Arantzazuko Santutegia. Oñati (2005ko bertsioa)

Gipuzkoako eta Arabako probintziak mugatzen dituzten azken mendien tolesturetan, Oñatiko udal-barrutian kokatutako izen bereko Ama Birjinaren Santutegia.

Erlijioso frantziskotarrek ditugu Santutegiaren zaintzaile eta, horregatik, ordena horretako komentu garrantzitsu bat dago. Arantzazu antzinatik izan da, gaur egun ere bada, pelegrinazio lekua, baina baita mendigoizaleen geralekua ere. Oñatitik errepidez 9,300 km-ra dago. Donostiatik, berriz, 84,200 km-ra. Arantzazuko Ama Birjina Gipuzkoako probintziako zaindari izendatu zuen Benedikto XV.a Aita Santuak 1918an.

LVC

Santutegia edertasun basati eta harrigarri baten kokatuta dago.. Mendigune harritsuez inguratuta, amildegi eta mehargune sakonen artean, haitzak estaltzen dituzten landaredi zarbatsua eta itxia dago.

Itsaso-mailatik 700 metrora dago. Hegoaldetik Elgeako (Arantzazukoa ere deitua) mendilerroko mendien uhin-lerroak zeruertza moztu eta bere gailurretan Gipuzkoako eta Arabako probintziek bat egiten dute. Iparraldetik eta ipar-ekialdetik Aloñako eta Aizkorriko mendiguneak zabaltzen dira tarteko beste zenbait gailur ere izanez. Bi mendizerra horien artean (Elgea-Arantzazukoa eta Aizkorri-Aloñakoa), asma beza irakurleak bitarteko troka edo amildegi sakona, hutsik ez da. Hura ere ez dago hutsik, izan ere, hegoaldean kareharrizko gailurreri bitxia dago. Hainbat koska ditu higadura geologikoaren ondorioz. Horrela, santutegia menderatzen duten maila gutxiko gailurrak sortu ziren. Horietariko batzuk hurrengoak dira: Aitzabal haitza -Deabruarena ere deitua-, Beilotsa edo Uztao (santutegiaren aurrean dago eta egun garrantzitsuetan argitzen den gurutze batek koroatzen du), Erbisaskon eta Gazteluaitz edo Peña del Castillo - gaztelu baten antzeko forma duelako horrela deitua-. Haitz hauek eta Aloñako mendiona banantzen dituen trokako sakonean, Arantzazu erreka dago. Hura kilometro gutxira jaiotzen da Elgea-Arantzazuko mendilerroko mendietariko batean, Uburun (uraren hasiera, sorburua) hain zuzen ere. Ibaia tarteka lur azpitik doa, eta Bergarara heldu aurretik, Deba ibaira jotzen du, San Prudentzio izeneko lekuan. Santutegia Aloñaren oinetan dago literalki, amildegi baten ertzean, toki baxu eta estu batean, arestian aipatutako haitz handien menpe.

Aloñako oinari marka uzten dio Arantzazu Oñatirekin lotzen duen errepideak. Balio emotibo eta turistiko handiko ibilbidea da. Bidaiariaren eskuinaldean meharguneak, amildegiak eta troka ikusgarriak daude ia etengabe, landaretza oparoarekin batera. Arantzazu mendi igoeren abiapuntua ere bada. Santutegitik lau bat kilometrora, mendian gora, ekialdean, Urbiako (1090m) goi-lautada liluragarria dago. Udan artaldeek ingurua betetzen dute. Historiaurreko geltoki honetan dauden trikuharriak 1918an Aranzadik, Barandiaranek eta Egurenek aztertu zituzten. Urbiatik erraza da Atxurira, Gipuzkoako mendirik garaienera (1.551 m), heltzea. Ibilaldi luzeak egiteko kemenik ez dutenentzat, Arantzazuk Iturrigorri haran ikusgarria eskaintzen du, Gazteluaren Haitzaren azpian. Aloñako oinean ere badago iristerrazak diren leku atsegin asko; Lizarra, Belar, Unamendi, Duru eta Mailla, besteak beste.

Landareria pagadiek eta belardiek osatzen dute bereziki, nahiz eta inguru zabaletan pinuek pagoak ordezkatu dituzten. Arantzak aipamen berezia merezi du. Eskualdean oso ugaria eta ospetsua da, bere gainean Ama Birjinaren imajina aurkitu zutelako eta lekuari izena eman diolako. Arantza "espino" hitzaren euskarazko izendapen generikoa da. Rodrigo de Balzateguik Ama Birjinaren imajina arantza zuriaren gainean aurkitu zuen.

Apirilaren bukaeran, ikuskizun atsegina egoten da artzain ibiltariek artaldeak Urbiako larreetara uda igarotzera eramaten dituztenean. Santutegiko hegoaldean eta hego-mendebaldean, baserri bakar batzuk daude sakabanatuta. Hauek Arantzazu auzoa osatzen dute. Berri samarrak dira, santutegia baino askoz geroagokoak. XXI. mende hasierako biztanleen bizimoduak askotarikoak dira: nekazaritzan, artzaintzan eta abeltzaintzan aritzeaz gain, Oñati, Arrasate, Bergara eta Legazpiko enpresetan egiten dute lan.

LVC

Arantzazuko ospeari hasiera eman zion gertaera kontatu nahi denean, Esteban Garibai Zamalloa historialari arrasatear handiari eman behar zaio hitza. Espainiako monarkia osatzen zuten erreinu guztiei buruz idatzi zuen historia ikaragarrian, santutegi honen jatorriari kapitulu oso bat eskaini zion. Garibairen "Compendio Historial"-a Anberesen inprimatu zen 1571n. 40 liburuk osatzen dute. XVII. liburuko 25. kapitulua Arantzazuri eskainita dago. Garibaik, beraz, Gaztelako Henrike IV.aren erregealdiari buruz hitz egiterakoan, honakoa dio:

"Zorigaitz eta miseria garai hauetan, Maria Ama Birjinak, Jaunaren amak eta gure andreak, Kantabriako eskualdea bere imajina santuarekin eta jainkotiarrarekin bisitatu nahi izan du. Jainkoaren probidentziaz Oñatiko hiribildu sakonean eta idorrean agertu da, Aloya izeneko mendi handiaren hegalean. Horrela gertatu zen irudi santua agertu zenean hamar urte zituen eta orain ehun eta zazpi urte dituen gizon zaharraren kontakizunaren arabera. Laurogeita hamar urte baino gehiago dituzten beste gizon batzuek ere gauza bera esaten dute. Mila laurehun eta hirurogeita hemeretzigarren urte honetan, gutxi gorabehera, azienda zaintzen ari zen mutil batek, Oñatiko Uribarri auzoko Balzategi etxeko Rodrigo de Balzategik, etxeko ahuntzak Aloya mendiaren hegalean gorde ostean menditik jaitsi zen Jaunaren eskua lagun zuela. Hau larunbat batean, Maria Ama Birjinaren omenezko egunean, gertatu zen; horrela izan zela sinistu behar da. Jainkoaren neurrigabeko maiestatea hemendik aurrera basamortu horretan betiko zerbitzatua izango da. Bere izena eta Aingeruen Erreginarena, haren ama eta gure babeslea, goraipatuko dira eta toki guztietako kristauek gurtuko eta bisitatuko dute. Jaungoikoak mutil horri Maria Ama Birjinaren deboziozko irudi txikia, haren seme ederra besoetan duela eta zintzarri baten itxurako kanpaia alboan duela, sakon horretan agertzea baimendu zuen. Hau udan gertatuko zen leku horretara ganadua eramaten zuelako. Imajina ikusita artzaina txunditu egin zen eta Jaungoikoaren ekintza zela pentsatuta "Agur Maria" eta zekizkien beste otoitz batzuk errezatu zituen. Ondoren, irudia adarrekin eta inguruan zituen bestelako elementu batzuekin estali zuen eta ganaduarekin etxera bueltatu zen gaua zetorrelako. Etxean gertatutakoaren berri eman zuen eta behin hiribildua eta Oñatiko erregimentua jakinaren gainean jarrita, herriko eta elizako jende ugari artzainari atzetik abiatu zen. Agerkundearen tokira kostata iritzi ostean, imajina santua arantza berdearen gainean ikusi zuten. Orduan berotasun eta debozio handiarekin belauniko jarri ziren eta Jaungoiko ahalguztidunari eta haren amari, Ama Birjinari, laudorio eta esker asko eman zizkieten, horrelako bitxi ederra halako lekuan jarriz bisitatu nahi izan zituztelako". Kontakizun honen zati handi bat kondaira ez ote den pentsatzera tentatua ikusten naiz. Garai bateko artzainei hainbat tokitan Ama Birjina agertutako historia gehiegi errepikatu da eta ohiko klixea dela ematen du. Baina kasu honetan Rodrigo de Balzategi pertsonaia historikoa dela eta bere etxea ezagutzen dela aitortu beharra dago. Balzategiren baserria Uribarri auzoan dago oraindik ere. Oñatitik Arantzazurako bidean bertatik pasa behar da. Garibairen esanetan agerkundearen inguruko beste bertsio batzuk badaude, irudia Uribarri auzo bereko Maria de Datuxtegi izeneko artzainak aurkitu zuela diona esaterako. "Beste batzuek beste gauza batzuk iradokitzen dituzte" - dio (Itzulpen moldatua gazteleratik).

Gaur egun Datuxtegiko baserria Uribarri auzo berean dago. Historialari arduratsuak, ikerketa egokiak egin ostean, goian transkribatutako bertsioa benetakoa eta egiazkoa den bakarra dela dio. Baina nabarituko da agerkundea deitzen duena artzain batek egoera benetan misteriotsuan egindako imajina baten aurkikuntzara mugatzen dela. Hitz lauz esanda, gertaera horrela izango zen: larunbat batean Rodrigo aitaren ahuntzen bila joan zen - dokumental zaharrek ahuntzez hitz egiten dute, ez ardiez - eta geroago komentua eraikiko zuten sasitzan, arantza baten gainean, Ama Birjinaren irudia aurkitu zuen zintzarri handi baten itxurako kanpaia alboan zuela.

Rodrigok aurkitutako irudia gaur egun gurtzen da eta santutegian betidanik gurtu izan da. Sute eta esklaustrazio guztietatik eta mendeetan zehar emandako bestelako arrisku egoeretatik salbatu dute. Nork jarri zuen Ama Birjinaren irudia arantzaren gainean, eta zer lortu nahi zuen hori eginda? Erantzunik gabeko galdera alferra. Pentsatu izan da imajina leku bakarti horretan erretiroa hartu zuen penitente batena izan ahal zela, baina hori aieru hutsa baino ez da. Garibairen esanetan - eta ondoren beste guztiek errepikatu dutenez - imajina 1469an, gutxi gorabehera, aurkitu zen. Eta zer esan Arantzazu izenari buruz? Izen toponimikoa da, jatorriz leku horretakoa, edo Ama Birjina agertu eta gerokoa? Bizkaian izen bereko herria egoteak lehendabiziko hipotesia indartzen du. Kasu honetan tokia Arantzazu deituko zen agerkundea izan aurretik eta, finean, arantza anitz dagoen lekua esan nahiko zuen. Baina ez dago jasota lekuak agerraldiaren aurretik izen hori zuenik eta Garibaik Arantzazuko Andra Mari izena Ama Birjina arantza baten gainean agertzearen ondorioz jarri zutela uste du. Nahiz eta artzainari egotzitako Arantzazu hura, hiribilduko armarrian dagoena, kondairazko jatorria izan, ezin da izena gerokoa dela defendatzen duen hipotesia, Andra Mariaren agerpenarekin lotuta dagoena, baztertu.

LVC

Rodrigo artzainak aurkitutako irudia edo ikonoa imajina gotiko ñimiñoa da, adituen ustez XIII. mendekoa edo zertxobait beranduagokoa. Ama Birjina eserita irudikatzen du, umea ezkerreko belaunaren gainean biluzik duela. Ez du 3,6 cm-ko altuera baino gehiago. Amaren giza forma perfektuek bere jarrera hieratiko samarra eztitzen dute. Umearen aurpegiak, berriz, ez du haur batenarekin antzik. Beharbada artistak horrela egin zuen Jaun betierekoa dela adierazteko. Eskualdean dauden Ama Birjinen tailu gehienak egurrez eginda daude. Arantzazukoa, aldiz, harrizkoa da, inguruan ez dagoen harri batekoa, hain zuzen ere.

Aita Lizarraldek Ama Birjinei buruz eta, zehazki, Arantzazukoari buruz zer pentsatzen duen labur dezagun. Bera izan zen irudi zahar hauek hainbeste mimorekin eta nostalgiarekin aztertu zituena. Imajina gurtu zuten belaunaldien ariman sartzen saiatu zen. Andra Mariaren irudiak -Aita Lizarralderen esanetan- Mariaren Amatasun jainkotiarraren eskema dogmatikoak dira. Errege magoen gurtzaren eszena errege magoak kenduta imajina dezakegu. Maria, aldiz, bere semearen erakuslea da. Arantzazukoan kontzeptu gizatiarrago baterantz dagoen eboluzioa ikus dezakegu. XIII. eta XIV. mendeen arteko garaikoa dela dirudi. Anatomikoki inperfektuak diren irudi hauei janzten dizkieten arropek eta eskuek baliabide asko eskaintzen dizkiete. Arantzazukoari XV. mendean Errenazimenduko eraginen arabera ukitu bat eman ziotela dirudi, agerpena baino pixka bat lehenago. Hala ere, ezin da baztertu XV. mendekoa izatea, Errenazimendu hasiberriaren iradokizunekin Andra Mari tradizionalen estilo arkaikoan zizelkatua.

Hainbat mendeetan zehar imajinaren benetako proportzioa eta itxura desitxuratzen zuen neurriz gaineko mantu batekin estalitako irudia gurtu zen. Zehazki ez dakigu noiz jarri zioten mantu hura. Agian XVI. mendean izan zen. Gutxienez 1621etik aurrera jendeari mantu horrekin aurkeztu zaio irudia. 1963. urtetik aurrera, behin gaineko mantua kenduta, benetako itxurarekin aurkeztu da. Imajinarekin batera aurkitu ziren kanpaia eta arantzak ere, Arantzazuko Andra Mariren irudiaren funtsezko elementuak dira.

LVC

Rodrigoren aurkikuntza zeruko seinaletzat hartu zela ez dago zalantzarik. Oñatin aurkikuntzaren berri eman zuen Rodrigok. Artzainaren atzetik kleroko eta herriko jende asko hurbildu zen, eta imajina santuarentzat ermita bat eraikitzea erabaki zuten. Berehala, eskualdean notiziaren berri izan zuten eta erromesak heltzen hasi ziren. Juana Arriaran emakumea alargundu eta gero Oñatiko Andra Mariako ermitan zerbitzatzen zuen eta Arantzazura heldu zen imajina berria zaintzeko. Arantzazuko oinarriak jarri zituen lehen andre honen nortasun historikoa argi dago. Iturriek Errege Katolikoek asko estimatzen zutela diote, noizbait gortera deitu zutela. Joana Arriaranek seme bat zuen, Pedro Arriaran izenekoa. Hura mesedetako erlijiosoa zen Burtzeñan (Bizkaia), eta haren bitartez ordena horretako erlijiosoak Arantzazura iristen hasi ziren. 1493. urte inguruan heldu ziren eta Gipuzkoako gizonezko erlijiosoen lehendabiziko elkartea sortu zuten. Anaia Pedro, Joanaren semea, fraide-burua zen. Baina elkarteak gutxi iraun zuen. Leku babesgabea eta hotza zelako, edo eraikin egokirik ez zegoelako, edo, Mesedeetako Kronikek zioten bezala - eta egia omen da -, Arantzazun ordurako imajina zaintzen zuten moja batzuk zeudelako, mesedetako ordenakoek beren jatorrizko komentuetara, Burtzeñara eta Colindresera, itzuli ziren.

Baina mesedetakoek Arantzazu utzi zutenean, ezusteko eta ezohiko zerbait gertatu zen. Anaia Pedro Arriaranek, Joanaren semeak, ez zuen Arantzazu utzi nahi izan eta "tertzeroi" frantziskotarren etxe bateko sortzaile eta fraide-buru izendatu zuen bere burua. Garibaik izen hori ematen die. Ez dago batere argi elkarte hura nola sortu zen eta bere izaera juridikoa eta kanonikoa zein izan zen. Geroago, Arantzazuko "tertzeroi" frantziskotarrak domingotar bihurtu ziren, baina frantziskotarren ordenak etxearen gaineko eskubidea eskatu zuen orduan. Auzia Rota Erromatarrak konpondu zuen frantziskotarrei arrazoia emanez. Ondoren, Arantzazun denbora gutxian bata bestearen atzetik lau orden edo kongregazio egon ziren: mesedetakoak, "tertzeroi" frantziskotarrak, domingotarrak eta dokumentu batzuetan - Joana Eroaren eskutitz bat barne - jeronimotarrak aipatzen dituzte. Garibaik, berriz, ez ditu azken hauek aipatzen. Aita Azkonak jakitera emandako dokumentu batean Fernando Katolikoak aita santuak Arantzazuri barkamen osoa ematea lortzeko lan egin zuela esaten da.

Mesedetakoak heldu zirenerako, Arantzazuko Ama Birjinaren debozioaren gorakada ekarri zuen obra eginda zegoela esan beharra dago. Agerkundearen lekura heltzea ez zenez batere erraza, inguruko bi hiribildurik handienak, Oñatik eta Arrasatek, kofradia bat sortzea eta bertara iristeko bidea egitea adostu zuten. Garibairen esanetan Arrasateko benakeroak, "haitzak txikitzen jaioak zirenak", "hiribildu bereko tenazeroen, altzairuak lantzen zutenen laguntzarekin" (Itzulpen moldatua gazteleratik) eta Oñatiko jendearen laguntzarekin, izan ziren balentria hau egin zutenak. Galtzada zahar hau oraindik ere egoera onean dago. Oñatitik Arrikruzeraino Kalagorri izenez ezagutzen zen galtzadarekin bat egiten zuen. Arrikruzen galtzadatik banandu egiten zen, mendian zehar ibilbide eroan gora eta behera eginez. Galtzada hau azken mendeetan Arantzazura heltzeko erabili den bide nagusia da, baina santutegira oinez hurbildu ahal izateko beste bide batzuk egon badaude, Elgeako mendilerrotik edo Burdinkruzetik, Urbiatik, Arri-urdinetik eta abarretik. Arantzazuko eskualdean "erromesbide" (= erromesaren bidea) izena jaso duten bide ugari daude.

LVC

Frantziskotar Obserbanteak heldu eta berrogei urtera, 1553ko abenduaren 26an, sute bortitz batek komentu osoa suntsitu zuen. Eliza izan zen sutetik salbatu zen bakarra. Aita Jesuitek kontserbatu duten korrespondentzia interesgarriari esker, sute honi buruzko lehen eskuko datu originalak ditugu, Garibairen obra baino lehenagokoak. Garai hartan Jesuitek etxea zuten Arantzazun eta hiribilduko unibertsitateko irakasleak ziren. Lagundiko sortzaile santua Erroman bizi zen. Arantzazun gertatutako katastrofea ikusita Kantabriako Frantziskotarren Aita Probintzialak, Oñatiko Udalari eta Lagundizko Aitei kasua helarazi ostean, Erromari jubileua edo induljentzia eskatzea aproposena zela pentsatu zuen. Horrela fededunak ezbeharrak jo zuen komentuko berreraikuntzan laguntzeko estimulatu nahi zituen. Helburu horrekin San Inaziori idatzi zioten induljentzia lortzeko eta aita santuaren inguruan gertaerari buruzko interesa ager zezala eskatuz. Eusko Ikaskuntzaren lehen Kongresuan Galdos Aita Probintzialak alde batak zein besteak bidalitako eskutitzak publikatu zituen. Lehendabizikoa Oñatiko Udaletxearena da. Honetan suteak eragindako "neurriz gaineko kaltea sinesmen handiarekin bertara jotzen zuten euskaldun guztientzat" suposatzen duena haztatzen da. "Tokiko laztasuna dela eta berreraikitzeko laguntza handia behar da -dio-. Kontuan izanda berreraikuntza "probintzia horietako arimak salbatzeko" (Itzulpen moldatua gazteleratik) laguntza handikoa izango dela, San Inaziori "hain elizkoia den etxe honek lortu nahi duen jubileu santua eskuratzen" (Itzulpen moldatua gazteleratik) laguntzeko aita santuarekin bitartekotza lanak egin dezan eskatzen zaio. San Inazioren bi eskutitz ezagutzen dira. Lehendabizikoan, santuak bertako debozioa handia dela eta Jauna aski zerbitzatzen dutela dakiela dio. Arantzazun egon dela dio baita ere, "eliza horren gorputzean gauean otoiztu duela" eta "bere ariman zenbait onura lortu dituela" (Itzulpen moldatua gazteleratik). Ez du ematen jubileua lortu zutenik. Baina hain handia izan zen sortutako eskuzabaltasuna eta berotasuna, hain ugariak eta oparoak limosnak, denbora gutxian aurreko eraikina baino hobeagoa eta handiagoa zen beste bat egin zutela. Kapera zahar ospetsu hau txikia eta urria zen. Horrela, 1600. urte inguruan kapera handiagoa eraikitzen hasi ziren eta 1621ean imajina kapera berrira eraman zuten. Gertaera garrantzitsu hura handitasunez ospatu zuten. Baina hurrengo urtean, 1622ko uztailaren 14an, sute berria eman zen, oso suntsitzailea. Ordu gutxiren buruan dena txikitu zuen. Ama Birjinaren imajina Santutxoko Gurutz tokiko ermitara eraman eta bi egunez gurtu zuten. Baina Arantzazun gertatzen ziren ezbeharrak sinesmenaren eta herri fidelaren eskuzabaltasunaren pizgarri izan ziren. Sutetik zortzi egun baino ez ziren pasa nagusiek komentua berreraikitzea erabaki zutenean. Baita aurrekoan baino perfekzio handiagoarekin eraiki ere. Gamarrak bere "Historia" (1648) idatzi zuen urteetan santutegiak bi kapera zituen. Irudia behekoan gordetzen zuten. Aldareek Gregorio Hernandezen imajina ederrak zituzten eta zilarrezko lanpara ugari zeuden. Bigarren sutetik berrehun urte pasata, hirugarrena piztu zen, ondorio lazgarrienak izan zituena. 1834ko abuztuaren 18an izan zen, guda zibilean. Rodilen aginduak betez batailoi bat igo zen Arantzazura, santutegia erretzeko. Erlijiosoei baimena eman zieten irudia eta objektu preziatuak ateratzeko. Dena agindutakoaren arabera egin zuten. Suak dena hartu zuen. Dorrea izan zen aurrien gainean zutik geratu zen bakarra. Ama Birjinaren irudia Oñatira jaitsi zuten. Erlijiosoak, berriz, sakabanatu zituzten. Mendizabalen gobernuak erlijiosoen desamortizazioa eta esklaustrazioa agindu zuen. Gauzak horrela, denbora luzez Arantzazuk abandonua, bakardadea eta aiurriak ezagutu zituen.

LVC

Egia esan, nahiz eta esklaustrazioa orokorra izan, Arantzazuko zaindari sekularrek ez zuten inoiz santutegia guztiz abandonatu. Santutegiko kapilauen aginduz, Elkartea eratu gabe, esklaustratutako hainbat erlijioso bizi ziren. 1845ean tenplua berreraikitzen hasi ziren. Eraikin pobrea eta umila egin zuten, egoerak ez zuelako beste ezertarako aukerarik ematen, baina hurrengo urterako amaituta zegoen elizkoien limosnari esker. 1846ko azaroaren 19an irudia Oñatitik Santutegira itzuli zen, hiribilduan hamabi urte egon ostean. Esklaustratuak izan ziren kapilauen artean, hiru pertsonaia gogotsu eta ekintzaile aipatu behar dira: Elias Arregi, Domingo Albeniz eta, batez ere, Aita Jose Esteban Epelde. Bigarrenak, Arantzazuko aurrien artean berehala famatua egin zen pretzeptoria zabaldu zuen. Bertan itzal handiko pertsona batzuk hezi ziren, Aita Lertxundi, Marokon misiolari izandakoa, Aita Arana eta Patricio Orkaiztegi jauna, besteak beste. 1878an Aita Esteban Epeldek gobernuaren baimena lortu zuen Arantzazun Elkartea sortzeko. Horretarako eraikin berria egin zuen, gerora ikastetxe serafikoa izango zena. Aita Epelderi sor diogun beste obra handi bat errepidea da. Herri-harpidetzaz eraiki zen. 1881ean errepidearen inauguraziorako Aita Epeldek elizbarruti osotik erromesaldi handiak nola antolatu pentsatzen hasi zen. Gasteizko apezpikua izan zen erromesaldiei sustapena eta adorea eman zionak. Urte askotan lo egon ostean, iragana berpiztu zen horrela. Aita Epeldek Julian Pastor y Rodriguezi, Oñatiko Unibertsitateko irakasle ikasiari eta elizkoiari, Arantzazuko Ama Birjinari buruzko historia dokumentatua eta kritikoa idaztea agindu zion. Laburbilduz, Aita Epelde irudiaren koroatze kanonikoaren sustatzailea eta 1886an egin ziren ospakizun entzutetsuen arima izan zen.

Arantzazuko Ama Birjina Gipuzkoako zaindaria izatearen ideiari dagokionez, Begoñako Andra Maria Bizkaiko zaindaria izatea lortu zuenetik (1903) airean zegoela esan behar da. Ideiak babesa eta adeitasuna lortu zuen: udaletxeetan sinadurak bildu ziren, Juan Carlos de Guerra heraldista arrasatearrak eskari-idazkia idatzi zuen, Diputazioak babesa eman zion eta Gasteizko apezpiku jaunak Erromara eraman zuen. Erromatik 1918an iritsi zen berridatzita. Urte hartatik aurrera, Arantzazuko Ama Birjinaren eguna irailaren 9an, eta ez 8an aurretik egin bezala, ospatzen da. Antzinako Kantabriako probintzia frantziskotarrek -hiru probintzia baskongadoak eta Mendia, hau da, Santander eta Burgosekoaren parte bat hartzen zituena- Arantzazuko Ama Birjina bere zaindaritzat onartu zutela esan behar da. 1738. urtean Gasteizen ospatutako kapitulu probintzialean aukeratu zuten zaindari.

LVC

Pablo de Lete jaunak, frantziskotarren probintzialak, 1834ko sutearen ostean eraiki zen eliza txiki geratu zela ikusita, basilika berria eraikitzea erabaki zuen. Eraikin berriaren lehen harria 1950eko irailaren 9an jarri zen, antolatu zuten arkitektura lehiaketa nazionala Javier Saiz Oizak eta Luis Laorgak irabazi ostean. Aurreko eraikinaren parte bat mantendu zen gaurko santutegiko kripta dagoen lekuan. Gainerako parteek lerro modernoak eta ausartak dituzte, eta paisaia malkartsuaren eta basatiaren erdian gorantz hazten diren diamante puntadun hiru dorre nabarmentzen dira. Eraikinaren dekoraziorako hurrengo artistak aukeratu zituzten: Jorge de Oteiza (fatxada) eta Eduardo Chillida (ateak) euskal eskultoreak, Javier de Eulate (beirateak), eta margolanetarako, Carlos Pascual de Lara eta nortasun handia zuen Nestor Basterrechea bermeotarra, horma-margoak, eskulturak, beirateak eta jarduera artistiko industrialak egin dituena eta kalitatezko zinema-zuzendaria dena. Hiru urte eta gero, basilika berria inauguratu zuten (abuztuaren 30ean).

1954an Oteizak "Apostoluen Frisoa" artelan monumentala egiten hasi zen eta Basterretxeak kriptako horma-margoak "Bekatua, bekamena, barkamena eta gloria" (640 m karratu) egiten. Gutxi gorabehera obrak hasi eta urtebetera eten egin zituzten goikoen aginduz. Apostoluak 15 urtetan errepidean egon ziren abandonatuta. Nestor Basterretxearen freskoek zorte okerragoa izan zuten -urtebetean margotutako 11 horma-irudi, lan osoaren % 45a gutxi gorabehera-, artista Madrilen zegoela kareztatu zituztelako. 1962an, nazio mailako lehiaketa baten ondoren, Lucio Muñoz margolari madrildarrak 600 m karratu dituen tenpluko absideko margoak egin zituen. Egileari lanaren zentzuari buruz galdetuta, honakoa erantzun zuen: "nire lana ulertzeko baino sentitzeko egina dago: bertan ez dago inolako estetizismorik ezta hieroglifikorik ere; dena forma naturalekin eta xumeekin naturaren antzera gertatzen da. Inork ez du galdetuko nire lanak zer esan nahi duen, Arantzazuko paisaiek edo mendietako koloreek zer esan nahi duten inork galdetuko ez duen bezala" (Itzulpen moldatua gazteleratik). Hala ere, Monsinore Bereziartuak 1969. urtera arte, hil baino pixka bat lehenago, ez zion Oteizari lanekin jarraitzeko baimenik eman. Obra Markinako harri grisean zizelkatutako apostoluen 14 irudi bikainek osatzen dute. "Jada esan denez, ziur aski gehiegi dira, baina pertsonek artistikoki zerbait adierazi nahi dutenean, zintzotasunez egin behar dute, itxaropena galdu gabe" dio artistak. 12 m-ko zabalera, 2,70 m-ko garaiera eta 0,90 m-ko lodiera daukate. Goialdean, Kristo etzanaren Pietate tradizionala dago. 2,70 m-ko zabalera, 2,86 m-ko garaiera eta metro bateko irtengunea du: "frisoa hormaren oinean dago. Apostoluak sinbolizatzen ditu, asalduraren eta minaren irudia direlako eta, batez ere, fidelak direlako eta sufritzen, bizitzen eta zain direnen oinetara daudelako" (Itzulpen moldatua gazteleratik). Oteizaren ustez portada bere osotasunean "herrien hilerri imajinagarri batentzako Euskal Herriaren hileta-horma" (Itzulpen moldatua gazteleratik) deitu daiteke. Lan hau egin eta gero, eskultoreak ospea lortu zuen nazioartean, baina baita desengainu zenbatezinak eta samintasunak ere, onespen ezagatik, baliabide ezagatik, hargin egokien ezagatik eta abarrengatik. Artistak hurrengoa esan zigun: "jakin behar da lana ez dudala bukatu, baina baita jada ez zaidala axola. Inori ez zaio egiten ari nintzena inporta eta nik ere ez dut sinesten lanen betikotasunean, beste zizelkari batzuen aldera; bizi garen ordu behartsu honen testigu izan nahi dut, ez beste. Besteekin adierazten naiz, besteekin egiten naiz edo porrot egiten dut" (Itzulpen moldatua gazteleratik). Basterretxeak oraindik zorte gutxiago izan zuen. Egindako lanaren zirriborroak kontserbatzen ditu bakarrik eta bere kasuaren berrikuste justuago bat itxaroten ari da. Jakitera eman behar da basilika berriaren lanak 1920. urte inguruan beste estilo batekin abside berria eraikitzeko egiten ari ziren obrek asko erraztu zutela. Obra horiek Pablo Ruiz de Gamiz jaun arabarrak ordaindu zituen. 1963an euskal-nafararkitektoen eskolak, "Juan Manuel Aizpua" saria eman zion eraikinari.

IEZ

1950etik Arantzazun bata bestearen atzetik etenik gabe obra asko egin dituzte. Basilikaren ostean -amaigabea dekorazioaren xehetasun batzuetan-, frontoira, ospakizun-aretora eta ikasleentzako joko-aretora zuzendutako eraikina egin zen. Eraikina beharrezkoa zen, aurreko frontoia errepidea zabaltzeko eta hobetzeko bota behar izan zutelako. Gipuzkoako Diputazio txit gorenak errepidea zabaltzen eta hobetzen jarraitu zuen. Era berean Lan Publikoen ministerioak amildegiaren gainean izugarrizko obra ausarta burutu zuen, santutegiak autoentzako aparkaleku handia izan zezan. Lan hau ezinbestekoa bilakatu zen, lekua oso estua zelako eta geroz eta auto gehiago zeudelako. 1960an, Kantabriako Aita Probintziala, Benito Mendia Fraidea, etorkizuneko frantziskotarrei zuzendutako Apaiztegi berria eraikitzen hasi zen. 400 ikasleri ostatua emateko gaitasuna izango zuen. Behin ikasketak amaituta, fraideak Misioetara -bereziki Amerikara-, Kantabriako Probintziako komentuetara, edo ikasketak burutzera eta aparteko karrerak egitera bidaltzen zituzten. Kantabriako Probintzia Frantziskotarrak lan egiteko lekuak esleituta zituen Kubako, Paraguaiko, Argentinako, Boliviako eta Japoniako hainbat lurraldeetan. Probintziako erlijiosoen % 44ak Espainiatik kanpo lan egiten zuten, Hispanoamerikan batez ere: estatistika-datu hau Probintziak misioen alde egiten zuen esfortzuaren adierazgarririk onena da. Ikastetxe Serafikoko ikasleak 140 ziren guztira, Foruko (Bizkaia) Ikastetxe Serafikoan ikasten zutenak alde batera utzita. Elkarteko Aita batek auzoko baserrietako mutikoei eta neskatoei zuzendutako ikastetxea zuen gainera.

Era berean, Arantzazun 40 pertsona hartzeko gaitasuna zuen Gogo-jardunen Etxea zegoen. Txandetan edozein pertsona motari zuzendutako ariketak egiten zituzten. Behar bezala antolatutako inprenta eta Argitaletxea ere bazeuden. Inprentan erlijioso legoek lan egiten zuten, eta "Aranzazu" -santutegiko organoa zena -, "Misiones Franciscanas" eta "San Antonio de Padua" aldizkariekin batera, publikazio periodikoak, egutegiak eta liburuak inprimatzen zituzten. 1946. urtetik igandeetako eta jaiegunetako meza ospetsua zuzenean ematen zuen Radio San Sebastianek, bereziki gaixoei eskainitako emanaldian.

Santutegiko Ostatu-hotelaz aparte, Arantzazun beste lau ostatu zeuden. Ostatu-hotelaren ardura elkarte bateko lekaimeek zuten. Gogo-jardunen Etxea, berriz, "Azamis" deitutako Arantzazuko Ama Birjinaren misiolariek zaintzen zuten.

LVC

2002. urtetik aurrera Arantzazu gunea suspertzeko proiektu berritzailea burutu da; apaiztegi zaharra birgaitu eta santutegia guztiz zaharberritu zen. 190 milioi euro inguruko inbertsioarekin egin zen dena. Apaiztegi zaharreko eraispen partzialak basilikako zabalgunea naturari irekitzea ahalbidetu zuen. Aisialdi gune eta elkargune berria sortu zen. Egindako lanen elementu garrantzitsu bat zirkuluerdi-formako karrerape estalia da. Hiru metroko altuera dauka eta basilikako sarreraren inguruan eraiki zen, santutegia aparkalekutik banantzeko. Jorge Oteizaren "Apostoluak" eskultura taldeari ataria jarri zioten horrela. Gune berrian turismo bulegoa, zerbitzu publikoak eta enparantzaren azpian dauden hiru nabeetarako sarbidea daude. Goialdea behatoki, atsedena hartzeko leku eta kultura-etxerako sarbide bezala erabiltzen da. Oinezkoentzako enparantza berriaren inguruan atsedena hartzeko berdegune berria atondu da, Gogo-jardunen Etxearen alboan. Eraikin honen presentzia gutxitu nahi izan da, zuhaitz berriek zementuzko eta harrizko plazari naturaren ukitua ematen baitiote.

2005eko ekainean, Bittoriano Gandiaga Topagunea izeneko kultura-etxea inauguratu zen, berritze lanen eraikinik ikusgarriena; bolumen kubiko batzuk bata bestearen gainean altxatzen dira segida bat osatuz. Argi hutsune handiak ditu eta terraza txikiak, mendietako zein santutegiko paisaia ederrak begiztatu ahal izateko. Barnealdean hainbat eginkizunetarako lokalak daude: frontoi txikiak, egun euritsuentzako aterpea, gazteentzako aterpetxea, kongresu-aretoa, batzargela txikiak eta erakusketa iraunkorrak zein mugikorrak egiteko tokiak. Barruko gelek Arantzazuri ospea eman dioten pertsona ezagunen eta artisten izenak dituzte, Villasante, Saenz de Oiza, Oteiza edo Txillida, besteak beste. Berritze lanen helburu nagusiena, Arantzazu Aitzgorriko mendizerrarekin lotzen duen bidexka zaharrera heldu arteko leku publikoetan naturak geroz eta indar handiagoa izatea da, santutegiko inguruetako eraikinak pixkanaka naturarekin bat egiteko. Leku publikoen kate hau basilikaren aurrealdean dauden enparantzetan hasten da, apaiztegi zaharraren aztarnen gaineko zuhaizti horizontalean jarraitzen du, komentuko antzinako ortuaren gainean dagoen natura-parkean zehar egiten du aurrera eta Kristo Santuaren ermitan edo Santutxoan amaitzen da. Ingurune hau bideek, bankuek, deskantsua hartzeko guneek eta landareek edertzen dute.

2005ean Arantzazuko santutegiak urrezko ezteiak ospatu zituen, Manolo Pagolaren liburu bat argitaratuz. Elementu grafikoen aukeraketa bat eta Paulo Agirrebaltzategiren euskarazko eta gaztelaniazko oharrak ditu. Liburuak "La nueva Basilica de Arantzazu. Su construccion y financiacion" du izena. Liburuarekin batera, Iñaki Beristainek egindako DVDa dator, "Arantzazu. Ermitatxo bat egidazu" izenekoa.

Arrasatearrek eta oñatiarrek egindako galtzadari buruz ari zenean, Garibaik kofradia aipatzen zuela ikusi genuen. Arantzazuko Andra Mari kofradia zaharraren jatorria eta izaera pixka bat ilunak eta lausoak dira. Garibaik kofradiari buruzko lehendabiziko datuak ematen dizkigu. Hasieran, Oñatiko eta Arrasateko bizilagunek osatzen zutela dio. Autoreak Arantzazurainoko galtzada edo bide zaharra bizilagun horiek egin zutela dio. Baina ondoren bi hiribilduetako kofradia desegin zen "denborarekin bi hiribilduetako pertsonek bat egitearen ondorioz, haien artean haserreak sortu zirelako", eta kofradia Oñatira mugatu zen. 1491. urte inguruan Oñatiko kofrade hauek -Garibaik esan bezala- "Arantzazuko etxe santua bisitatzen eta limosma uzten zituztenentzako aita santuaren barkamena eta induljentzia lortzea" (itzulpen moldatua gazteleratik) adostu zuten. Garibaik boterea eskribau publikoaren aurrean eman zuten kofrade zaharren izen batzuk ere kontserbatu ditu. Oñatiko kofradiaren gerorako joera, benetako zentzua eta asmoa zein zen ez dago batere argi. Aita Lizarralderen ustez, kofradian Oñatiko indar eta talde politikoak biltzen ziren. Nahiz eta kontrakoak izan, Guevarako Kondeek hiribilduarengan ezartzen zuten botereari eta zituzten asmoei aurre egiterakoan bat egiten zuten. Horregatik Kondea eta harentzat lan egiten zuten guztiak kofradiatik kanpo zeuden. Elkarteak "Ilustre y nobilísima Cofradía de nobles de Ntra. Sra. de Aránzazu" izen arranditsua hartu zuen. 1834ko suteak eta erlijiosoen esklaustrazioek kofradia zaharraren eta laudagarriaren amaiera eta itzaltzea ekarri zuten.

Itsasoz haraindiko herrialdeetan zeuden, eta jatorriz baskongadetako hiru probintzietakoak eta Nafarroakoak zirenek ere, Arantzazuko Andra Mariren kofradiak eratu zituzten. Garrantzitsuenetarikoa XVII. mendean errotu zen Mexiko Hirian. Elkarte honek San Frantziskoko komentuan Arantzazuko Andra Mariren kapera zuen. Aldi berean, "las vizcainas" izeneko ikastetxea eraiki zuen, neska txiroak hezteko. Liman eta Manilan antzeko kofradiak izan ziren.

Gaur egun Arantzazuko Ama Birjinaren kofradia berrezarrita dago. 1917an Gasteizko Apezpikutzak elkartearen estatutuak onartu zituen. Bere helburua Arantzazuko Andra Marirekiko debozioa sustatzea eta hedatzea da. Kofradia santutegian dago; baita Donostiako San Frantzisko komentuan kanonikoki eratua ere. Kanonikoki eratu gabeko beste hainbat talde daude, Oñatin, Tolosan, Azpeitian, Azkoitian... Zuzendari nagusia santutegiko zaindaria da.

LVC

Ez da batere zaila gaztelaniazko literaturan Arantzazuren arrastoa aurkitzea, 1651an jaiotako jatorri euskalduneko Joana Ines de la Cruz moja eta olerkari mexikarretik hasita, eta Mexikon ere lanak argitaratu zituzten "Paraninfo Celeste" idatzi zuen Luzuriagarekin eta Arlegirekin jarraituz. XIX. eta XX. mendeetan gure santutegia aipatu zuten idazleen artean Mañé y Flaquer, Polo y Peyrolón, Salaberria, Unamuno eta Palacio Valdes daude, besteak beste. Euskal literaturan Arantzazuren presentzia are handiagoa da. Oraindik behar bezala baloratu eta aztertu ez den Arantzazuko Ama Birjinari eskainitako erromantze herrikoi aberatsa dago. Pello Errota, Imaz Alzo eta Felipe Arrese Beitia bezalako bertsolari eta poeta ospetsuek, Arantzazu behin eta berriro izan dute mintzagai. XVIII. mendean lapurtar anonimo batek "Aranzazuco Misterioa" idatzi zuen hitz neurtitzetan. XVII. mendean lapurtarrak Arantzazura erromes etortzen zirela gogoratzea komeni da. Ondoren, Frantzia eta Espainia arteko gudak zirela eta, hona etorri ezin zirenez, Ainhoan "Arantzeko Ama Birjina, Ntra. Sra. del Espino" izeneko kapera eraiki zuten. Azkenaldikoak dira Zapirainen "Chanton Piperri" opera, Azkueren "Ardi Galdua" eleberria eta Txomin Agirreren "Garoa". Azken eleberri famatu honen kontakizuna Uribarri auzoan garatzen da, Rodrigo de Balzategi artzainaren etxean bertan. 1949an Aita Salbatore Mitxelenak "Poema de la Fe Vasca Arantzazu. Euskal Sinismenaren Poema" edo "Arantzazu. Poema de la Fe Vasca" olerki ikaragarria publikatu zuen, eta bi urte geroago. "Ama-Semeak Arantzazuko kondairan" edo "La Madre y los hijos en la historia de Arantzazu" prosan. 1961ean Aita Bitoriano Gandiagak, santutegiko erlijiosoak, beste poema bat argitaratu zuen, "Elorri". Aita Pedro Anasagastik gazteleraz idatzitako hitzaurrea du. Hark ere Arantzazuri buruz gazteleraz hainbat liburu idatzi ditu.

LVC
  • Esteban de Garibay, Compendio Historial, Anberes 1571. XVII. Liburua, XXV. Kap.
  • Gaspar de Gamarra, Historia de Aránzazu. 1648an idatzia. Fr. Luis Villasanteren hitzaurrea eta edizioa; Gasteiz, 1966.
  • Juan de Luzuriaga, Paranynfo Celeste, Mexiko 1696.
  • Julián de Pastor y Rodríguez, Historia de la Imagen y Santuario de Ntra. Sra. de Aránzazu, Madril 1880.
  • Adrián de Lizarralde, Historia de la Virgen y del Santuario de Aránzazu, Arantzazu 1950.
  • Salbatore Mitxelena, Ama-Semeak Arantzazuko kondairan, Zarautz, 1951.