Monarkia eta noblezia

Joana I.a Nafarroakoa eta Frantziakoa

Artoiseko Blankaren lehen erabakia Iruñeko Katedralean Gorteak deitzea izan zen. 1274ko abuztuaren 27an egin zen bilkura eta Pedro Sanchez de Monteagudo, Cascanteko Jauna izendatu zuten gobernadore nagusi. Gobernadoreak foruak errespetatzeko eta Enrike I.a erregeak eta horren aurrekoek hartutako bidegabeko erabakiak bertan behera uzteko zina egin zuen.

Erreinuak bizi zuen segurtasun ezaren aurrean, ekitaldira urreratu ziren hiribilduetako ordezkariek foruak defendatzeko asmoan elkarri laguntza ematea adostu zuten leku hartan bertan, baldin eta gobernadoreak ez bazituen foru horiek errespetatzen. Halaber, 30 urterako adostu zuten itun hori zazpi urtean behin berritzea erabaki zuten, hamabi urte baino gehiagoko hiribilduetako herritarren eskutik. Orobat, hiru hilean behin hiribildu bakoitzetik bi gizon on Erriberrin elkartuko zirela adostu zuten, erreinuarekin lotutako hainbat gaien inguruan hitz egiteko.

Gaztelako erregeak eta Aragoikoak euren senideko ondorengo bat Joana erreginarekin ezkontzea nahi zuten, eta bi erregeak, gainera, bazituzten jarraitzaileak Nafarroako Erreinuaren barnean. Enrike I.a erregeak dena prestatu zuen 1273an Joana erregina Enrike printzearekin ezkon zedin (Ingalaterrako Eduardo I.aren seme zaharrenarekin). Dena den, Ingalaterrako monarka ez zen Nafarroako erreginaren ezkontza eskakizunari zegokion lehian sartu. Lacarraren arabera, Ingalaterrako erregeak Frantziako erregeari zor zion mendekotasunagatik hartu zuen erabaki hori.

Aragoiko Jaime I.a erregeak herentziazko kontuak aipatu zituen nafarrei Joana erregina bere ondorengo batekin ezkon zedila eskatzeko. Hala, negoziazio-kanpaina bat burutu zuen hainbat gizon aberats eta hiribilduk bere asmoan babesa eman ziezaioten. 1274ko azaroaren 1ean Pedro Sanchez de Monteagudo gobernadorea eta beste hainbat zaldun Erriberriko Gorteetan elkartu ziren eta Jaime I.aren seme zaharrena zen Pedro infantearen aldeko zin-egite eta gorazarrea egingo zutela erabaki zuten. Pedro Nafarroan zin-egite eta gorazarrea jasotzeko aurkeztu bezain pronto egingo zuten, infantearen eta erreinuko gizonen artean hitzartutako baldintzen arabera.

Gaztelako Alfontso X.ak proposatzen zuen hautagaia bere seme zaharrena zen, Fernando de la Cerda. Gaztelako erregeak ezin zuen Aragoiko monarkak baino titulu hobea aurkeztu. Hortaz, bide diplomatikoa hautatu beharrean (Jaime I.a erregeak egin bezala), Nafarroako hegoaldeko muga inbaditu zuen. Gaztelarrek Viana eraso zuten eta Mendabia okupatu. Gertakari horien aurrean nafarrek berehala baztertu zuten Gaztelako erregearen hautagaitza.

Nafarrak suminduta zeuden Gaztelako Alfontso I.a erregeak egindako erasoaldi militarra zela-eta, baina, aldi berean, haserre ziren Aragoiko erreinuak ez zuelako esku-hartzerik egin. Nafarroako nobleziako hainbat sektorek eta zenbait infantzoiek ukatu egin zuten Gorteetan Pedro infantearen alde hartutako erabakia eta indarrak erregina gaztearen inguruan batu ziren pixkanaka.

Pedro Sanchez de Monteagudo erreinuko gobernadore nagusia izendatu ostean, Artoiseko Blanka erreginaordeak Frantziara bidaiatu zuen bere lehengusu Felipe III.a "Ausartari" babesa eskatzeko. Erreginaordeak Frantziako erregeari Champañako dukerriagatik zegokion gorazarrea egin zion eta, ondoren, 1275eko maiatzean Joana eta Felipe III.aren bigarren semearen (aitaren izen bera zuena) arteko ezkontza adostu zuten. Ordutik aurrera Joana Frantziako Gortean hazi zen eta Nafarroako Erreinua frantziarren babespean geratu zen. Erabaki hori ere ez zuten begi onez ikusi nafar guztiek, izan ere, zenbait sektoretan aipatu babesarekin Nafarroa erreinu haren baitako izatera pasa zela ulertu zen.

Boterearen gaineko iritzi kontrajarriak eta ondoriozko liskarrak areagotuz joan ziren Nafarroako Erreinuaren barnean. Alde batetik, Gaztelako erregearen interesak ageri ziren Garcia Almoraviden eskutik. Noble horrek bere kontrol eta nagusitasuna erakusten zuen Iruñeko arroan. Noble hori Pedro Sanchez gobernadore jeneralaren agintea onartzen ez zuen nobleziako sektore bateko buruzagia zen eta bere asmoa hura kendu eta haren tokia hartzea zen. Bestalde, Pedro Sanchez Aragoiko erreinuaren jarraitzailea zen. Gaztelaren aldeko hausturaz gain, nobleziako beste zati bat ere ez zegoen gustura Frantziako erreinuaren balizko babesarekin.

Egoera hori ikusita, Garcia Almoravidek beste urrats bat eman zuen eta Iruñeko Burguko eta Nabarreriako auzoen artean zeuden liskarretan sartu zuen muturra, Nabarreriaren alde azalduz. Auzoen arteko lehia hori Iruñeko koroak eta gotzainak baliatu zuten hirian zuten nagusitasuna indartzeko borrokan. Enrike I.ak Nabarreriari baimena eman zion harresiak eraikitzeko eta, auzotarrek, beste noble batzuen artean Almoraviden laguntza izanik, harresiak altxatzen hasi ziren frankoak bizi ziren hiriko burguen aurka ekiteko. Gertakari horien ondorioz, Pedro Sanchezek dimisioa eman zuen Nafarroako nobleziako hainbat pertsonaz osatutako asanblada batean.

Egoera horren aurrean, bi ordezkari bidali zituzten Parisera Felipe III.ari gertatutakoaren berri ematera, eta Frantziako monarkak Eustaquio de Beaumarchais o Bellamarca gobernadore izendatzea ebatzi zuen. Gobernadore berriak usadioari jarraiki, foruen zina egin zuen eta leialtasun- eta atxikimendu-zina eskatu zien hiribildu eta nobleei.

Beaumarchaisek Gaztelaren asmoak etetea lortu zuen denbora batez negoziazioen bideari helduz; itunak adostu zituen Lope Diaz de Haro III.arekin eta Gaztelako erregearen agintea begi onez ikusten ez zuten Gaztelako beste handiki batzuekin; dena den, ez zen gai izan Iruñeko biztanleen arteko gatazka bertan behera uzteko. Nafarroako noble gehienak eta Iruñeko gotzaina gobernadorearen aurkako borrokan batu ziren, horien artean, Garcia Almoravid eta Pedro Sanchez de Monteagudo, eta gobernadorearen aurka egin zuten Nabarreria defendatuz. Erregearen mezularia Nabarrerian sartu zen elkarrizketa atontzeko asmotan baina mehatxuak jaso eta ihes egin behar izan zuen. Gobernadorea Burguan gorde zen, bertako biztanle gehienak frankoak baitziren. Han erasoa jo zioten eta auzoen arteko gerra piztu zen (1276).

Iruñeko biztanleen arteko gatazkan, Almoravidek Pedro Sanchez de Monteagudo erail zuen. Frantziako Felipe III.ak heriotzaren albistea jaso zuen eta, era berean, Nabarreriako auzotarren jarrera ezagutu zuen eta gotzaina indar militarrak lortzeko Gaztelan egiten ari zen ahaleginaren berri izan zuen. Horrenbestez, bere ejertzitoari agindua eman zion Nafarroan sar zedin. Frantziako ejertzitoak Nabarreria birrindu zuen eta baita beste erresistentzia-gune batzuk ere. Une horretatik aurrera, aragoarren eta gaztelarren nahimenak arinduz joan ziren eta Nafarroako monarkia Frantziako erreinuko satelite modura barneratu zen. Matxinatuen artean zeuden eta ihes egitea lortu ez zuten nobleak desjabetu egin zituzten. Bestalde, erreinuko administrazioko eta gobernuko karguak jatorri frantziarra zuten funtzionarioek bete zituzten.

1284ko abuztuaren 16an Joana erregina Felipe III.aren semea zen Felipe "Ederrarekin" ezkondu zen. Urtebete beranduago, Frantziako monarka hil egin zen eta Felipe "Ederrak" hartu zuen haren lekua Frantziako koroan. Une horretatik aurrera, Felipe IV.a izan zen. Modu horretan, Nafarroako erregina eta Champaña eta Brieko kondesa palatinoa izateaz aparte, Frantziako erregina izatera pasa zen Joana.

Joana Parisen bizi izan zen eta sekula ez zen Nafarroara hurbildu bere erreinuaren egoera ezagutzera. Nafarroa gobernatzeko hainbat gobernadore, teniente, ordezkari militar eta merio baliatu zituen, gehienak frantziarrak, eta funtzionario horiek gauzatutako administrazio-kontuak erregeak gainbegiratzen zituen Parisetik. Felipe IV.ak, halaber, monarkari helarazitako eskaera edo eskabideak ebazten zituen. Ebazpen horiek gobernadoreen eskutik aplikatzen ziren erreinuan.

Hiribilduetako gizon onen artean sortutako Ermandadeak bilerak egiten jarraitu zuen eta, beste alde batetik, noblezietako bilkurak ere berriro hasi ziren. 1281ean infantzoien bilkura egin zen berriro, orduko hartan Obanosen. Guerin de Amplepuis erregearen gobernadorea bilkura horiek saihesten saiatu zen, izan ere, gobernadoreen esanetan, bilkura horiek oztopo ziren erregeak bere agintea modu askean aplika zezan. Urte hartan gobernadoreak informazio-inkesta eskatu zuen asanblada horiek legez kanpokoak zirela erakusteko xedez, eta 1289an gutxienez 21 noble bilkura haietara ez joatera behartu zituzten, ondasun guztiak galtzeko mehatxupean. 1289ko bilkura horretan kide berriak sartu ziren. Beste zaldun batzuek, ordea, asanbladak utzi zituzten eta erregearen edo gobernadorearen baimenik gabe zin-egiterik ez zutela egingo ziurtatu zuten, horien artean ziren, Sancho Aznarez de Murguia, Sancho Sanchez de Leoz, Semen Periz de Ilurdoz eta Pedro Periz d'Oarritz.

1283an beste bilkura bat egin zen Erriberrin. Bertan izan ziren Iruñea, Lizarra, Zangoza, Erriberri, Gares, Biasteri, Urantzia eta Orreagako diputatuak. Bilera horretan zera erabaki zen, bilkurara deitu eta agertzen ez zirenek gainerakoen gastuak ordainduko zituztela. 1294an hiribilduetako hainbat kontzejuk monarkei erreinuko gobernadoreari buruzko kexak helarazi zizkieten, esate baterako, Iruñea, Lizarra, Tutera eta Zangozak. Gobernadoreak justizia arloan zuen jarrera salatzen zuten eta, zehazki esatera, pertsonak atxilotu eta ezarritako bermerik gabe preso sartzen zituela, foruei, pribilegioei eta askatasunei muzin eginez.

1289. urterako hiribildu guztiek Ermandade bakarra osatu zuten eta 1297an batasuna formalizatu zuten. Urte hartan hiribilduetako gizonak eta Obanoseko infantzoiak batu egin ziren eta elkarri laguntzeko zin-egitea egin zuten, erreinua ahaltsuen erasoetatik defendatzeko. Hurrengo urtean berriz elkartu ziren Iruñean. Orduko hartan elizako hainbat kargu bertaratu ziren, esate baterako, hiriko gotzaina, Kalagorriko gotzaina, Orreagako priorea eta Iratxeko apaiza. Batzartuen artean zera erabaki zuten, haien erabilera, foru eta usadioei buruz monarkei egindako eskariaren aurrean atxikimendua adierazi ez zutenei laguntza ukatzea.

Nafarroako Erreinuan ondoeza nabarmena zen Joana eta Felipe IV.aren gobernuaren aurrean. Dena den, erregearen agintaritza mantendu egin zen. Nafarroan antolatu ziren bilkuren helburua Joana erreginak foruak zin-egin zitzala zen. Berez, prokuradoreak Parisera bidaltzeko prest zeuden zin-egite hori jaso eta leialtasuna erakusteko.

Bestalde, bilkura horietan formula jakin bat idatzi zuten ekitaldi horretarako. Horren arabera, Felipe erregeak Luis Hutin printzea aitortzen zuen Nafarroako koroaren ondorengo lez. Joana eta Frantziako erregeak seme bat izan zuten urte batzuk lehenago, Luis izenekoa. Errege ezkontideak koroa harengan utzi zuen eta ez aitarengan. Hori ikusita, Frantziako monarkiak Nafarroako Erreinua bere koroaren baitako lurralde gisa baitaratuko ez zuelako itxaropena zuten nafarrek. Formula horri jarraiki, Felipe IV.ak lehenik eta behin, Joana hil ostean, Nafarroako Erreinuko gobernua Luisi emateko konpromisoa hartu behar zuen, semeak 21 urte betetzen zituenean. Halaber, Joana bizirik zela amak hala eskatuko balu, koroa semeari emango zitzaion. Erregina haren oinordekorik utzi gabe hilko balitz, Frantziako monarkak koroa "Hiru Estatuen" eskuetan uzteko konpromisoa hartu behar zuen, tronuaren legezko oinordekoa nor izan behar zuen erabaki zezaten.

Yanguasen arabera, erregeek foruen zin-egitea burutu zuten Iruñea, Acx, Baiona, Kalagorri eta Tarazonako gotzainen aurrean. Aipatu gotzainak Parisera mugitu ziren ekitaldian izateko. Egile berak adierazitakoari jarraiki, Felipe erregeak Luis Hutin Nafarroako oinordeko gisa aitortzea onartu zuen. Aitzitik, Lacarraren iritziz ez da ziurra erregeek bilkuran erabakitzako modu eta baldintzetan burutu zutenik zin-egitea.

Joana erregina 1305eko apirilean hil zen, Vincennesen, 33 urte inguru zituela. 1304ko martxoko data zuen Joanaren testamentuan erreginak Parisen orube bat ezarri zuen "Colegio de Navarra" (Nafarroako Ikastetxe) izena izango zuen ikastetxea sortzera bideratua. Luis Hutin semeak hartu zuen haren tokia Nafarroako tronuan, Luis I.a tituluarekin. Gerora, Frantziako tronua ere eskuratu zuen aitaren lekua hartuz, Luis X.a tituluarekin.

  • ALBERTOS SAN JOSE, Arantza; GARCIA-ALONSO MONTOYA, Ruth; ORTIZ IBARZ, Jose Maria. "París 1304: La fundación del Colegio de Navarra. El testamento de la reina Juana". Vianako Printzea, LII. urtea, 194 zbk. (1991), 47-67 or. [Kontsulta data: 2011ko maiatzak 30].
  • ALVAREZ PALENZUELA, Vicente Angel (koord.). Historia de España de la Edad Media. Bartzelona: Ariel, 2008. 3. argit.
  • GARCIA ARANCON, Maria Raquel. "La junta de infanzones de Obanos hasta 1281". Vianako Printzea, XLV, 173. zbk. (1984), 527-559 or. [Kontsulta data: 2011ko maiatzak 30].
  • JIMENO JURIO, Jose Maria. Historia de Pamplona y de sus lenguas. Tafalla: Txalaparta, 1995.
  • LACARRA DE MIGUEL, Jose Maria. El juramento de los reyes de Navarra (1234-1329). Zaragoza: 1972.
  • LACARRA DE MIGUEL, Jose Maria. Historia del Reino de Navarra en la Edad Media. Nafarroako Aurrezki Kutxa, 2000. 2. argit.
  • LACARRA DE MIGUEL, José María. Historia política del reino de Navarra: desde sus orígenes hasta su incorporación a Castilla. Iruña: 1972.
  • RIVERO, Isabel. Compendio de historia medieval española. Madril: Istmo, 1982.
  • ZABALZA ALDAVE, Maria Itziar.Archivo General de Navarra (1274-1321). Documentación Real. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1995. [Kontsulta data: 2011ko maiatzak 30].
  • ZABALZA ALDAVE, María Itziar.Archivo General de Navarra (1274-1321). Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1997. [Kontsulta data: 2011ko maiatzak 30].