Literatoak

Harriet, Bernard Maurice

Bernard Maurice Harriet 1814ko irailean jaio zen Haltsun (Lapurdi). 1904an hil zen, laurogeita hamar urte zituela.

Lehenengo ikasketak Lapurdin bertan egin zituen, Larresoron, eta handik Gipuzkoako Pasaiara joan zen gero. 1842an apaiztu aurretik, bestalde, Parisko Saint Suplice-ko apaiztegiko ikasle izan zen. Gazte zelarik, irakasle-lanak egin zituen Larresoron eta Baionako seminarioan. 1855ean, azkenik, Madrilgo frantsesen San Luis erietxe eta eskolako buru izendatu zuten (Aizkibel ezagutu zuen han), eta bertan hogeita hiru urte igaro zituen, harik eta osasun-arazoak zirela eta sorterrira itzuli zen arte. Madrilen zegoenean, bertan bizi ziren Hego Euskal Herriko euskaldunak ezagutzeko aukera izan zuen, eta badirudi espainiar hiriburuan sortutako adiskidetasun-harremanak baliatu zituela, bide batez, Hego Euskal Herriko euskara eta euskalkiak ezagutzeko.

1855 hartan bertan Haraneder-en Testamendu Berriaren itzulpena argitaratu zuen Harrietek, moldaturik. Antza denez, hil aurreko azken hogeita hamar urteak hiztegi bat egiten igaro zituela. Euskal kulturaren inguruko hainbat ekimenetan hartu zuen parte laguntzaile gisa. 1873an Antoine Abbadiak Lore Jokoak antolatu nahi izan zituenean, esate baterako, Maurice Harriet izan zuen laguntzaile goren.

Ez dirudi Harrieten bizimodua oso gorabeheratsua izan zenik, obra askorik ez zuen argitaratu eta ematen du hainbat urte igaro zituela euskara eta euskal testuak arakatzen. Obretatik atera ditzakegun datuez gain, Arantxa Hirigoyenek kaier aski interesgarria aurkitu zuen Baionako apez-etxean. Kaier horretan bi zerrenda ageri dira: lehenengo eta behin, Harrieten liburutegia osatzen zuten obren zerrenda, eta, bigarrenik, Harrietek bere hiztegia egiteko erabili zituen obren zerrenda. Bada, bi izenburu-sorta horiek informazio aski baliagarria ematen dute lapurtar hiztegigilearen iturriez eta ezagutzaz.

Harrieten liburutegiaz denaz bezainbatean, berrehun eta berrogeita hamabost obra zeuden, baten bat errepikaturik, euskaraz, frantsesez eta gaztelaniaz, batik bat. Esan nahi baita, sasoi hartarako liburutegi handia zeukan lapurtarrak etxean erabilgarri. Liburu argitaratuez gain, hainbat eskuizkribu eta kopia ere bazituen Harrietek etxean, eta gaiei gagozkielarik, literatura, erlijioa eta historiazkoak dira aipagarrienak. Bertan zeuden obretatik aipagarrienak, ziur aski, euskal egileenak dira; izan ere, horiek ematen dute aditzera zein euskal egile eta zein obra ezagutzen zuen. Besteak beste, honako egile hauen obrak zituen Harrietek etxean: Juan Bautista Agirre, Juan Antonio Mogel, Jean Duvoisin, Manuel Larramendi, Agustin Kardaberaz, Jean Pierre Arbelbide, Joannes Etxeberri Ziburukoa, Pedro Antonio Añibarro, Bartolome Olaetxea, Jose Francisco Aizkibel, Joannes Haraneder, Bernard Gazteluzar, Joannes Leizarraga, Pedro Astarloa, Bernat Etxepare, Andres Ithurzaeta, Juan Ignazio Iztueta, Bernard Larregi, Arnaud Oihenart, Martin Harriet, Agosti Xaho, Francisco Lardizabal, Gratien Adema, Antoine Abbadia, Francisque Michel, Jules Vinson, Arturo Campion, Wilhelm von Humboldt, Willem J. Van Eys, Luis Luziano Bonaparte, eta abar.

Aurreko zerrenda arretaz begiratzea nahiko da ikusteko garai guztietako lanak ezagutu zituela Harrietek: zaharrena Leizarragaren Testamendu Berriaren itzulpena da, 1571koa, eta gehienak XVIII. eta XIX. mendeko egile eta obrak dira. Harriet 1904an hil zela jakinik, argi dago autore zaharragoekin batera, azken orduko egileen lanak ere ezagutu eta baliatu zituela, besteak beste, bere hiztegi mardula egiteko.

Arestian adierazi den bezala, Harrietek hogeita hamar urte inguru igaro zituen bere hiztegi handia egiten, baina ez argitaratzea erabaki zuen, ez bera bizi zela, ez hil ondoren. Abbadia eta Daranatz lagunek hiztegiko zenbait atal argitaratzeko eskaintza egin zioten, baina haltsuarrak ezetza eman zien biei. Hil zenean, Harrietek Larresoroko komentuari utzi zizkion bere hiztegia eta liburutegia.

Zinez lan erraldoia da lapurtarrak egindakoa: 33 x 22 zentimetroko 3.500 orrialde baino gehiago ditu, eta informazio aski osoa ematen du. Hiztegi elebiduna da, eta hitzen sarrerak ordena alfabetikoari jarraiki emanda ageri dira, nahiz eta ordena horretan salbuespenak egon, badauden. Hitzen sarrerak eta azalpenak honako egitura honekin ageri dira batik bat: sarrera (euskaraz) + esanahiaren azalpena (frantsesez) + hitzaren erabilera-adibideak edo hitzaren erabilera jasotzen duten beste euskal egile batzuen aipuak + sinonimoak + etimologia edo hitzaren jatorriari buruzko azalpena + hiztegigilearen bestelako oharrak.

Hitz-sarrerak ematean, gorabeherak sumatzen dira letra batzuetatik bestera. Arantxa Hirigoyenek hiztegiko A, T eta K letrak aztertu zituenean, ikusi zuen A letran hitzak erroaren arabera daudela antolaturik, bereziki. Bestela esanda, sarrera nagusiaren menpe ageri dira sarreraren errotik eratorritako hitzak (adibideok Hirigoyenen lanetik atera dira):

  1. Aberea, abrea
    1. Aberechea
    2. Abereteguia
    3. Aberetasuna
    4. Aberezcoa, abrezcoa (Oyhenart)
    5. Abrildea, abrilcea (Larramendi)
  1. Achola
    1. Acholatia, acholduria
    2. Acholduritcea
    3. Ez acholatua, ez acholduria
    4. Ez acholatcea, ez acholtcea
    5. Ez acholduritcea
    6. Acholatsua
    7. Ez acholatasuna

T letrara joanda, aitzitik, Harrietek hitz guztiak maila berean eman zituela ikusi zuen Hirigoyenek:

  1. KHAMUTSA
  2. KHAMUSTEA
  3. KHAMUSCORRA
  4. KHAMUSDURA
  5. KHAMUSTASUNA
  6. KHARATSA
  7. KHARASDUNA
  8. KHARASDURA
  9. KHARASGARRIA
  10. KHARASTASUN
  11. KHARASTEA

Sarrera-hitzak emateko, izenak eta adjektiboak mugaturik eman zituen, eta aditzetarako, berriz, partizipioak ematea hautatu zuen (letra batzuetan partizipioen hiru formak ematea erabaki zuen):

Abiatcea: "se mettre en voie de..., se préparer, s'acheminer, commencer".

Aguertcea: "1- verbe transitif, découvrir, montrer, manifester - 2- verbe intransitif, apparaître, être clair, visible.

KHALDATCEA, khalda, khaldatu, khaldatcen: "1- v.act. Donner une chaude, une chauffe au feu de forge - 2- Souder un métal à lui même ou à un autre métal, après les avoir amollis au feu"

KHAMUSTEA, khamuts, khamustu, khamusten: "1- v.act. Emousser le tranchant, le fil, la pointe - 2- v.intransitif. S'émousser - 3- au fig. émousser, ou s'émousser, en parlant des sentiments, de facultés"

Adibideok ikusita, argi dago Harrieten hiztegia deskribatzailea eta arauemailea dela; izan ere, hitz bakoitzaren definizioa edo sinonimoak ematetik haratago, bestelako informazio osagarri interesgarria ere ematen du, bai eta, aldian-aldian, erabilera-gomendioak eta hausnarketak ere. Hain zuzen ere, Harrieten informazio osagarri hori da hiztegia hain interesgarri bihurtzen duena. Lehenengo eta behin, hitzen erabilerari buruzko adibideek eta aipuek hitzen euren jatortasunaren aldarrikapena dira, nola erabiltzen diren erakusten dute eta Harrieten ezagutzaren eta dokumentazio-lan handia islatzen dute.

Hiztegia ikertzeaz arduratu direnek nabarmendu dute, gainera, nahiz eta Harriet berez egile garbizalea izan, lapurtarrak, Larramendik eta Azkuek ez bezala, garbizaletasun hori baztertu egin zuela hiztegia egiteko. Are gehiago, hitz mailegatuak ageri direnean, mailegu horien balizko jatorriari (gaztelaniatikoa, frantsesetikoa, italieratikoa, etab.) buruzko azalpenak ematen ditu.

Informazio osagarriaren artean, bestalde, arestian aipatutako euskalkiei dagokiena dago: Harrietek ongi ezagutzen zituen Bidasoaren bi aldeetako hizkera nagusiak, eta guztiak hartu zituen aintzat hitzak leku batean edo bestean kokatzeko. Horretaz gain, noizean behin euskararen beraren baitako aldaerak ere eman zituen sinonimo gisa, baita hitzen ahoskeraren eta hedapenaren gaineko oharrak ere. Beste alde batetik, ez hain usu, baina lantzean behin, hitzak zein herritan baliatzen ziren ere zehaztu zuen.

Harrieten hiztegian Littré frantsesaren Dictionnaire de la langue française hiztegiaren eragina badela ondorioztatu dute ikertzaile batzuek. Euskal hiztegigileen eraginaz denaz bezainbatean, Larramendi, Pouvreau eta Sallaberry aipatu zituen Harrietek berak. Beste alde batetik, nahiz eta hiztegia argitaratu gabe gelditu zen, nabarmentzekoa da ondorengo hiztegigileengan izandako eragina: Lhande-ren hiztegiko iturri nagusia da, esate baterako.

Hiztegiarekin batera, Baionako apez-etxean ohar-liburuxkatxo bat aurkitu zen. 60 orrialde ditu eta hiztegien egitura dauka, A letratik Zra antolatuta baitago. Liburuxkan hitz-zerrenda bat ageri da, eta hitz bakoitzaren aldamenean sinonimoa edota hitzaren frantsesezko itzulpena ematen da. Liburuxka horretan ageri diren hitz guztiak ez dira Harrieten hiztegian agertzen, eta agertzen direnen kasuetan, batean eta bestean emandako adierak ez datoz beti bat; hortaz, pentsa liteke hiztegiaren ondoren edo hiztegiko zenbait atal egin ondoren egindako hitz-zerrenda eta ohar-sorta direla.

Joanes Haraneder lapurtarrak Testamendu Berriaren euskal itzulpena egin zuen, baina lana ez zen itzultzailea bizi zelarik argitaratu. Jean Robin-ek eskuz kopiatu zuen 1770ean, eta 1855ean Baionan argitaratu zen (lau ebanjelio kaleratu ziren), Lasserre-ren moldiztegian, honako izenburu eta azalpenarekin: Iesu-Christo / gure Iaunaren / Testament / Berria / lehenago / L N. Haraneder / Done Ioane Lohitsuco laun aphez batec / escuararat itçulia;/ orai, artha bereci batequin, garbiquiago, / lehembicico aldicotcat aguer-aracia, / laphurtar bi jaun aphecec; / jaun Aphezpicuaren baimenarequin.

Izenburuan bertan "lapurtar bi jaun apaizak" nor diren esaten ez den arren, badakigu argitalpenaren egileak Pierre Nérée Dassance (1801-1858) eta Maurice Harriet (1814-1904) izan zirela. Badirudi, alabaina, Harriet izan zela argitalpenaren arduraduna, eta argitaratzaile-lanak egiteaz gain, Haranederren testua goitik behera aldatu zuela, nahieran. Hori dela eta, Henrike Knörr-ek "Haranederen galbahe" deitu zion; izan ere, alde aski nabarmena ikusi zuen Haranederren bertsioaren eta 1855ean argitaratutakoen artean. Vinsonek eta Daranatzek ere susmo hori islatu zuten euren idazkietan, eta XX. mendean Lafittek, Mitxelenak, Ruiz Arzalluz-ek eta Altunak susmoa baieztatu eta luze frogatu zuten.

Moldaketa-lanetan zenbait eredu aipatu izan dira: Vulgata eta Sacy jansenista, Joannes Leizarragaren itzulpena eta Haraneder bera. Jakin, badakigu Leizarragaren itzulpena bere liburutegian zeukala Harrietek, baina badirudi beskoiztarraren lana ez zuela gehiegi baliatu. Ikertzaileek bi argudio eman izan dituzte hautu horren inguruan: alde batetik, Harrietek jendeak irakurtzeko moduko argitalpena prestatu nahi izan zuen, eta Leizarragaren ereduak kutsu zaharregia eta kultista zeukan horretarako. Bigarrenik, badirudi, nahiz eta hiztegian hori erakutsi ez, Harriet garbizalea zela; izan ere, latinetiko mailegu garbiak beste hitz batzuekin ordezkatzen saiatu zen. Haranederren lanaren argitalpenaren izenburuan irakurtzen da "garbikiago" hitza, asmo oso bat islatzen duena.

  • HIRIGOYEN, A. "Harrieten hiztegia eta euskalkiak". Lapurdum, IV (1999), 115-121.
  • HIRIGOYEN, A. "Maurice Harrieten (1814-1904) euskara-frantsesa hiztegiaren berezitasunak", EUSKERA. 2004, 49. zk., 653-660. or.
  • HIRIGOYEN, A. "Maurice Harriet eta euskal idazleak", OIHARTZABAL, B. eta MAKAZAGA, J.M. (arg.). P. Laffitteren sortzearen mendemugako biltzarra. Bilbo: Euskaltzaindia, 2003.
  • KNÖRR, E. "Maurice Harriet-en hiztegiaz". ASJU. 1986, 20. zk., 413-117. or.
  • KNÖRR, E. "Maurice Harriet Joanes Haranederen galbahari: "Testament Berria" (1855)", OIHARTZABAL, B. eta MAKAZAGA, J.M. (arg.). P. Laffitteren sortzearen mendemugako biltzarra. Bilbo: Euskaltzaindia, 2003.
  • LAKARRA, J.A., "Testukritika eta hiztegiak: Harriet eta Larramendi", LAKARRA, J.A. eta RUIZ ARZALLUZ, I. (arg.). Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum. Donostia: UPV/EHU, 1991.