Kontzeptua

Frankismoa

Hasiera hasieratik, bortizkeria eta errepresioa izan ziren II Errepublika ondoratzeko estatu kolpea eman zutenen tresna nagusiak, kolpe aurreko Molaren aginduari, "Terrorea zabaldu behar dugu", leloari jarraituz. Euskal Herri mailan, errepresio hori Nafarroako Erriberan gauzatu zen batez ere, bertan erail baitzituzten matxinatuek Nafarroa osoan hil zituzten 3.131 pertsonen gehiengoa. Beraz, Euskal Herrian ere, estatu osoan bezala, lurraren jabetzaren zein jornalarien lan baldintzen inguruan gatazka eta mobilizazioak egondako eskualdeotan izan zen bereziki gogorra errepresioa: Ebroko, Guadalquivir eta Guadiana ibarretako arroetan, gehien bat, 1936ko uda zein udazkenean. Euskal beste lurraldeotan baxuago izan zen eraildakoen kopurua: 406 Araban, 1.004 Gipuzkoan eta 906 Bizkaian, hain zuzen ere. Kontutan hartu behar da Gipuzkoatik jende askok ihes egin zuela, Bizkaia zein Iparralde aldera, eta Bizkaian tropa faxistak sartu zirenerako aldatua zegoen, neurri batean, hauen politika prisioneroekiko, kontzentrazio eremuetan sailkatzeko sistemak sortuz. Gainera, erretagoardia industriala bereziki zaindu behar zuten agintari berriek, lantegietako jarduera armagintzari begira azkar berrantolatu baitzuten, patronalaren erabateko onespenarekin, eta horretarako ezinbestekoa zen lan esku kualifikatua mantentzea. Hala ere, errepresioa tinko mantendu zen hurrengo urteotan, Euskal Herrian zein estatu osoan.

Fusilamentuak ez ziren zigor eta errepresio tresna bakarra. 37ko udaberrian prisioneroak lanean jartzeko sistema abiatu Francok zuzenduriko Junta Teknikoak, eta Bizkaiko meatzaldean hasi zen lanean lehen Langile Batailoia urte horretan bertan. Prisioneroak sailkatzeko kontzentrazio eremuak sortu ziren, eta hortik lan egitera bidali zituzten milaka gatibu Langile Batailoietan, gerra zein gerra ostean, 1942 arte, gerra frontean, trenbideetan, hiri obretan (Gernikan, Eibarren, Zornotzan, Bilbon...), lantegietan (Naval, Dinamita, Babcock...) edota Pirinio aldeko gotorleku zein errepidetan. Osotara 36.736 gatibu gutxienez, aritu ziren lanean Euskal Herrian. Estatuan 90.000 baino gehiago izan ziren 1940 arte, eta 45.000 baino gehiago horrez geroztik Batallón Disciplinario de Soldados Trabajadores delakoetan.

Errepresiorako tresna juridikoak berehalaxe antolatu zituzten matxinatuek, hainbat lege berriekin, gatibu horietako asko epaitzeko, espetxeratzeko edota erailtzeko (Ley de Represión de la Masonería y el Comunismo delakoa, 1940an, edota Ley de Seguridad del Estado izenekoa, 1941an). Hala ere, gerra bitartean ere ekin zion Justizia Ministro berriak, Rodezno konteak, espetxe eta epaitegi sistema antolatzeari, eta horren oinarria 1938an sorturiko Patronato de Redención de Penas por el Trabajo izan zen. Erredentzioaren barnean presoen lana, presoen portaera espetxe barnean eta senitartekoen kontrola ere gauzatu zen. Azken hauen sostengua, hala ere, funtsezkoa izan zen giltzapetuen egoera zertxobait aritze aldera, espetxe barneko baldintzak, elikadura barne, tamalgarriak zirelako.

Osotara, 400.000 gatibu inguru zeuden gerra bukatutakoan, eta horretarako eraikin asko bihurtu zituzten espetxe. Euskal Herrian ere horretarako erabili ziren hainbat eraikuntza, besteak beste gerra garaiko hainbat kontzentrazio eremuak (Deustuko Unibertsitatea, Urduñako Jesuiten ikastetxe bat, edota Iratxeko monastegia...). Espetxeen artean entzutetsuena Ezkaba mendiko San Cristóbal gotorlekua izan zen, bereziki gogorra ziegak lurpean zeudelako, eta bereziki famatua 795 presok ihesaldia saiatu zutelako 1938an. Emakumeentzako espetxe bereziak ere sortu ziren, Zornotza eta Saturrarangoak, besteak beste. Gerra osteko urteotan zaila zen oso hainbeste pertsona giltzapean mantentzea (aintzat hartu behar da gerra aurreko espetxeetan 15.000 preso baino ez zeudela), eta hurrengo urteotan nabarmen jaitsi zen estatu osoan preso kopurua, espetxe berriak eraikitzen ziren bitartean.

Garaituak ekonomikoki ere zigortu nahi izan zuen erregimen berriak, eta horretarako isun eta desjabetzeak gauzatu ziren, gerra bitartean kontrol judizialik gabe, eta 1939tik aurrera Ley de Responsabilidades Políticas delakoarekin. Horrela, lurrak, etxeak edo bestelako ondasunak galdu zuten familia askok, hainbat kasutan familiarteko batzuk erailak edota espetxeratuak izan ondoren. Lana ere galdu zuten beste hainbestek, administrazioan eta hainbat enpresetan martxan jarritako depurazio sistemaren bidez.

Prozesu honen barrenean agintari berriak irakaskuntza goitik bera berrantolatzen bereziki saiatu ziren, eta horretarako kanporatuak izan ziren gerra aurreko irakasle asko. Izan ere, kultura mailan ere nabarmena izan zen errepresioa, gerra aurreko ekimen asko errotik ezabatuz, antzerki herrikoiak edota herrietako ateneoekin gertatu bezala, ahalegin berezia hizkuntzaren inguruan eginez, euskara bezalako hizkuntza gutxituak zigortuz eta II Errepublikan martxan jarritako ikastolak eta eskola libreak galaraziz.

Gainera, aintzat hartzekoa da errepresioa modu berezian zuzendu zela emakumeen aurka, genero baloreen arabera. Askoz gutxiago izan ziren fusilatutakoak, baina emakume askok umiliazio publikoak eta sexu erasoak pairatu behar izan zuten. Gainera, berehala ekin zion erregimen berriak errepublika garaian erdietsitako lorpen sozialak indargabetzeari, emakumeentzat 1889ko Kode Zibileko artikuluak berreskuratuz eta ezkondutako emakumea senarraren menpekoa bihurtuz.

Ikusi bezala, erabateko aldaketa bultzatu nahi zuen politika errepresibo honek, beldurra eta exterminioaren bidez ezerosoak izan zitezkeen milioka pertsonen ekimen soziala eta politikoa geldiaraziz. Javier Rodrigo historialariak esan bezala, inbertsio handia egin zuen frankismoak biolentzian, eta horrek, neurri handi batean, ahalbideratu zion bere iraupena. Hain zen sakona, gainera, hasierako inbertsio hori, ezen posible izan zitzaion, denbora pasatu ahala, preso kopurua nabarmen jaistea eta heriotza zigorra askoz modu selektiboan erabiltzea, inoiz tresna horiek baztertu gabe, 1975ko fusilamentuek erakusten duten moduan.

Diktadura frankista 30etako hamarkadako erregimen faxisten artean kokatu behar dugu, nahiz eta, edozein erregimen politikoak bezala, ezaugarri eta bilakaera propioak izan.

Errepresioaz gain, erregimenaren oinarria buruzagiaren botere eta gorespena izan zen, beste diktadura faxistetan bezala, kasu honetan Generalísimo edota Caudillo izenak erabiliz. Honengandik jaio ziren neurri politiko gehienak, eta honentzako laudorioak nonahi irakurri, entzun eta ikus zitekeen bizitza politiko eta sozialeko esparru ezberdinetan. Diktadura hau gerran bertan finkatu zen, 1936ko urriaren 1ean Francok alde matxinatuaren kontrol politikoa lortu zuenean. Hortik aurrera, bere botereak handitu baino ez zuen egin, bere inguruko barne tentsioetatik etekina ateraz. Horrela ulertu behar da partidu bakarraren jaiotza ekarri zuen ekimena, karlista eta falangisten arteko baterakuntza, alegia, edota gerra osteko familia politikoen arteko tirabiretan lortu zuen oreka zaila. Denborak erakutsi zuen Francok abilezia izan zuela boterea bereganatzeko, baina hori, meritoa baino, kolpea eman zuten indar politikoen beharren isla gisa ulertu behar da, bere botere eta indarrak bermatzen zuelako benetako helburua: gizartea kontrolpean mantentzea.

Azken batean, berak gauzatu zuen erregimen bortitzaren iraupena, horretarako gerra osteko nazioarteko giroan hainbat egokitzapen eginez. Bere ordezkatze prozesuan ere asmatu egin zuen. Karlistek eskatu bezala, erregetza berrezartzeko konpromisoa hartu zuen, baina beti ere bera hil osteko garairako, eta berak izendaturiko oinordeko batekin. Oinordekotza Legea 1947koan ezarri zen, baina Juan Carlosen izendapen ofiziala 1969 arte berandutu zen, tarte horretan Francok bere botere pertsonala indartuz.

Beste erregimen faxistetan bezala, partidu politiko bakarra zegoen onartua, Falange Española Tradicionalista y de las JONS, alegia, 1937an sorturikoa. Baterakuntza honen bidez joera bakoitzean egon zitezkeen elementu ezerosoak baztertu, eta bere neurriko partidua bermatu zuen. Partidu honek, gainera, adar bereziak izan zituen hainbat giza sektoreen bizitza soziala hobeki bideratu eta kontrolatzeko: Sección Femenina edota Frente de Juventudes izenekoak. Partiduak hainbat aldaketa jaso zuen 1957ko legearekin (Ley de Principios Fundamentales del Movimiento), baina finean berebiziko garrantzia mantendu zuen diktadura osoan zehar, antolaketa sindikalean eta parlamentarioan funtsezko papera betetzen baitzuen, 60etako hamarkadan beste familia politikoetako indarrek, teknokrata izenekoek, alegia, botere postuak lortu baitzituzten ere.

Diktadura pertsonala izanik ere, gerra bukatutakoan Francok nolabaiteko demokrazia itxura eman nahi izan zion bere erregimenari. Erregimenaren propagandak esan bezala, parte-hartze hori gizartearen antolaketa "organismo naturaletan" oinarritu behar zen, eta inolaz ere zatiketa soziala eta ezegonkortasuna ekarriko omen zuten hauteskunde libre eta partidu politikoen esku. Demokrazia organikoa izena eman zioten, bi erakundeotan oinarriturik: gorteak eta udaletxeak. Gorteak 1942ko Legearen arabera osatu ziren. Parlamentarioak, "prokuradoreak" garaiko hizkeran, lau taldetan osatuak zeuden, estatuaren administrazioko partaideak, sindikatu bertikalaren ordezkariak, tertzio familiarrekoak (sufragio guztiz kontrolatuaz aukeratuak) eta Francok izendaturiko beste batzuk. Sistema hori udaletxeetan ere erabili zen.

Diputazioen kasuan, erregimenaren izaera zentralistak ia ia boterez hustu zituen erakunde hauek, eta probintzietako agintari gorena gobernadore zibila izaten zen, Francok berak izendaturik. Ezabatuak zeuden hasiera hasieratik Catalunya eta Euskal Herriko autonomi estatutuak, eta kasu honetan Gipuzkoako eta Bizkaiako Diputazioek kontzertu ekonomikoa galdu zuten 1937ko ekainaren 23ko dekretu-legearekin, probintzi traidoreak izendatuak izan ostean. Araba eta Nafarroako kasuetan, berriz, eskumen batzuk mantendu zituzten Diputazioek. Foru Diputazioak izendatu ziren, eta kontzertu ekonomikoa sinatu zuten estatuarekin, Nafarroakoak 1941ean eta 1969an, eta Arabakoak 1952an, eta jasotako zergaz baliatu ziren eskualde horietako elite politiko eta ekonomikoek haien aldeko politika garatzeko.

Sistemak, kasu honetan ere, ez zuen inongo bermerik ematen parte-hartze librerako, eta horregatik udalak ia beti erregimenaren konfiantzako pertsonen esku egon ziren, Euskal Herrian karlistek alkate postuetan presentzia nabarmena izanik. Dena den, Euskal Herrian topatzen dugu estatu mailan salbuespen bakartzat har daitekeen kasua, Iruñeko udalarena, alegia. Nafar hiriburuan tertzioen sistemak irekitzen zituen zirrikituak erabiltzen ari zen zinegotzi talde bat, sektore karlista irekienen eta oinarrizko kristauen -HOAC, momentu horretan- sostenguarekin, poliki poliki indarra hartuz eta gobernuarekin gero eta tentsio gehiago sortuz.

Erakundeak aipaturik, ezin utzi ejertzitoa aipatu gabe. Francoren diktadurak hasiera hasieratik izan zuen izaera militarra, eta kode militarren bidez izan ziren epaituak, eta zigortuak, milaka gizon eta emakumeak. Gainera, ejertzitoari botere berezia ematen zion gerra egoera 1947 arte mantendu zen indarrean. Bestalde, jeneral askok estatuko administrazioko goi postuak eskuratu zituzten, horren froga izanik 1945 arteko ministro postuen % 42,8 militarren esku geldi zirela. Armada kontuetan ez ezik, bestelako jardueraz ere ardurak eta agintea bereganatu zuten, INIren kasuan bezala, Suances militarrak 1941tik 1961 arte zuzendua izan baitzen.

Partidu bakarra aipatu arren, aintzat hartu behar dugu diktaduraren oinarriak ez zirela monolitikoak izan, falangismoa eta karlismoa talde nagusiak izanik. Falangek oso indar ahula izan zuen Errepublika garaian, baina bere hizkerak eta antolaketa paramilitarrak eskuindar tradizional asko bereganatu zituen gerra garaian. Sektore honetako gizon indartsuak, Serrano Suñerrek, nazien aldeko jarrera bultzatu zuen II Gerra Mundialaren hasieran, horren froga División Azul izanik, baina 1942tik aurrera indarra galdu zuen talde honek, Mundu Gerraren bilakaera lagun.

Bestalde, karlistak ziren kolpearen alde agertu zen talde politiko antolatuena, eta oinarri sozial zabalena zuena, Euskal Herri osoan, baina batez ere Nafarroan. Errepublika garaian antolaketa paramilitarrari ekin zion talde honek Mussolini italiar diktadorearen laguntzarekin. Hau dela eta, milaka gizon armatuz osaturiko milizia antolatua zuten 1936an. Dena den, karlismoaren eragina ekimen armatua baino zabalagoa izan zen, zeren eta gerra osteko urteotan eragin nabaria izan zuen euskal erakundeotan. Gainera, gerra bukatutakoan gero eta ageriagoak izan ziren talde honen barneko tirabirak, baita falangistekikoak ere, batez ere 1942ko Begoñako atentatuaren ostean. Honek krisia sortu zuen euskal hiriburuetako udaletxetan, eta dimisioa aurkeztu zuten Bilbo, Donosti eta Iruñeko alkateek. Tirabira hauek oraindik ez zuten gauzatu erregimenaren aurkako oposizio demokratikoa, baina argi zegoen nolabaiteko haustura zabaldua zela karlismoaren hainbat talde eta erregimenaren artean.

Azkenik, beste talde bat "eskuindar katolikoak" edo tradizionalena zen, 1943tik aurrera indartu zena, Francok poliki-poliki bideraturiko nazioarteko politika aldaketa lagun. Dena den, familia politiko guzti hauek bat egin zuten Franco eta bere erregimenaren aldeko defentsan, eta, tentsioak tentsio, nahiko bloke homogeneo bat osatu zuten.

Oposizio politikoari dagokionez, ekimen nagusia gerrillarena zen. Izan ere, 1944an egin zen saio indartsuena, Jesús Monzón nafarrak antolaturik, Frantzia aldetik milaka gerrillari sartu zirenean. Pasabide nagusia Lleida izan bazen ere, Nafarroatik ere sartu zen hainbat talde, baina erbestetik sartutako milaka gerrillarik ezin izan zuten gauza handirik egin, espero zuten aliatuen laguntza inoiz ez zelako heldu. Etsita, nekaturik eta beldurturik zegoen gizartearen zati handi bat, eta errepresio gogorra erabili zuen erregimenak gerrillari antifaxisten aurka.

Frankisten lehen neurri ekonomikoak, neurri handi batean, II. Errepublikako erreformak indargabetzera bideratu ziren, eta hori, gehien bat, nekazaritza mailan islatu zen, aurreko jabeei bere lurrak itzuliz. Politika ekonomiko berriak Mussoliniren erregimena hartu zuen eredu gisa, eta bereziki bere Carta del Lavoro, Fuero del Trabajoren inspirazio iturria izan zena. Politika honek 30etako hamarkadan nazioarteko kapitalismoak pairatzen zuen krisia estatuaren parte-hartze tinkoarekin konpondu egin nahi zuen, oinarri batzuk ardatz harturik: estatu korporatiboa eta politika autarkikoa. Horretarako langile mugimenduaren kontrola eta errepresioa jarri zen martxan, sindikatu independenteak galaraziz eta sindikalismo bertikal, ofiziala eta bakarra sortuz 1940ko Ley de Unidad Sindical delakoarekin.

Aldi berean, politika autarkikoa bultzatzen zen, abertzaletasunaren diskurtso sutsuan oinarriturik, barneko industria eta nekazaritza bultzatu nahian, nahiz eta hauek bideratzeko tresna berriek (Servicio Nacional del Trigo, 1940koa, eta INI -Instituto Nacional de Industria-, 1941koa) eraginkortasun falta nabaria izan. Estatuaren parte-hartze zurrunaren ondorioa merkatuaren erabateko kontrola izan zen. Familiek errazionamendu-kartila izan zuten, gutxienezko produktu kopurua eskuratu ahal izateko, eta enpresentzat kuota sistema arautu zen, lehengaien hornikuntza bermatzeko, eta salmentako prezioak finkatzeko. Sistema honek, dena den, ez zuen inolaz ere bere funtzioak bete, eta ondorioz merkatu paralelo indartsu bat sortu zen, estraperloarena, alegia, estatuak onartua eta estatuko goi funtzionario askoren babesarekin, gehien bat hainbat enpresa eta lurjabe aberasteko balio izan zuena. Ondorioz, 1950ko hamarkada arte ez ziren gerra aurreko ekoizpen mailak berdindu.

Porrot ekonomikoak, dena den, bere ondorioak izan zituen aberastasunaren banaketari begira, goiko klaseek haien irabaziak biderkatu egin zutelako, orokorra zen pobreziaren giroan. Euskal enpresariek, esaterako, pozik ikusi zuten nola handitzen ziren haien enpresen etekinak, eta Nafarroako lurjabe batzuek ere, ekoizpenaren geldialdia arazoa izan gabe, gerra osteko lehen urteak aprobetxatu egin zuten lur komunal batzuk bereganatzeko.

Langileen kontsumo ahalmena izugarri jaitsi zen. Prezioek etengabe igotzen ziren bitartean, eta askoz gehiago merkatu beltzean, soldaten igoera askoz apalago izan zen. Beraz, benetako soldatak izugarri jaitsi ziren, eta gerra aurreko mailak ez ziren 1960 arte berreskuratu. Ondorio gisa, gosea eta azpielikadura zabaldu egin ziren eta horrek belaunaldi horretako gazteen altueran ere islatu zen. Azken batean, gerra aurreko elikadura kontsumo mailak ez ziren 1960 arte berriro lortu.

Egoera sail honetan eman ziren lehen protestak mundu laboralean. Errepresioaren zamak eta sarraskien oihartzunek oraindik dana estaltzen bazuten ere, haserreak protestarako indarra eman zuen hamarkada honetan, hurrengo urteotan baino maila apalagoan bazen ere, horren froga izanik 1947an Bizkaia eta Gipuzkoako industrialdean eginiko greba orokorra, indar sindikal klandestino guztiek bultzaturik, baita erbesteko Eusko Jaurlaritzak ere. Lau urte beranduago, 1951n, beste greba ekimen bat eman zen Bartzelonan, Madrilen eta Euskal Herrian. Azken kasu honetan, gainera, esanguratsua oso izan zen Iruñean izandako protesta eta greba, bertan jatorri karlista eta kristauko sektore batzuek parte hartu zutelako. Hamarkadan zehar, gainera, berriro agertuko ziren langile eta ikasleen grebak 1956an.

Greba horiek erakusten zuten gauzak aldatzen hasiak zirela gizarte mailan, eta ekonomian ere dinamismo berriaren zantzuak, oso apalak izanik ere, hasi ziren agertzen 1950ko hamarkadan. Egoeraren zaila mantendu egin zen, baina ukaezina da aldaketa batzuk eman zirela hamarkadan zehar, estatuaren kontrol zorrotzaren zantzu batzuk desagertu egin zirelako, besteak beste, errazionamendu-kartila, eta ekoizpen industrialak nekazaritzarena gainditu egin zuelako. Horregatik, hamarkada bisagra izendatu du azken hau hainbat historialarik. Dena den, hamarkadan zehar arazoak pilatuz joan ziren, aurreko politika ekonomikoaren mugak oso agerian utziz. Horregatik, bizirauteko, aldaketari ekin behar izan zion erregimenak politika ekonomikoan, 1959ko egonkortze planarekin.

Planaren helburu nagusia ekonomiaren garapenerako oztopo batzuk ezabatzea izan zen, Europan ematen ari zen hazkunde ekonomikoaren dinamikan Espainiar ekonomia txertatu ahal izateko. Norabide horretan ezinbestekoa izan zen pezetaren debaluazioa, kanpo merkataritzaren liberalizazioa eta kanpoko kapitalaren etorrera. Azken honek, etorkinen diru bidalketa eta turisten dibisekin batera, ahalbideratu baitzuen Espainiar merkataritza defizita orekatzea. Liberalizazio hori, dena den, estatuaren plangintzarekin batera ere txertatu zen, 1964 eta 1969ko Garapen Planekin batera. Estatu zentralaren ekimenak, gainera, jarraipena izan zuen Euskal Herrian Diputazioen jardunarekin, Nafarroan bereziki politika industriala bultzatu baitzuen. Ikusten denez, estatuaren parte-hartzeak ere zuzendu zuen norabide berria, eta hori ulertzeko aintzat hartu behar dugu sektore berri baten agerpena, Opus Dei talde erlijiosoarekin loturiko teknokratena.

Beraz, 1955tik, eta batez ere 1960tik aurrera, egiturazko aldaketa eman zen espainiar zein euskal ekonomian. Ekoizpen gordinaren hazkunde azkarra eta industriaren garapenarekin batera, urbanizazio prozesua areagotu egin zen, hirietan nekazal mundutik etorritako etorkinentzako auzo berriak sortuz. Bizkaiko itsasadarra aldea, Gipuzkoako hainbat haran, eta Gasteiz zein Iruñerriako arroak lantegi berrien kokapena izan ziren, eta merkatu laboralaren hazkunde horrek emakumeen enplegua bultzatu egin zuen. Horrekin batera, prozesu horrek migrazioak ere areagotu ziren, Euskal Herriko zein estatuko beste zonaldeetatik. Izan ere, urte hauetan hainbat nekazal lurraldeen despopulazioa eman zen, Euskal Herriko kasuan gehien bat Nafarroako mendialdean. Migrazio mugimendu horiek, dena den, estatu osoan eman ziren, baita estatutik kanpora ere, gehien bat Europako beste eskualdeetara (Alemania, Frantzia, Suitza...), 2 milioi espainiar atera baitziren atzerrira 1950 eta 1975 bitartean.

Hala eta guztiz ere, hazkunde demografikoa da garai horretako beste elementu garrantzitsu bat, eta Hego Euskal Herrian, jasotako immigrazioari esker handiagoa izan zen hazkunde hori. 1950 eta 1970 bitartean, esaterako, 1.444.172 biztanle izatetik 2.343.503 izatera pasatu baitzen lurraldea. Immigrazioa, dena den, ez zen izan hazkunde demografikoa bultzatu zuen arrazoi bakarra, hamarkada horietan mende hasieran hasitako heriotza tasaren jaitsiera areagotu egin zelako, eta jaiotza tasak, berriz, nabarmen igo zirelako, baby boom delakoaren testuinguruan.

Europan bezala, hamarkada honetako garapenak bere mugak ezagutu zituen diktaduraren azken urteotan. Lan gatazkek, eredu fordistaren muga nabarmenek eta energia merkearen dependentziak, 1973ko petrolioaren prezioen gorakadak ikustarazi zuena, kinka larrian jarri zituzten aurreko hamarkadetako hazkunde azkarraren oinarriak. Espainian, gainera, krisi hau diktaduraren krisi politikoarekin elkartu egin zen.

Garapenaren urte horietan ere areagotu egin ziren gizarte gatazkak, 50etako hamarkadetan berragertu zen langile mugimenduaren eta berriki sorturiko talde politiko zein kulturalen esku.

Hasteko, aintzat hartu behar da lan munduan oposizioak bultzaturiko estrategia berria, sindikalismo frankistak irekitzen zituen zirrikituak aprobetxatzeko. Horrela nolabaiteko egitura bikoitza sortu zen, sindikatu bertikalean ordezkaritza lortzen zuten hainbat delegatuk parte-hartze zuzena zeukatelako lantegiz lantegi sortzen ziren asanbladetan, eta asanblada horiek izan ziren lehen Langile Batzordeak (Comisiones Obreras) osatu zutenak, zeinetan toki gehienetan komunistek zuten nagusigoa, Nafarroan izan ezik, non ORT talde ezkertiarrak indar berezia zuen. Antolaketa deszentralizatua zen hori, baina poliki poliki indarra lortzen zuena. Bertan berragertu zen urtetan isilduriko gerra galtzaileen klase kontzientzia, Jon Maiaren Riomundo eleberrian ongi islatzen den moduan, neurri handi batean nekazal ezkertiarren kultur politikoaren transmisioa azaleratu baitzen Madril, Catalunya edota Euskal Herriko langile auzotan. Bestetik, ukaezina da lanaren kultura berri bat zabaldu zela, oinarrizko kristautasunaren mundutik, HOAC bezalako taldeetatik. Nafarroan, gainera, mundu kristautik, are karlistatik ere, etorri ziren mugimendu sindikalean eta grebetan aritu zireneko asko.

Gainera, 1958ko enpresa mailako hitzarmen legeak aukera eman zuen tokian tokiko hobekuntzak lortzeko, Jurados de Empresa delakoak sortu zirelako, eta egoera honetan hasi ziren lehen greba garrantzitsuak. Horien artean oihartzun zabala izan zuen 1962koa, eta horrez geroztik gehiago etorri ziren, 1966-67ko Etxabarriko Bandetako greba (163 egunez luzatu eta salbuespen egoeraren ezarpenarekin bukatu zena) edota Motor Ibericakoa, 1973an, Nafarroan. Guzti hauetan argi agertu ziren garai hauetako lan gatazken ezaugarriak: dinamika unitarioak, asanblearismoa, eta gizarteko sostengu zabala. Gainera, greba txikiek ere eragin biderkatzailea izan zuten behin baino gehiagotan, errepresaliak egotekotan ondoko lantegietan grebak zabaltzen zirelako, elkartasun moduan.

Momentu honetako protestek mundu laborala gainditzen zuten, erregimenaren muinaren kontra jotzeko. Egia esan, oposizio politiko eta kulturalak protagonismoa irabazi zuen, eta hori Euskal Herrian oso modu nabarian gauzatu zen. Alde batetik, talde politiko armatu bat jaio zelako, Euskadi Ta Askatasuna, ETA, hain zuzen ere, 1959an. Honen eragin sakona ez da mugatzen ekintza armatuei, ezkerreko abertzaletasunari indar handia eman baitzion, II Errepublikan Eusko Abertzale Ekintzak -ANV taldeak irekitako bidea segituz. Kultura mailan ere mugimendu aberats eta berritzaileak eman ziren estatu osoan, Euskal Herrian bereziki euskararen aldarrikapenarekin loturik. Horien artean, zalantzarik gabe, kantautoreen jarduna azpimarratu behar da, ekinbide politiko eta kulturala uztartu eta agerpen publikoak errazten zituztelako.

Gauzak horrela, bereziki gatazkatsuak izan ziren azken bost urteak, eta horietan erregimenak berriro ekin zion errepresioa aplikatzeari: atxiloketak, torturak eta heriotza. Salbuespen egoera ezarri zen behin baino gehiagotan, eta 1970ko Burgoseko prozesuan ezarritako heriotz zigorrak gauzatu ez baziren ere, 1974an Puig Antich militante libertarioa erail zuen estatuak, eta Franco hil baino aste batzuk lehenago ETAko bi kide eta FRAPeko beste hiru fusilatuak izan ziren, irailak 27an.

Diktadorea hilzorian, argi zegoen aldaketarako nahia errotua zegoela espainiar estatuko sektore zabaletan, baina erregimenak ere bazituen bere sostenguak eta bere errepresio tresnak. Horregatik, diktadura 1975eko azaroaren 20an bukatu bazen ere, hurrengo urteak ere gatazkatsuak oso izanen ziren, diktaduraren egitura politikoa ere ezbaian zegoelako.

  • ALFORJA, Iñaki; SIERRA, Félix. Fuerte de San Cristóbal, 1938. La gran fuga de las cárceles franquistas. Iruñea: Pamiela, 2005.
  • ALTAFFAYLLA KULTUR TALDEA. Navarra, 1936, de la esperanza al terror. Lizarra: Altaffaylla Kultur Taldea, 2003.
  • BARRUSO, Pedro. Violencia Política y Represión en Guipúzcoa durante la Guerra Civil y el Primer Franquismo (1936-1945). Hiria Liburuak, 2005.
  • CASPISTEGUI, Francisco Javier. El naufragio de las ortodoxias. El carlismo, 1962-1977. Iruñea: EUNSA, 1997.
  • CHUECA, Iosu. "La guerrilla en Navarra". ÁLAVAREZ, S.; HINOJOSA, J.; SANDOVAL, J. El movimiento guerrillero de los años cuarenta. Madril: Fundación de Investigaciones Marxistas, 2003.
  • DEL ARCO BLANCO, A. "El secreto del consenso en el régimen franquista: cultura de la victoria, represión y hambre", Ayer, 76, 2009.
  • EGAÑA, Iñaki. Los crímenes de Franco en Euskal Herria (1936-1940), Tafalla: Txalaparta, 2009.
  • ESPINOSA, Francisco. "Informe sobre la represión franquista". NÚÑEZ DIAZ-BALART, M. (koord.) La gran represión. Los años de plomo del franquismo. Barcelona: Flor de Viento, 2008.
  • FERNÁNDEZ, Idoia. Oroimenaren hitza: ikastolen historia 1960-1975. Bilbo: Udako Euskal Unibertsitatea, 1994.
  • GÓMEZ, Gutmaro. La redención de penas: la formación del sistema penitenciario franquista. Madril: Los libros de la Catarata, 2008.
  • GONZALEZ PORTILLA, Manuel; GARMENDIA, José María. La posguerra en el País Vasco: Política, acumulación, miseria. Donostia: Kriselu, 1988.
  • IBARRA, Pedro. El movimiento obrero en Vizcaya: 1967-1977. Ideología, organización y conflictividad. Bilbo: Universidad del País Vasco, 1987.
  • IBARRA, Pedro. La evolución estratégica de ETA. De la "guerra revolucionaria" (1963) a la negociación (1987). Donostia: Kriselu, 1987.
  • IRIARTE, José Vicente. Movimiento obrero en Navarra (1967-1977). Organización y conflictividad. Pamplona: Gobierno de Navarra, 1995
  • LANA, José Miguel. "Triste campo triunfal. Economía agraria y sociedad rural en Navarra". Gerónimo de Uztariz, 22, 2006.
  • LARRAZA MICHELTORENA, María del Mar (zuz.). De leal a disidente: Pamplona, 1936-1977. Iruñea: Ediciones Eunate.
  • LETAMENDIA, F. Historia del nacionalismo vasco y de ETA. Donostia: R&B., 1994.
  • LORENZO ESPINOSA, J.M. Rebelión en la ría. Vizcaya, 1947: Obreros, empresarios y falangistas. Bilbo: Universidad de Deusto, 1988.
  • LORENZO ESPINOSA, José María. Dictadura y dividendo. El discreto negocio de la burguesía vasca (1937-1950). Bilbao: Universidad de Deusto, 1989.
  • MENDIOLA GONZALO, Fernando. "Goiztik gabera lan eiten dugu soldatarik jaso gabe. Bortxazko lanak eta euskal ekonomia (1937-1962)". AGIRRE, J.; ERRAZKIN, M. (koord.). 1936ko gerra Euskal Herrian: Historia eta memoria. Donostia: Sociedad de Ciencias Aranzadi; Udako Euskal Unibertsitatea, 2009.
  • MENDIOLA, Fernando; BEAUMONT, Edurne. Esclavos del franquismo en el Pirineo. Tafalla: Txalaparta, 2006.
  • MIKELARENA, F. "La intensidad de la limpieza política en el sur de Navarra durante la guerra civil". JIMENO JURÍO, J.M.; MIKELARENA, F. Sartaguda 1936. El pueblo de las viudas. Iruñea: , Pamiela, 2008.
  • NIELFA, G. Mujeres y hombres en la España franquista: sociedad, economía, política y cultura. Madril: Instituto de Investigaciones Feministas; Editorial Complutense, 2003.
  • PABLO, Santiago de, "La dictadura franquista y el exilio". GRANJA, José Luis de la; PABLO, Santiago de (koord.). Historia del País Vasco y Navarra en el siglo XX. Madril: Biblioteca Nueva, 2002.
  • PÉREZ, José Antonio. Los años del acero: la transformación del mundo laboral en el área industrial del Gran Bilbao (1958-1977): trabajadores, convenios y conflictos. Madril: Biblioteca Nueva, 2001.
  • RODRIGO, Javier. Hasta la raíz. Violencia durante la guerra civil y la dictadura franquista. Madril: Alianza, 2008.
  • RODRÍGUEZ, M. Maquis. La guerrilla vasca, 1938-1962. Tafalla: Txalaparta, 2001.
  • SARASUA, C.; MOLINERO, C. "Trabajo y niveles de vida en el franquismo. Un estado de la cuestión desde una perspectiva de género". BORDERÍAS, C. (koord.) La historia de las mujeres: perspectivas actuales. Bartzelona: Icaria, 2009.
  • SAZ, Ismael. Fascismo y franquismo. Valentzia: Universitat de Valencia.
  • VILLANUEVA, Aurora. El carlismo navarro durante el primer franquismo: 1937 -1951. Madril: Actas, 1998.