Lexikoa

GALLO

Ave gallinácea de cresta y carúnculas rojas, plumaje lustroso y tarsos fuertes, armados de espolones, oilar, oillar (c); (voc. inf.) pipi (B, G, AN, R), txutxu (B); gallo de dos crestas, marioillar (B); gallo bien castrado, kaponar (B, G); gallo mal castrado, kaponeme (Az.), graiñoe (B); cantar el gallo, oillarrak jo, kantatu; oilar bat aski da hamar oilo baten (Oih. Prov.), basta un gallo para una decena de gallinas; oillarraren begia baiño illargi ederragoa egoan (B), había una luna gallináceas, oilar (c): gallo de perdiz, eper-oilar; gallo de codorniz, pospolina-oilar.

Pez marino acantopterigio de cabeza y aletas pequeñas, figurando la dorsal la cresta de un "gallo" y cola redonda, oilar, oillar (G, L, BN, S), xabalo (AN), xabalu, txabalu (G), billau (T- L), fletan (L, Gim.), fletana (T-L).

Nota falsa que emite un cantante, kio, kibo (G).

El que en un sitio todo lo quiere mandar y disponer a su antojo, oilar (H.); herriko oilarra da (Lh.) es el gallo del pueblo.

De mar. Cierta gaviota de las más grandes y hermosas, manga-txori, santza (B), serora (G), marloi (AN).

De mar. Pez luna, itsasoilar (B, G, AN).

De marzo (se dice del gallo que canta a medianoche en punto), martiko oilar (B), marti-oillar (Az.), martxoko oillar (BN); martiko oilar gorria, izan zakidaz balia (Az.), rojo gallo de marzo, valedme; martxoko oillarra, otoi, balia dakidala (BN), que el gallo de marzo me valga.

Gallo marino. Pez de cabeza grande, carne blanca, boca ancha, oillar (B).

Danza cuyos principales bailarines son los dos muchachos que con los ojos vendados han tocado a un gallo metido en tierra, oillar-dantza (AN).

Hora en que canta el gallo. Aurora, oillarreta (AN, Araq.), oillarite (BN), oillarrite (S. P., Har.), oilarrite (H.); al canto del gallo, oillaritean (BN); beilla ezazue beraz: ezen eztakizue noiz etxeko jauna ethorriren den, arratsean, ala gauherditan, ala oillaritean, ala goizean (Leiz.), velad, pues, porque no sabéis cuándo vendrá el dueño de la casa, si de tarde, o a media noche, o al canto del gallo, o a la mañana; nola erori zinen, artizarra, goizean goiz, oillaritean sortzen eta ilkitzen ohi zinena? (Ax.), ¿cómo caíste, lucero del alba, tú que de madrugada, al canto del gallo, solías aparecer y salir?

Correr gallos, fr. con que se designa una diversión de carnaval, que consistía en herir con la espada, llevando los ojos vendados, un gallo convenientemente sujeto, oilarrak jokatu, oilarrak kurritu.

En menos que canta un gallo. En un instante, begien itxidigi baten (B), begi-hetsidekian (L), betirekian (BN, S), begi-hertsideki baten (BN), begizabalarte batez (S), begi-zerrairiki batean (R), amen batean, tanga baten, tango baten, txakada baten (B), abian, izpian (G), oldarrean, sistako batez (L), sistada batez (BN), azkazalean (Hirb.), kolpe batez (Ax.), ixtantean, ixtant batean (Hb.); voy en menos que canta un gallo, sistako batez banoa (L), sistada batez banoa (BN).

Entre gallos y medianoche. A deshora, gauberanduan (B): ezorduan, ezorduz (B, G, AN), ordü gabe (S), ordu txarrean, orduz kanpo (T-L), ezgaraiz (G), desgaraiean, desgaraiz (AN), destenorez (L, BN, S), ezorenean (L), muga gaitzean (ms-Lond), mugaitzean, mugaizki, muga hautsez (H.), muga hautsietan (Duv.).

¡Otro gallo nos cantaría!, beste txorik kantauko zeuzkigu! (B), lit. otro pájaro nos cantaría; beste oillar batek egingo liguke kukurruku.

Diccionario Auñamendi