Jean Etxepare medikuak (1877-1935) Beribilez bidaia-liburua 1931n argitaratu zuen. Kanbotik abiatuta, Euskal Herrian zehar egindako auto-bidaia baten kontakizuna da, lagunartekoa, non lurraldearen iruditeria zabal eta berezi bat eskaintzen zaigun garai hartako prosarik ederrenetako batean.
Jean Etxepare nortasun handiko humanista izan zen, eta hizkuntzaren maisua. Beribilez da idazleak bizitzaren azkenean zituen ideien bilduma. Etxepare heldua, bazituen orduan 58 urte, gaztetan baino neurritsuagoa agertzen da bere hautu intelektualak azaltzean: medikuak susmatzen zuen laster hil zitekeela, eta lau urte gehiagoz baino ez zuen iraun.
Ezagunak dira Buruxkak (1910) lehen liburuarekin gaztetan izan zituen arazoak, horrenbestekoak non ale guztiak merkatutik erretiratu behar izan zituen, aitaren mehatxupean. Etxepare kategoriako intelektuala zen, eta baita bitxi samarra ere tokatu zitzaion Iparralde klerikal hartan; hori gutxi balitz, urte haietan bizi-bizi zegoen Estaduaren eta Elizaren arteko talka Frantzian.
Garai hartako pentsamendua gertutik ezagutu zuen (Schopenhauer, Nietzsche, Haeckel, Reichenbach…), eta hori ez zen ohikoa inguru eta sasoi hartan. Beribilezen ikusten da idazleak egiten duen ahalegina Buruxkak (1910) lehen liburuarekin eta, aldi berean, autozentsura, testu onargarriak sortzeko gizarte garaikidearentzat bere ideiei uko egin gabe
Aipagarriak dira hainbat pasarte liburu honetan. Aipagarria da duen asmo diplomatikoa mugaren alde bietako euskaldunak elkarri hurbiltzeko kontakizun gogoangarri komun baten abaroan (Orreagako gudua, frankoen kontrakoa), Historia hurbila ere aipatuz itxi gabeko “zauriak” berritu gabe (Napoleonen inbasioaren bertsioa, euskaldunon artean zatitzailea izan zitekeena). Aipagarria da Loiolako Santutegiko bisitaren kontakizuna, non hizkuntzaren efektu sotilen bidez adierazten duen bere ikuspuntu kritikoa orduko Santutegi eta Inazioren etxearen luxu barrokoari buruzkoa, hautsik harrotu gabe. Aipagarria da, era berean, Zarauzko etxeen deskribapen enpatikoa, belaunaldiz belaunaldi irauteko asmoz egindako etxe sendo-ederrak. Aipagarria da, azkenik, Donostiako giroa nola kritikatzen duen, bereziki gizarte hartako arinkeria, Europako bi Mundu Gerren bitarteko arazo latzei itzuri egiteko ihesbidea: Belle Époque eta gero etorri behar zuen Bigarren Mundu Gerrako hondamendiaren zantzu iragarlea. Hazkunde ekonomiko eta sozial etengabearen baitako sinesmena putzura eroria zen Lehen Mundu Gerrarekin… XIX. mendean Zientziak eta teknologiak ahalbidetutako optimismoa kolokan zegoen, Gerla Handiak suposatu zuen hondamendiaren ondoan.
Aipagarriak dira, era berean, herri-bizimoduaren laginak, estanpa modukoak: euskal bazkaria, Iruneko jaiak, euskararen soziolinguistika…
Aipagarriak dira, bidenabar, Jean Etxeparek jakintzaren ikuspuntutik egiten dituen ekarpenak ere, hala zientifikoak nola humanistikoak. Batetik, zientzien aldetik, honako hauek jasotzen ditu: irudikatzen du munduaren sorrera “ziliporta” (txipristin) batetik abiatuta, ikastun askoren gogoan oraindik Kreazioaren baitako sinesmena zegoenean; deskribatzen du itsasoak labarrak nola higatzen dituen, ikuspegi positibistaz; ematen du petrikiloren eta sasi-medikuntzaren estanpa umoretsua, Donostiako bisitan; gogoan du landa-garapena (basogintza, sagardogintza, ur termalak)… Bestetik, beste hauek jasotzen ditu, ikuspuntu humanistikotik: euskaldunek modernizazio eta garapen industrialarekin dituzten kezkak eta erronkak, kanpoko industriariak bertokoei gaina hartzekotan zirelakoan…; 1931n Greziako espiritu neurritsuaren (“sofrosine”) alde egiten du, lehen biografiako bere aldarte suharrago baten aldean ezberdina. Gaztetan, Unibertsitateko heziketa-urteetan fedea galdu zuen, eta, besteak beste, Friedrich Nietzscheren obra ezagutu zuen: azken puntu honi dagokionez, hala ere, ez dakigu xuxen noraino hartu zuen asmoa bere benetako iritziak estaltzekoa Beribilezen (1931), bere idazle-bokazioarekin gerta litekeenaren beldur, 1910an argitaratutako Buruxkak liburuarekin izandako esperientziaren ondoren, salezinak ziren liburuak elkarren ondoan idazten jarraituz gero.
Laburbilduz: Beribilez da XX. mendeko lehen herenaren prosistarik onenaren testamentua, non euskal eragile baten ondare ideologiko-sentimentala jasotzen baita geroko belaunaldientzat.
Oinarrizko bibliografia:
- Altonaga, Kepa (2006) Etxepare, Aldudeko medikua. Bilbo: Euskaltzaindia & UPV/ EHU. https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/66692.pdf [2022-07-27]
- Altonaga, Kepa (2022). Axularren gerizapean. Iruñea: Pamiela.
- Arrigain, Isabel (1992) “J. Etxepare” in: Etxepare, J. Buruxkak. Bilbo. Euskal Editoreen Elkartea. http://zubitegia.armiarma.com/?p=mar-154 [2011-X-23]
- Etchepare, Jean, (1931) Beribilez. Baiona: Laserre. http://www.memoriadigitalvasca.es/handle/10357/873 https://www.euskalmemoriadigitala.eus/handle/10357/873 [2022-07-27].
- Gartzia Trujillo, Sebastian (2014) Jean Etxepare, Aldudeko medikua. Euskal modernitatearen brankako irudia. Bilbo: Desclée de Brower.
- Kintana, Jurgi (2009): Urre urdinaren lurrina. Euskal idazle galduaren bila (1810-1940), Pamiela.
- Ortiz de Pinedo, Aitor (2018) Jean Etxepareren Beribilez (1931): bidaia eta ideologia. EHU/UBM III Doktorego-tesia https://www.inguma.eus/egilea/ikusi/aitor-ortiz-de-pinedo [2022-07-27]
- Ortiz de Pinedo, Aitor, 2018, "Gizartea Jean Etxepareren idazlanetan: adabakiak", EGAN 2018 3/4:123-148.
- Ortiz de Pinedo, Aitor, 2018, "Jean Etxepare Bidegorri zubigile", Euskera 63: 365-391.
- Ortiz de Pinedo, Aitor, 2018, "Jean Etxepare eta Pío Baroja", Fontes Linguae Vasconum 125:85-112.
--
Jatorrizko testua: Aitor Ortiz de Pinedo
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua