Literatoak

Lopez de Guereñu Galarraga, Gerardo

Argazkilaria eta etnografoa. Gasteizen jaio zen 1904ko apirilaren 23an. 1992ko abenduaren 2an hil zen.

Lopezen familiak udako etxea zuenez Arabako Apellaniz herrian, gaztetatik kutsatu zen naturaren eta landa-munduaren xarmarekin. Batxilergoa Gasteizko San Viator ikastetxean egin zuen eta Arabako hiriburuko Maisuen Eskola Normalean egin zuen karrera. Hala ere, aita oso goiz hil zitzaionez, 18 urte zituela, ez zuen inoiz irakaskuntza arautuan lan egin eta aulki tolesgarrien familia-enpresan hasi behar izan zuen lanean.

Ikerketa lanetan hasi zen, bere herriari zion maitasunak bultzatuta, hau da, Euskal Herriari eta, nagusiki, Arabari, zion maitasunak bultzatuta. Hasiera naturarekiko (pinpilinpauxak, loreak eta fauna, oro har) maitasun eta erakarpenez beteta egon zen. Apellanizera joaten ez zenean, inguruko edozein menditara bideratzen zituen ibilaldiak, zaletasun handiena askatuz: argazkilaritza. Ibiltari nekaezina zen eta bizikletaz ibiltzen zen nagusiki. Eibarko Kirol Elkartean sartu zen, Gerardo semearekin batera, eta Eibarko elkartera joan ohi zen arabarren taldetik sortutako Manuel Iradier Txangozaleen Elkarteko lehen batzordeko kide izan ziren biak. Txangozaleen elkartean erakusketa, argazkilaritza, hitzaldi eta argitalpen ataletako arduradun izan zen eta probintzia guztian egindako ibilaldietako gida izan zen, in situko klase magistralak emanez mota guztietako ondare kultural eta naturalari buruz. Gizon metodikoa izanik, bakarka aritu zen lanean, hainbat ikerketa-ildori helduta: mendizaletasuna, arte erlijiosoa, etnografia, toponimia, Arabako herriak, jai-egutegia, herri-botanika, herri-medikuntza, historia eta abar; hori guztia, argazkilaritzarekin maisutasunez apainduta. Azken zaletasun horri esker, hainbat sari jaso zituen argazkilaritzako hainbat lehiaketa nazional eta herrikoetan. Orain arte inork egin ez duen bezala ezagutu zuen Arabako biztanlea eta bertako folklorea eta altxor neurtezina utzi zien etorkizuneko ikertzaileei. Manuel Lekuona saria dela eta, Gerardo Lopez de Guereñuren biografian Josemari Velez de Mendizabalek honela adierazi zuen:

"Gerardok Jose Miguel de Barandiaranen aholkuei eta irakaspenei jarraiki bideratuko du lana, ataundarrarekin zuzeneko lankidetzan lan egitera inoiz helduko ez den arren. Arabako etnografiari dagokionez, esker onezko oroigarria adieraztean, Gerardok beste gida bat ere aipatzen zuen: Jose Iñigo Irigoien. Bi maisu horien ekarpenez gain, Lopez de Guereñuren produkzioko esanguratsuena autodidaktismoan oinarritu zen"

(Itzulpen moldatua gazteleratik).

Gerardo Lopez de Guereñu Galarragak ez du alferrikako lana egin Arabako etnografiaren patriarka gisa.

85 urte zituela -bost urte zeramatzan alargun-, Gerardo semea hil zitzaion, etnografoa eta argazkilaria hura ere eta orduan utzi zion ikertzeari.

Ikerketari emandako bizi osoaren ohorea. 1964an, Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak kide izendatu zuen ohore guztiarekin. Urtebete geroago, 1965ean, Euskaltzaindiako akademiko izendatu zuten eta 1979an, erakunde horren eskutik Ohorezko Akademiko titulua jaso zuen. 1982an, Odon de Apraizekin batera omenaldi beroa jaso zuen Aramaion.

1983. urtean, Apellanizeko adiskideak izan ziren esker ona adierazi ziotenak, herriko plazari bere izena eskainita. Urte hartan bertan, Gasteizko Udalak "Hiriko Urrezko Domina" eman zion. 1990ean, Eusko Ikaskuntzak "Manuel Lekuona" saria ematea erabaki zuen, euskal kulturari egindako "opera omnia" ekarpen guztiagatik. Gasteizko ikastetxe publiko batek bere izena du, baita Arabako Lurralde Historikoko Agiritegiko areto batek ere.

Arabari buruz ikertzen duen ororentzat nahitaezko erreferentzia bibliografikoak. Lopez de Guereñuren bibliografiari egindako errepasoa haren bizitza eta obra goraipatzeko modurik onena da; Arabarekin eta haren ingurune natural, historiko, etnografiko, artistiko eta abarrekin lotutako lanez beteta dago Guereñuren obra. Lehen lan garrantzitsua eta denetan esanguratsuena, agian, Álava. Solar de Arte y de Fe (1962) izan zen. Katalogo moduan Arabako tenplu guztien errepasoa egiten du bertan, garai hartan zutik zeudenen argazkiekin batera. Argazki-artxibo guztia, Arabako elizen 2.000 argazki baino gehiago barne, sugarren mende erori ziren arren, bere bizitzako hurrengo hamar urteak lan hura berreskuratzen eman zituen; horrek asko adierazten du haren konstantziaz eta lanerako gogoaz. 1967an, Devoción popular en España a la Virgen Blanca y a Nuestra Señora de las Nieves lana etorri zen. 1970ean Calendario alavés. Vida, usos, costumbres y tradiciones argitaratu zuen, XVI eta XIX. mendeen arteko Arabako gizartearen bizimodua xehetasunean azaltzen duen maisulana. Botánica Popular Alavesa (1975) lanean Araban egindako aldian behingo ibilaldietan bildutako mota guztietako landareen (1.300 inguru) errepasoa egiten du; izan ere, landare-bilduma mardula zuen herbarioan eta botanikari buruzko liburuak eta eskuizkribuak zituen, Federico Puente Amestoy farmazialariak gai zientifikoan emandako aholkularitzarekin, bai floraren gaian, bai faunaren gaian. Mendi-zaletasunari dagokionez -oso ondo ezagutzen zituen euskal mendiak, Pirinioak barne, izan ere, bi bider egin zituen gutxienez Arabako tontor guztiak-, egindako ibilbideen eta gailurren planoak egiten ahalegintzen zen. Gorbeiako erliebe-mapa egitera iritsi zen eta lan hauek argitaratu zituen: Visión gráfica de las cumbres de Zuriza (Pirineos) (1977), Visión gráfica de la Sierra de Cantabria (1979), Concurso de recorrido de cien montañas vascas. Reglamento y catálogo de montes puntuables. Actualizada relación y plano de Álava (1980) eta Sierra de Arrato (19-?). Metodologia etnografikoaren erabilerak Gerardorekin topatuko du adierazpen gorena, Jose Miguel de Barandiaranen galdeketa etnografikoa Apellanizen aplikatuta. Pasado y presente de un pueblo alavés (1981), Ohitura. Estudios de Etnografía Alavesa aldizkariko 0. alea izan zen. Honela adierazi zuen Barandiaranek:

"Orrialde horiek herri kulturaren irudi edo deskribapen objektiboa eskaintzen digute, beste batzuek imitatu behar luketen lan bikaina..."

(Itzulpen moldatua gazteleratik).

Lan horri Andra Mari en Álava (1982) lanak jarraitu zion berehala. Lan horretan, probintziako Erdi Aroko andre Mariari buruzko irudi adierazgarrienak errepasatuta, alderdirik barru-barrukoena eta erlijiosoena azaltzen du, andre Maria birjinagatiko debozioak kutsatuta. 1988an, Refranero alavés argitaratu zuen, Araban eta lurralde mugakideetan ere erabilitako milaka atsotitz eta esaera zahar biltzen dituena.

Aldizkarietako artikulu-zerrenda zabala. Produkzio bibliografikoa ez zuen Álava. Solar de Arte y de Fe lanarekin hasi, ordea. Urte batzuk lehenago jada hasia zen aldizkari espezializatuetan artikuluak argitaratzen, besteak beste, hauetan: Algo, Eusko Folkloreko Urtekaria, Antso Jakitunaren buletina, Euskera, Cultura Religiosa buletina, Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko buletina, Gasteizko udal buletina, Arabako Aurrezki Kutxako informazio-orria, Manuel Iradier Txangozaleen Elkarteko buletina, Munibe, Estibaliz, Aranzazu, Ohitura, Mendiak, Gasteiz, Pyrenaica, Publifoto, Dialectología y Tradiciones Populares aldizkaria eta abar. Horien guztien artean hau nabarmenduko dugu: "El Zadorra nos cuenta su vida. Apuntes geográficos e históricos. Algunas notas ralacionadas con su curso y con la vida y costumbres, actuales y pretéritas de los habitantes de sus riberas" (1958) lanak, estilo literario atsegin eta entretenigarriarekin, Arabako lurraldea Zadorra ibaiaren ibilbideari jarraiki ekialdetik hego-ekialdera zeharkatzen duen artikulu zabalari forma ematen dio. Hemen datozen lanak ere, hainbat aldizkaritan artikulu gisa azaltzen dira eta nabarmendu egin behar dira, lurralde zabalari buruzkoak direlako: "Vírgenes alavesas" (1956-64); "La caza en la Montaña Alavesa" (1957); "Ríos alaveses" (1958); "Mortuorios o despoblados" (1958); "Voces alavesas" (1958); "Pueblos Alaveses. Relación de los pueblos de Álava" (1969); egungoak eta desagertutakoak, baita mendeetan izandako izenak ere; "El matrimonio en Álava" (1971); "Estelas discoideas en Álava" (1973); "Muerte, entierro y funerales en algunos lugares de Álava" (1978); "La vida infantil en Álava" (1980); "La vida pastoril en algunas comarcas alavesas" (1984); "La arriería en Álava" (1985); "Antiguos hospitales alaveses" (1986) eta abar.

Florencio Arza "Polentzi" apaizak, Apellanizen egindako hil ondoko omenaldiko sermoiaren meza-emaileak, artikulu honetan erakusteko moduko kontakizun erakargarria osatuta, produkzio bibliografikoa berrikusi zuen:

"Que este tiempo que marca el Calendario Alavés en Apellániz. Pasado y presente de un pueblo alavés y en todos los lugares de la Toponimia Alavesa, sea siempre de Pascua, de luz y de vida, como la que desborda La vida infantil en Álava, en todos los sitios, especialmente en el paisaje desolador de sus Mortuorios y despoblados. Que en Álava. Solar de arte y de fe haya Voces Alavesas que resuenen tanto en los más suntuosos Monumentos alaveses, como en las recogidas Ermitas rupestres de la Montaña Alavesa. Que acudamos con flores de la Botánica popular alavesa a las Andra-Maris de la diócesis de Vitoria, como manda la Devoción popular a la Virgen Blanca y a San Fausto de Bujanda".

  • VÉLEZ DE MENDIZABAL, Josemari. Gerardo López de Guereñu Galarraga. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1996. (Colección "Premio Manuel Lekuona"; 8 zenb.)