Dantza

Ingurutxoa

Ingurutxoa izen generikoa da: izen honekin ezagutzen da batez ere Nafarroan egin eta egiten den dantza sozial berezi bat. Soka-dantzarekin oso lotuta dago: gizarte-dantza izanik, bikoteka dantzazen baita erlojuaren kontrako noranzkoan inguru irekiak eginez. Hala ere, ezaugarri berezkoak ditu: beste soka-dantzeei begira, adibidez, protokolozko erabilera askoz ere txikiagoa izan da. Ingurutxoak, gainera, zentzu hertsian batzuetan protokolozko soka-dantzaren ondoren egiten diren dantzak dira, eta estruktura musikal aski zehatza dute. Izan ere, leku batzuetan, Leitzan kasu, bi dantzak ezberdindu izan dira, ingurutxoa soka-dantzaren atzean dantzatuz. Askoz ere ohikoagoa izan da, halere, dantza osoak ingurutxo izena hartzea. Hala eta guzti, beste hitz batzuk ere erabili izan dira dantza hau izendatzeko. Gaur egun dantzatzen direnen artean aipa ditzakegu: Zortzikoa Altsasun, Ziordian eta Uharte Arakilen; Giza-dantza Urdianen; Alkate-dantza Lakuntzan, Trapatan Donezteben, Dantza luze Iturenen; Inguruko Ultzaman eta Dantzaki Etxarri Aranatzen. Nafarroako Erdialdeko larrain-dantzek, gero ikusiko dugun bezala, egitura berezia dute, eta aldaeratzat jo ditzakegu, eta horrelako zerbait esan dezakegu Erronkari haraneko ttun-ttunei buruz.

Dantza honen arbasoak gutxienez Erdi Aroan aurki daitezke Europa osoan, bereziki bi aldaera ezberdinetan: batetik carola, klase sozial guztiek abestuta eta dantzatuta batera, non gero aipatu behar ditugun zubiak, adibidez, egiten ziren; bestetik dantza, klase altuek eginda eta, jakina, protokolo handiagoz (Brainard, s.f.). Ez dakigu, jakina, euskal soka-dantzek eredu hauek segitzen dituzten, berezko eboluzioak edo erabat berezkoak diren, eta gauza bera esan daiteke Euskal Herrian dagoen garai honetako ikonografiaz, hala nola Iruñako Katedralekoaz.

Eskema formala sinplea da, hainbeste aldaera izan arren. Agian garrantzitsuena den aldaeran, Leitzakoan, oinarrituko naiz deskribapena emateko. Gizonezkoek soka bat osatzen dute, elkarri zuzenean eskuen edo zapien bidez lotuta, eta erlojuaren kontrako noranzkoan inguru ireki bat egiten dute astiro ibiliz. Une batean, zubi bat egiten da: dantzari guztiak, alegia, lehen eta bigarren dantzarien eskuz egindako zubiaren behetik pasatzen dira. Zubi honen esanahia gizarte-kohesioan datza, eta euskal dantza herrikoiaren lehen liburuaren egileak, Juan Ignacio de Iztuetak (1824:180), esaten zuen jadanik pertsona ez duinak sokatik kanporatzeko balio zuela. Paola Antolinik (1989: 337 eta 344), adibidez, frogatu izan du XX. mendearen hasieran Arizkunen, demagun, agoteak kanporatzen zituztela dantzatik zapiaren behan pasatzen zirenean zubia jeitsiz eta bidea moztuz. Horrelako testigantza batzuk oso zaharrak dira, hala nola Florencio Idoatek (1948:492) edo berriro Paola Antolinik (1989:268) eman dituztenak: bai Bearnen XV. mendean bai Zuberoan XVII.ean agoteek debekatuta zuten besteekin dantzatzea.

Paradoxikoa zen orduan, eta gizarte mailan komunitatearekin dantzatzea eta horretarako ezinbestekoa zen musika-tresna interpretatzearen arteko alde handiaren oso adierazgarria, agoteek izaten ahal zituzten lanbide gutxiren artean danbolintariarena aurkitzea, Zaraitzu ibarrean 1620. urtean ordenantzek, adibidez, espreski adierazten zuten bezala. Beste alde batetik, erraza da pentsatzea soka-dantza egitea barneko gizarte-kohesioa erakusten -gauzatzen- zela: dantza komunitatearen besterena ez zen zeremonia zen, eta bestea ez zen onarturik. Eraso Alduncinek (1996:37), adibidez, kontatu izan du Donezteben izandako tradizioa: horren arabera, zubiaren helburua juduak, agoteak eta ijitoak kanpoan uztea zen: eta ezkondu gabeko amei ere oztopoak jartzen zitzaizkien, hilea ezkonduek bezala motots batean eraman behar baitzuten. Interpretazio honekin, jakina, uler daiteke nola leku batzuetan, Sakanan adibidez, kintoek momentu zehatz batzuetan hartzen duten paper nagusia horrelako dantzatan: horrela pauso-erritoa betetzen dute, gizartean heldu moduan lehen aldiz ageriz.

Zubi hau behin eginda, lehen eta azken dantzariak apur bat aurreratzen dira eta batak bestearen aurrean dantza bat egiten dute. Dantza hau normalean belauntziko izena hartzen du, ziur aski XVI. mendeko bilantzikoarekin edo danzas de villanos izeneko dantzen zerikusia izateagatik. Zortziko izena ere erabiltzen du, eta ikusi dugun bezala, hitz honek izendatzen du aldaera batzuk, hala nola Altsasukoa, Ziordikoa edo Uharte Arakilekoa. Arrazoia ez da agian oso ageria zortzikoaren jatorriari erreparatzen ez badiogu.

Iztuetak, bere liburu famatuan (1824:48), bi zortziko mota ezberdintzen ditu konpasaren arabera: saltotacoac 6/8ko konpasean, eta, beste aldetik, 2/4koak, asieraco zortzicoac deitzen dituenak. Azken hauek dira segurutik, hain zuzen, ingurutxoetan agertzen direnak. Batez ere, Iztuetak (1824:104-106) une zehatz batean bere gaztaroko zortzikoei buruz esan zuen bezala, zortziko-txikiaren estrofa mantentzen dutenean, adibide honetan bezala:

Zati hau bukatzekoan, berriro hasten da sokaren mugimendua, eta tartean bi dantzari -dantza zerbitzaileak edo antzeko izenak jasotzen dituztenak- neska baten bila joaten dira. Neska honekin batera buelta oso bat ematen diote plazari sokaren atzean eta leku batean gelditzen dira. Soka ere haien aurrean gelditzen da, eta orduan lehen dantzariak belauntziko edo zortziko bat dantzatzen dio neskari. Horren ondoren, zerbitzaile hauek neska sokan sartzen dute, prozesu osoa errepikatuz azken dantzariak bere belauntziko beste neska baten aurrean dantzatzeko. Gero segitzen da soka-dantza neska guztiak sokan sartu arte. Une horretan mutiko guztiek nork bere neskari batera dantzatzen diote belauntzikoa. Soka-dantza bukatzen da doinu alai batez, eta beraren soinuaz bikoteka dantzatzen da besoak gora eta zapiak gabe. Protokolo hau guztiak, jakina, antza handia du beste soka-dantzenekin, baina hemen, eta Nafarroa osoan orokorrean, lehen eta azken dantzarien paperean oinarriturik badago ere, etiketa askoz ere arinagoa da beste leku batzuetan baino. Izan ere, nahiz eta Lakuntzako aldaerak Alkate-dantza izena izan edo Ziordian, adibidez, alkateak lehen postua hartu (Martinez 1980:29), hemen ez dugu aurkitzen Gipuzkoan adibidez agertzen diren erronkak eta dueluak lehen postua hartzeko (Rilova Jericó 1998), edota beste aldaera batzuetako pausoen birtuosismoa eta dantzariaren erakuskaldi tekniko ikaragarria, dantza osoaren izena aldatzeko gai izan dena, lehen dantzariarena, aurreskua, hartuz.

Beraz, orain hasten da zentzu hertsian ingurutxoa. Hasieran bakarrik lehen eta azken bikoteek oso erritmo berezkoa duen zati bat dantzatzen dute, beti bezala inguruak eginez bikote bakoitza eskuak gaur egun gutxienez zapi baten bidez elkarturik. Beste bikote guztiak bigarren bueltan hasten dira soka berriro osatuz. Hona hemen bere musika, aita Olazaranen bertsioan (1970:63-64) zati honek inguru-handi du izena:

Ikusten denez, esaldiak irregularrak dira orokorrean eta erritmoa oso karratua, nota guztiak ia erregularrak izanik: kortxeak, kortxeaerdiak edo beltzak. Erritmo nagusia hau da, eta danborrek horrela markatzen dute gutxi gorabehera:

Doinua bukaturik, danborren arradaz, bikote guztiek zapia altxatzen dute eta beste zubi bat egiten da, neska aurrerago joanez (agian oroitu behar dugu neskak oraindik ez direla zubitik pasa). Zati hau errepikatzen da, oso antzekoa den beste musika batekin, lehen bikotea berriro aurrean gelditzeko moduan. Horren ondorioz, beste zati bat dantzatzen da, beriro besoak gora eta zapirik gabe. Doinua oso sinplea da, erritmo hirutarra izanik. Hona hemen Leitzan egiten den beste bat, berriro aita Olazaranaren bertsioan (1970:64). Inguru txikia du izena bertsio honetan:

Ikus daitekenez, musika honek, besteak ez bezala, Mendebaldeko musika eruditoaren parametro guztiak betetzen ditu: tonalitatea eta zortzi konpaseko esaldi karratuak, berriro nota oso erregularrekin, guztiak kortxeak, kortxeaerdiak eta beltzak izanik. Antza handia du horregatik Europako dantza askorekin. Agian kasurik hurbilena Frantziako passpiedarena izango da (Little s.d.).

Dantza bukatzeko, askotan, gaur egin gutxienez, fandangoa, arin-arina edota beste dantza sozial bat egiten da. Agian aipatzekoa da Doneztebeko kasua, non fandangoa eta arin-arina dantzatu baino lehenago Trapatan bera egiten da. 2/4ko konpaseko doinu oso alai batez eginik, dantza honek zerikusi oso handia izango du, ziur aski, XVIII. mendearen Euskal Herri osoan dantzatzen zen soka-dantzaren bukaerarekin, izen oso antzeko batzuk jasotzen zituena.

Ingurutxoaren jatorriaz gutxi dakigu, Erdi Aroko aipaturiko dantza batzuekin duen zerikusiaz gain, eta soka-dantzek baino dokumentazio askoz ere txikiagoa utzi egin du. Adibidez, Azkuek, bere kantutegian, bakarrik Beteluko (I, 394-395), Etxarri Aranatzeko (I, 433-438) eta Aribeko (I, 453) doinu batzuk sartu zituen. Aipatu dugun bezala, bere ohorez edo protokolozko erabilera ez dirudi soka-dantzarena bezain garrantzitsua, eta dudarik gabe honek ere eragina izan du afera honetan. Ikusi dugun bezala, gainera, ingurutxoak batez ere Nafarroako dantzak dira, eta beraz ez daude zonalde kantabriarrean, Euskal Berpizkunde Kulturalak eta alderdi nazionalistek euskal eredu ia bakartzat jo zutena.

Azken hauek, batez ere EAJko adar batzuek, bereziki ezpata-dantzan, hots, Durangaldeko Dantzari-dantzan, jarri zuten bere ahalegina. Agian ingurutxoak garrantzia handiena zuen lekuan ere, Leitzan, sartu zuten danta hori, eta arrakasta hain handiz, ezen gaur egun erabat bereganatuta duten ezpata-dantza eta berezkotzat jotzen dute herri horretan. Baina adibidez, La Voz de Navarra gerra baino lehenagoko egunkari abertzaletik esan zen behin baino gehiagotan ezpata-dantza horretaz gain, Nafarroako dantzak ikasteko beharra, Baztango mutil-dantzak, jauziak, sagar dantza eta aurreskuaren izenaren pean, Leitzako ingurutxoa aipatuz, hain zuzen.

Dena den, gerra zibila eta gerraostea ez ziren garai oso egokiak horrelako dantzak loratzeko. Azken finean, sortu zituen nekazaritza-gizartea bera ere krisian zegoen, eta dantza hauek ez zuten lortu, soka-dantzak edo aurreskuk bezala, nortasun konnotaziorik. Egoera honetan, ingurutxo ia guztiak desagertu ziren neurri handiago edo txikiago batean. 1960koa eta 1970reko hamarkadetan, halere, egoera hasi zen aldatzen, eta 1962n, adibidez, Leitzan beran hasi zen berriro ingurutxoa dantzatzen, tradiozioarekin gehiegi moztu gabe. Garai horretan, gainera, talde folklorikoak hasi ziren martxan, eta haientzat ingurutxoetan nesken parte-hartzea handia arras interesgarria zen une horretan, ezagutzen ziren dantza gehienak gizonezkoek bakarrik dantzaturik baitzeuden. Horrela sortu zuen, adibidez, Argia taldeak Iribasko ingurutxori buruzko arrakasta handiko koreografia bat, gaur egun oso zabalduta, Imotzeko esku-dantzarekin bukatzen zena. Eta azken urteotan, gainera, eta tokiz tokiko nortasunari berpizteko egiten diren ahaleginekin bat etorririk, leku gehiagotan berreskuratu egin dira ingurutxo batzuk, lehen tradizio batean neurri handiago edo txikiago batean oinarriturik. Hauek dira da gutxienez Uitzin, Allin, Iribisan berean, Auritzen, eta Gipuzkoako bi hauzotan, Bedaion eta Ugarteren kasuak. Leitzan, gainera, ingurutxoak gaur egun sekulako arrakasta lortzen du dantza sozial moduan.

Esan dugun bezala, ohikoa da ingurutxoarekin Nafarroako soka-dantzak guztiak erlazionatzea. 2/4ko konpaseko belauntziko edo zortzikoak, adibidez, eta askotan doinu bereko bertsio ezberdinak ere, jotzen dira ia dantza guzti hauetan. Dena den, aldaeren artean esan daiteke haren nortasun handiagatik bi direla azpimarratzekoak: Erronkariko Ttun-ttunak eta Erdialdeko larrain-dantzak.

Lehen kasua agian bereziagoa da. Dantzaren izenaren jatorriak, dirudienez, jotzen den musika-tresnarekin zerikusia du, ttun-ttun izenarekin, historikoki, Euskal Herri osoan eta bereziki Nafarroan danbor batzuk -bai txistulariek jotzen dutena, bai harizkoa, gaur egun Iparraldean txirularekin batera jotzen dena- ezagutu izan baitira. Ziur aski beraz, ttun-ttuna dantzatzen zen... ttun-ttuna zegoenean, musika alegia. Dantzak berak badu zerikusi handia, noski, beste soka-dantza eta ingurutxoekin: dantza soziala, inguru irekiaz eta erlojuaren kontrako mugimendua egiten baita. Beste alde batzuk, halere, baditu: haren musiketan ez ditugu aurkitzen ez 2/4ko zortzikorik, ez Leitzakoak dituen bezalako ez 2/4ko inguru handirik ez 3/4ko edo 3/8ko inguru txikirik ere. Eta dantzatzeko erari begira, neskek, eta ez mutikoek, irekitzen dute dantza. Bai dantzan bai musikan, gainera, oso argia dago Aragoi ondoan egotea.

Larrain-dantzaren kasua ezberdina da. Izen honekin -edo hobeki esanda gaztelaniazko izenarekin, baile de la era edo baile de las eras, alegia, Nafarroako Erdialdeko dantza bat ezagutzen dugu, nahiz eta historian zehar esparru handiagoa hartu. Ingurutxoarekin antza handia du, baina kasu honetan kutsu mediterraneoa askoz ere nabariagoa da. Gaur egun aldaerarik ezagunena, jakina, Lizarrakoa da, baina garai batean oso zabalduta omen zegoen dantza Nafarroan zehar. 1928an, kasu, Iruñako Udalak lehiaketa bat antolatu zuen, txistu eta gaitarako pieza dantzagarrien bilduma bat saritzeko asmoz, de la era, inguruchu, etabarreko dantzekin bat datozen obrekin (Euskalerriaren Alde, 1928, 75 orr.). Eta 1888an, adibidez, aita Castillok Uxuen deskribatu zuen aldaera bat (Arraras Soto 1972:25ean aip.). Patxi Arrarasek berak ere Agoitzeko aldaera bat deskribatu zuen, eta beste aldaera bat, Arruazukoa, berreskuratu zuen Iruña taldea izeneko talde folklorikoak (Gaiteros de Pamplona eta Iruña Taldea 1979). Orokorrean, esan daiteke lehendabiziko zatia, Leitzako nomenklaturari jarraituz, inguru handia dela. Antza handia du, izan ere, herri horretan jotzen diren doinuekin, eta, gutxi izango balitz, dokumentu garrantzitsu batek erlazionatzen ditu dudarik gabe bi dantza hauek. Azkuek, aipatu dugun bezala, bere kantutegian doinu bat sartu zuen Etxarri Aranatzeko txistularia eta gaita-jotzailea zenaren Rafael Karasatorreren emandakoa (I, 437-438). Herri horretako dantzaki izeneko soka-dantzaren barruan zegoen pieza hori, eta inguru-dantzaren izenarekin agertzen da. Pieza hau bat dator, dudarik gabe, gaur egun Lizarrako larrain-dantzaren kalejiiraren ondoan lehendabiziko bi zatirekin: lehena 2/4ko inguru handi batekin, eta bigarrena 3/4ko edo 3/8ko fandango zahar batekin.

Lizarrako larrain-dantzaren lehen zati hori, izan ere, ingurutxo bat besterik ez da: dantzariek bikoteka eskuak zapi baten bidez elkarturik inguru irekiak egiten baitituzte erlojuaren kontrako noranzkoan. Gaitaren kadentzia batez eta danborraren arradaz, zubia egiten da, eta dena errepikatzen da berriro lehen bikotea aurreko postua hartzeko. Horrez geroztik, gaitaren soinuaz egiten diren dantzak -une honetan gutxienez baitirudi larrain-dantza oso lotuta dagoela musika-tresna horrekin- ingurutxoen aldean ezberdinak dira, eta aski da Lizarrako aldaerakoei begi-kolpe bat ematea horretaz konturatzeko, Fandango aldaerarekin (hain ezaguna Euskal Herri osoan eta urrunago XVIII. mendean), Balsea, Jota zaharra, Boleras navarras eta Corrida baitira. Badirudi, Arruazuko aldaeran bezala, dantza hauetan kanpoko eragina handiagoa zela ingurutxoetan baino. Gaur egun, jakina, Lizarrako eredua zabaldu da Euskal Herri osoan, larrain-dantza izena bera monopolizatuz eta dudarik gabe gaur egun Euskal Herriko dantza popularrenetariko bat dugu hau, ingurutxoa gaur egun bere muga estuagatik ateratzen duena.

  • ANTOLINI, Paola (1989): Los agotes: Historia de una exclusión. Madrid: Istmo.
  • ARRARAS SOTO, Francisco (1972): "Danzas de Navarra", in Dantzariak, 3, 13-26 orr. San Sebastián: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • AZKUE ABERASTURI, Resurrección María de (1919): Cancionero Popular Vasco. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • BRAINARD, Ingrid (s.f.): "Dance. 2: Middle Ages and early Renaissance", in Oxford music on line.
  • ERASO ALDUNCIN, Francisco (1996): "Bailes típicos y otras costumbres de Santesteban", en Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 67, 33-48 orr.
  • GAITEROS DE PAMPLONA eta IRUÑA TALDEA (1979): "Arruazuko Larrain dantza", in Dantzariak, 11, 21-24 orr. eta zg.)
  • IDOATE, Florencio (1948): "Agotes en los valles de Roncal y Baztán", en Príncipe de Viana, nº 33, pp. 489-513.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1824): Gipuzkoa'ko Dantza Gogoangarriak. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • LITTLE, Meredith Ellis (s.d.): "Passepied [passe-pied, paspy, passe-pié]", in Oxford Music online.
  • MARTINEZ, Alazne (1980): "Zortziko de Ziordi" (Ciordia), in Dantzariak, 15, 28-30 orr. Bilbao: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • OLAZARÁN DE ESTELLA, padre Hilario de (1970): Txistu: método y repertorio de flauta baska. Bilbao: Grafor.
  • RILOVA JERICÓ, Carlos (1998): El honor de los vascos: El duelo en el País Vasco, fueros, nobleza universal, honor y muerte. s.l.: D.L. 1998.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (1998): "Hacia una etnomusicología histórica en Navarra: los txuntxuneros navarros en el siglo XVIII", in Mito y realidad en la Historia de Navarra. Actas del IV Congreso de Historia de Navarra, 443-454 orr. Pamplona: Sociedad de Estudios Históricos de Navarra.