Kontzeptua

Biribilketa - Pasacalles - Kalejira

Kalejira, Pasacalles, Martxa, Martxea, Karrikadantza, Marcha vasca... izen asko errealitate bakarra adierazteko: izen honen esanahia oso arrunta da: martxa arin bat, normalean 6/8 konpasean idatzita (baina batzuetan 2/4an).

Esaldiak karratuak dira, hamasei konpasekoak, nahiz eta askotan zortzi konpas errepikaturik izan. Normalean aurrekaria eta atzekaria dute egitura. Orokorrean, Europako musika eruditoaren ezaugarri guztiak betetzen ditu. Hona hemen adibide oso ezagun bat: aita Olazaran Lizarrakoak idatzita eta harmonizaturik, segurutik Baztan haranean entzundako pieza:

Partitura 1

Hala ere, eta beste erritmo euskaldun batzuekin gertatzen den bezala, partiturak ez du interpretatzeko modua erabat ongi adierazten. Noten balioak partituretan agertzen direnak baino irregularragoak dira, batzuetan ia punttuak edo hirukotxoak sortuz. Perkusioak batez ere erritmo konplexuagoak egiten ditu, eta kasu honetan punttuak hain garbiak dira ezen batzuetan idatzi ere egiten baita, honelako moduetan:

Partitura 2

edota

Partitura 3

Atabalak, danborrak edo panderoak, gainera, askotan apur bat aurreratzen dute doinua modu polirritimiko batean. Biribilketaren erritmika, beraz, ez da partiturak agintzen duen bezain samurra, eta bere praktikan ere 6/8 nazioarteko egitura bat euskal jotzeko modua argi adierazten da.

Dantzatzeko era ez da oso zaila: bakoitzak bere moduan eusten dio erritmoari kate bat eginez beste pertsonekin, elkarri eskuak emanez. Errealitate beraren beste izen batzuek adierazten dutenez, kalez-kale ibiltzeko erabiltzen da, horrelako giza kateak eginez, noizbehinka geldialdiak eginez zerbait hartzeko eta dantzatzeko, bereziki fandango eta arin-arinak. Bere garrantzia, ikusten den bezala, batez ere gizarte mailakoa da: dantza honetan edozeinek dantza dezake bere moduan, taldeak onartzen baldin baditu denak sartzen baitira. Beraz, talde baten integrazioa erakusteko eta sendotzeko ere balio izaten da.



Egitura hain erreza izateak agian azal dezake zergait genero honetaz hain erreferentzia zahar gutxi ditugun. Ainitz izen erabili izan dira gainera deskribatzeko, eta ia kasu guztietan ez da haien esanahia zehazten. Agian lehen erreferentzia argia, askotan bezala, Iztuetak ematen digu bere liburu famatuan (1824:196): hor edate edo carrica-dantza aipatzen du. Bere deskribapenaren arabera alkateak jotzeko agintzen du, eta irteten da carrica-guziac-barrena ojuz ta irrinzica, saltoca eta gora-oñca edo brincoca, eta horrekin batera gosaricho edo errefrescoa ematen zen.

Hala ere, erreferentzia gehienak XVIII. mendeko euskal dantzari buruzko iskanbila eta eztabaidetan agertzen dira. Soka-dantzaren azken zatian zentratzen ziren neurri handi batean, horretan ipurdikadak eta abiadura handiko mugimenduak egiten baitziren. Frai Bartolome Santa Teresakoak (1816:137), kasu, esaten duena da bai dantza honetan bai pandanguan ere kontaktu fisiko handia gertatzen zela, nos arpeguijaquin, nos besuaquin, nos sabeleequin, nos albuaquin. Agian Humboldten deskribapena (1923:207), 1801ean eginda, errealistagoa da, mota guztietako zakarreriak, jauziak, mugimendu lotsagabeak, baina sentsualitaterako erabat suspergarririk gabe esaten duenean. Hala ere, zati hauetan zentratu ziren XVIII. mendeko iskanbilak eta debeku gehienak. Eta, jakina, erreforma ilustratuak.

Azken zati hau izen batzuekin agertzen zaigu iturrietan, eta haien deskribapenak oso zehaztugabeak dira. Larramendik (1882:272), kasu, presakako fugak deitu zituen. Beste iturri batzuetan -debekuen zerrendetan, askotan- gigen barra-aldiak, tafetan izeneko soinua edo tapatan, alboca edo unzurrunzanquetan izeneko doinua idazkerak agertzen dira. Frai Bartolome Santa Teresakoak (1816:137) arin aringa ematen du, dantza izendatzeko erabiltzen duela oso ziur ez gauden arren. Iztuetak (1824:168) ere arin-arinca deitzen dio momentu zehatz batean, eta Wilhelm von Humboldtek ere, bere egunkarian (1903:207), soka-dantza bukatzekoan fandangoa eta kontradantza ingelesaren antzeko zerbait egiten zirela aipatu zuen.

Kontradantza ziur aski XVIII. mendeko dantza arruntena zen (Burford 1980). Antza denez, Ingalaterran XVII. mendean zuen jatorria, country dance izenarekin, eta batez ere Frantzian zabaldu zen XVIII. mendean contredanse izenarekin, minue gortean baztertuz. Bere abiadura oso bizia zen, eta erritmoa bitarra zuen, bai 2/4 bai 6/8 konpasak erabiliz. Bai kasu batak bai besteak bi esaldi karratu zituzten, lehena zortzi konpasekoa, eta bigarrena zortzi konpaseko esaldiz osaturik, askotan konpaseko goiko zatian hasita. Ikusten denez, gaurko biribilketarekiko aldea ezin zen oso handia izan, eta horien arteko nahasketa, edo kontradantzaren eragina, oso erraz gertatu behar zen.

Iztuetak, izan ere, beti euskarazko hitzaren bila, 6/8 konpaseko kontradantzaren izen zaharra saltarintxoa dela esaten du (1824:48). Hala ere, bere jarrera, askotan gertatzen den bezala, ez da batere argia: alde batetik aipatzen baldin badu Gaurco-egunean Guipuzcoan arkitzen-diraden danboli-otsakindari gazte guzien artean ezda iñorc ere dakienic [...] ez saltarincho bat, lerro batzuk aurrerago okerrezco dantza Turkiacoen soñuac dirade, oraingo damboliñac daratzatenac, adibidez, gehitzen du.

Batetik, alegia, dantza honen kontra argi ta garbi jartzen da, Don Precisori, hots, Zamakolari, oker-dantzaren izena bera dago esanaz dala dantza bat anziñaco dantzaen contracoa aipatuz. Dantza hauek guezachimuotasca-nazcagarri, ezer ere ez-esan, eta senaerazten dute ere (1824:134), eta beraz, euskal dantzen gainean inposatzen ziren dantza arrotz (turkoa deitzen dio behin baino gehiagotan) eta lizunen horietako batzuk. Baina bestetik saltarintxo izena erabiltzen duenean, doinuak millaca urteac-igaro-arren gure-egunetaraño chit-garbiro eta zuzenkiro iritsi-diradenak esaten die (1824:114). Antza denez, eta Iztueraren obretan askotan gertazten den bezala, ideia eta sailkapen orokorrak eta errealitatearen deskribapenak ez datoz bat. Eta contradanza hitza 1745ean Larramendiren Diccionario Trilingüen agertzen baldin bada, saltarintxo hitza ez dugu beste lekuetan aurkitzen, ezta adibiderik Iztueta eta Albénizen 1826ko koadernoa berean ere.

Argi dago soka-dantzaren azken zati horren abiadura oso handia zela. Hain argia ez duguna da gutxi gorabehera zati hori egungo biribilketa den ala ez. Iturri batzuek esaten dutenaren arabera, giga bat izan zitekeen, hots, 6/8 konpaseko pieza azkar bat, jig irlandarratik etorrita (Dean-Smith 1980). Giga aski famatua zen suite barrokoaren barnean askotan sartzeagatik. Baina Trapatan, deskribapen hauetan agertzen den beste hitz bat, gaur egun Doneztebeko soka-dantzaren izena da, eta izen honek azken zati horretan du jatorria hain zuzen (Eraso Alduncin 1996). Doinu honen erritmoa lehen adierazitako porrusaldarena da, 2/4 konpasa alegia, baino erritmo punttuduna konpaseko bi zatietan, eta ez, egungo arin-arin gehienetan bezala, bakarrik lehen zatian. Erritmo hori da Iztuetaren koadernoan vizcai dantzaren adibide bakarrak ere erakusten duena. Hori gutxi izango balitz, Iztuetak momentu batean saltarinchoa edo arin-arinca esaten dio, berdinak izango bailiran (1824:168). Laburbilduz, garai honetako testigantzek ez digute erabat argitzen soka-dantzaren bukaera 6/8 ala 2/4 konpasean zegoen edo, beste modu batean esanda, antza handiagoa eguneko biribilketarekin ala eguneko arin-arinekin zuen. Edozein kasutan, bi erritmo oso antzekoen aurrean gaude.

XIX. mendeko bukaerakoak dira danbolinteroen partituren koaderno zaharrenak. Koaderno horretan ez dugu ez biribilketa, ez kalejira, ez karrikadantza, pasacalles edo gaur egun ezagutzen ditugun izenak aurkitzen, baina bai, eta maiz gainera 6/8 konpaseko kontradantzak. Iztuetaren hitzetan danbolintero izena maite ez zuten musikari horiek primer silbo, segundo, músico mayor eta onelacoakin baizik, erderazko izenak eta musika eruditoaren usadioak ere nahiago zituzten. Errepertorioarekin ere horrelako zerbait gertatzen zela eta kontradantza hitza ere nahiago zutela, izan ere, ulertzekoa da, batez ere kontuan hartuta gure dantza honek ez zuela, antza denez, izen oso argirik. Garai horretako txistu doinu gehienekin gertatzen den bezala, kromatismoak eta bi edo hiru alteraziotako tonoak ugariak dira, instrumentuko nota altuenak ere maiz agertuz.

Adibide honetan bezala, Fernando Ansorenaren koadernotik harturik, nota-irudiak eta erritmika oso sinpleak dira:

XIX. mendeko bukaera eta XX. mendearen hasierako urteetan hiru errepertorio argitaratu du Txistulari aldizkariak, Euskal Herriko Txistularien Elkarteko buletinak. Lehena Fernando Ansorena Izagirrerena da (Ansorena Miner 1996), eta 1885ko data jarrita du: errepertorio horretan orokorrean seiehun eta hogeita hamar pieza agertzen dira. Horien artean, hogeita hemezortzi 6/8 konpasean idatzitako kontradantzak dira, %6 suposatuz. Kopuruari begira, seigarren lekua hartzen du generoen artean, balse eta habaneren atzean -ugarienak alde handiz-, baita 6/8 konpasean idatzitako zortzikoen, kontrapasen eta 2/4 kontradantzen ostean ere. Beste bietan (Ansorena Miner 1990; Apezetxea Aguirre 1991), geroagokoak, orokorrean, portzentaia 8,3 da, bostgarrena kopuruari begira, 5/8 konpaseko zortzikoen, balseen, habaneren eta 2/4 kontradantzen ondotik.

Azkuek ere bere kantutegian (1919) ez du biribilketa hitza erabili, gaztelaniazko marcha baizik. Bitxia da hau, egile honen joera, orokorrean euskal berpizkunde kulturarena bezalakoa, euskarazko hitzak erabiltzekoa baitzen. Suposatu behar dugu, beraz, ez zuela izena ezagutu edo ez zitzaiola egokia iruditzen. Marcha izenpean hamahiru doinu aurkezten ditu, horietako hiru 2/4 konpasean. Horietako beste bat Durangoko Merinaldeko Dantzari-dantzarena da, Sabino Aranak hartu zuena Gora ta gora Euzkadi himnoa egiteko. Beste alde batetik, beste bi doinu pasacalles izenpean agertzen dira, bata 5/8 zortziko bat eta bestea 6/8 konpasean baina besteak baino astiroagoa, andante mosso oharrarekin. Beste karrika-dantza bat ere ekartzen du, 5/8 konpasean hau ere.

Agian Azkueren kantutegitik ateratako gaiak erabiltzeagatik, Pablo Sorozabal musikagileak ere ez zuen biribilketa hitza erabili erritmo honetako hiru maisulanak egiteko. Momentu honetan gertatzen denaren adierazle polita izanik ez da pasadizo hutstzat hartu behar gainera. Donostiako Orfeoiak urtero egiten zuen Boulevarden kontzertu berezi bat. Modu espektakular batean bukatzeko jota batzuk abesten ziren, arrakasta herrikoi izugarriarekin: ¡¡Navarra!!, Apolinar Brullena; ¡Siempre p'alante!, Joaquín Larreglarena; eta batez ere ¡Viva Aragón!, Pedro Fernández de Retanarena. Une horretan Orfeoiko zuzendariak, Secundino Esnaolak, pentsatu zuen pieza horiek beste pieza euskaldun batek ordezkatu behar zituela, eta Pablo Sorozabali enkargatu zion. 1925ean estreinatu zen Kalez kale, obra distiratsua non une honetako euskal bi ikono musikal nagusiak, abesbatzak eta txistuak, biltzen ziren batuketa ezin euskaldunago bat sortuz. Arrakasta hain handia lortu zuenez, obra honekin amaitzen zituen une horretatik Orfeoiak kontzertu guztiak. Denbora pasa ahala, Sorozabalek bigarren eta hirugarren kalez-kale batzuk ere egin zituen (Ansorena Miranda 1997). Azken hau, txistu eta tronperako, izango da segurik momentu honetan biribilketarik famatuena, Debako martxa izenez ezaguna.

Biribilketa hitzaren lehengo aipamena, Koldo Mitxelenaren Orotariko euskal hiztegian aurkitzen dugu (1992). Bitor Garitaonaindiaren Usandizaga. Bere bizitza ta eres-egikuntza liburuan, Donostian 1920an argitaraturik, esaldi batean Festara deritzaion biribilketa alaitsuekin adierazten da. Hitzaren jatorriak segurki zerikusia du biribil hitzarekin, baina gutxienez ez zuen tradizio handirik. 1745ean Larramendik bere Diccionario Trilingüen ez du adibidez hitz hori aipatzen, eta passacalle itzultzeko calegiracoa erabiltzen du. Ehun urte baino geroago, 1883n, José Francisco de Aizkibelek ere ez zuen hitza aipatu, baina bai pasacalle euskaratzeko kale-jirakoa. Gainera, karrika-dantza ere aipatzen zuen euskal dantza bat esanahiarekin.

1928an agertzen da Txistulari, Euskal Herriko Txistularien Elkarteko aldizkariaren lehen alean, aita Olazaran Lizarrakoak sinaturik, Baztan izeneko 6/8 konpaseko martxa arina (lehen ikusi dugun partitura hain zuzen) biribilketaren izenarekin. Bada ezpada ere, kaputxinoak azpititulu bat atxikitu zion: pasakalles, garai horretako idazkera bereziaz. Hala ere, argi dago izen honen arrakasta: pentsatzekoa da euskal martxak euskarazko izen bat behar zuela eta horregatik gogoz hartu zela, baina horrelako gauzak ez dire beti gertatzen gogoz saiatu arren. Ematen du, adibidez, aita Olazaran bera saiatu zela arin-arinei purrusaldak deitzen, adibidez, baina arrakasta bera lortu gabe. Jakina, beste kasuan ez bezala, hitza ere euskarazkoa zen. Kaputxinoak, beste alde batetik, bere txistu metodoan (1970), biribilketas (marchas) izendatzen du genero honetako atala.

Txistulari aldizkariaren lehen garaian, 1928 eta 1936 artean argitaratua, hogei biribilketa agertzen ziren, kopuruari begira hirugarrena generoen artean, fandagoen eta arin-arinen atzetik. Izenaren arrakastaren seinale argia da euskal martxa izendatzeko erabili ziren beste hitz guztiak, kontradantza barne, ez direla ezta behin ere agertzen. Eta horrek zerbait esan nahi du garai honetan Txistularien Elkarteak zuzendaritza bat baino gehiago izan zuela kontuan hartuta, eta batzuetan aski ezberdinak horien artean.

Aldizkari horretako bigarren garaiko lehen sei mila partituren orrietan, 1955 eta 1998 artean argitaraturik (Agirregomezkorta eta Vesga 1998), suite, rapsodia eta beste obra luzeagoetan agertzen direnak kontuan hartu gabe, berrehun eta hogeita hamazortzi biribilketa aurkitzen ditugu, errepertorio osoko %10 baino gehiago suposatuz, genero ugariena izanik. Honek bakarrik adieraziko luke biribilketaren garrantzia XX. mendeko bigarren erdialdeko euskal musikan. Badirudi, izan ere, txistularien girotik, batez ere, zabaldu dela hitza, nahiz eta, hasieran esan genuen bezala, beste hitz batzuk maiz erabili gaur egun. Baina euskal jende guztiak badaki nolakoa den kalez-kale ibiltzeko edota dantza amaitzeko erabiltzen duen musika, hala edo nola izendaturik.

  • AGIRREGOMEZKORTA, Txomin, eta VESGA, Xabier (1998): "Txistulariren aurkibideak". Txistulari 176. Donostia: Euskal Herriko Txistularien Elkartea. (4-108 or.)
  • AIZKIBEL, José Francisco de (1883): Diccionario basco-español titulado Euskaratik erderara biurtzeko iztegia. Tolosa: Eusebio López.
  • ANSORENA MINER, Jose Inazio (1990): "Una colección de música de tamboril deñ siglo XIX". Txistulari 143. Donostia: Euskal Herriko Txistularien Elkartea. (3-5 eta 4419-4480 or.)
  • ANSORENA MINER, Jose Inazio (1996): "Fernando Ansorenaren danbolin musika bilduma". Txistulari 166. Donostia: Euskal Herriko Txistularien Elkartea. (11-14 eta 5464-5613 or.)
  • APEZETXEA AGUIRRE, Patxi (1991): "Teodoro Erauskin Etxeberria Hernaniko danbolinteroa). Txistulari 147. Donostia: Euskal Herriko Txistularien Elkartea. (21-38 or.)
  • ANSORENA MIRANDA, José Luis (1997): "Pablo Sorozábal y el txistu". Txistulari 169 / Kantuz 36. (4-5 or.)
  • AZKUE ABERASTURI, Resurrección María de (1919): Cancionero Popular Vasco. Bilbo: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • BAGÜÉS ERRIONDO, Jon (1990): La música en la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País. Donostia: EAE.
  • BURFORD, Breda (1980): "Contredanse", in Sadie, Stanley (argit.): The New Grove dictionary of music and musicians. London: Macmillan publishers limited. (4. alea, 703-705 or.)
  • DEAN-SMITH, Margaret (1980): "Jig", in Sadie, Stanley (argit.): The New Grove dictionary of music and musicians. London: Macmillan publishers limited. (9. alea, 648-649 or.)
  • ERASO ALDUNCIN, Francisco (1996): "Bailes típicos y otras costumbres de Santesteban". Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra 67. (33-48 or.)
  • HUMBOLDT, Alexander von (1923): "Diario del viaje vasco de 1801". RIEV XIV, 2. Donostia: Eusko Ikaskuntza. (205-250 or.)
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1824): Gipuzkoa'ko Dantza Gogoangarriak. Bilbo: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1826): Euscaldun anciña anciñaco ta ere lendabicico etorquien dantza on iritci pozcarri gaitzic gabecoen soñu gogoangarriac beren itz neurtu edo versaquin. S.L.: Gipuzkoako AKP, s. f.
  • LARRAMENDI, Manuel de (1745): Diccionario trilingue del castellano, bascuence, y latín. Donostia: Bartholome Riesgo y Montero.
  • LARRAMENDI, Manuel de (1882): Corografía: o descripción general de la Muy Noble y Muy Leal Provincia de Guipúzcoa. Donostia: Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1969.
  • LITTLE, Meredith Ellis (1980): "Gigue" in Sadie, Stanley (argit.): The New Grove dictionary of music and musicians. London: Macmillan publishers limited. (7 alea, 368-371 or.)
  • MITXELENA ELISSALT, Koldo (1992): Diccionario General Vasco. Orotariko Euskal Hiztegia. Bilbo: Euskaltzaindia.
  • ZAMÁCOLA, Antonio de (1898): Historia de las Naciones Bascas de una y otra parte del Pirineo septentrional y costas del mar Cantábrico, desde sus primeros pobladores hasta nuestros días: Con la descripción, carácter, fueros, usos, costumbres y leyes de cada uno de los Estados Bascos que hoy existen. Bilbo: Tipografía José de Astuy.