Kontzeptua

Artearen Historia. Modernitatea

XX. mendeko lehen erdian zehar, munduak mugimendu iraultzaileak, mundu-gudak eta ekonomia-krisialdiak jarraian izan zituen aldi aztoratua bizi izan zuen; izatez, langileen mugimenduak botereaz jabetzeko euren lehendabiziko ahaleginak egiten zituzten bitartean, europar estatu batzuetan erdi mailakoek sistema parlamentarioak bertan behera utzi eta faxismoaren alde ekiten zioten. Mugimendu, iraultza eta boterearen aldaketa horien guztien atzean ekonomia-egoera nabarmen zegoen; mundu mailako ekonomia kapitalista lehen mundu gudan (1914-1919) amaitu zuen norgehiagoka zurrunbilo baten sartu zen; gai honek, hogeita hamar urte beranduago, bigarren mundu gudan (1939-1945) izan zuen bere jarraipena. Istilu bi horien artean dagoen tartean, kapitalismoak bere historia guztiko ekonomia-krisialdirik txarrena bizi izan zuen, Nueva Yorkeko burtsaren krisialdiak 1929an eragindakoa alegia.

XX. mendearen hasierarekin, kultura eta arte esparruetan modernitatearen kontzeptua sortu zen. Hitz hori garai hartako gizartearentzako eta gaurkotasunaren ikuspegitik egiten zen artea aipatzeko erabiltzen hasi zen, XIX. mendearen amaierako aldi eklektikoan baina iraganaren ikuspegitik bere garaiko gizartearekin ere uztartutako, berezitasunez historikotasunaren bitartez, arteari aurkajarriz. Modernitate horren baitan, ezarritako eta ohiko sorkuntza irudiekin etena proposatzeaz gain arte-lengoaia berrien alde ekiten zioten arte-korronte eta mugimenduei, abangoardia deitu zitzaien.

Euskal Herriak, XX. mendeko lehen aldi honetan, politikoki garai zalapartatsua bizi zuen, hiru hamarkadatan monarkia bat -Alfonso XIIIarena-, diktadura bat -Primo de Riverarena-, errepublika bat -II Errepublika- eta guda zibil bat izan ondoren diktadura berri bat -Francorena-, eman baitziren. Hala ere, Euskal Herriak epealdi horretan zehar kultura, gizarte eta ekonomia arloetan bere hazkunde, garapen eta loratze arorik handiena ezagutu zuen.

Arte esparruari dagokionez, Euskal Herrian egindako artea Euskal Herriaren bitartez ikuspegi espainiarraren abangoardian kokatzen hasia dugu, batez ere arte modernoaren lehendabiziko agerpenak Euskal Herriaren bitartez iritsi zirelako. Hala ere, garai horretan Europako beste lurralde batzuetan zehar -Frantzia, Alemania eta Italia, batez ere- garatutako kultura zein arte esparruko abangoardia mugimenduak, hemen ez ziren ezagutu. Izatez, Euskal Herrian garai honetan zehar ez ziren abangoardia mugimenduak sortu; aitzitik, kanpotik etorritako artea gure lurraldean egiten zenaren berezitasunetara, berandu baina, moldatu eta egokitzen zen. Horregatik guztiagatik, Europan abangoardia garaia deitzen zaion lehendabiziko XX. mendeko aipatutako aldi hori euskal esparruan, europar arte garaikidearen maila berean jartzeko ahalegin nabarmena egin eta euskal gizartearen beharrizan berriei erantzuteko ahalegina azaltzen dituen arren, gizartea bera berrikuntzak bereganatzeko gertu ez izanagatik eta beraz bere agerpenen berrikuntza moderatu bat bakarrik onartu izatearren, modernitate aro bezala ezagutzen dugu.

XX. mendeko lehendabiziko hamarkadetan zehar, eklektismoa Euskal Herrian egindako arkitektura-lanik gehienen estilo nagusia izan zen. Hala ere, aldi horren ekarpenik garrantzitsuena lengoaia modernoaren agerpena izan zen. Bere sorkuntzatik forma eta funtzioa bat eginarazi, material berriak erabili, eraikuntzen beharrezkoa ez zen dekorazioa kendu, formei dagokien balore adierazgarrien estetika azpimarratu eta geometria-formak erabiltzea proposatzera zetorren lengoaia berri hori bere garaiko gizartearen beharrizanekiko arkitektura-erantzun bezala egituratu zen. Bere beharrizanak betetzeko bakarrik ez ezik, nabarmentzeko ere, antzaldaketa eta aldaketa prozesu etengabean zebilen gizarte horrek arkitektura erabili izan zuen.

Berriz ere, bigarren korronte hau Euskal Herrian sartzerako orduan Iparraldeak betekizun erabakigarria izan zuen. Horretara, estilo neoeuskalduna garatzen zihoan hamarkada berean, Iparraldean ere Lapurdiko itsasertzaren turismo abiadarengatik bultzatu eta era formal garbi batez lengoaia modernoa sortu zuten arkitektoek sustatutako arrazionaltasunaren erabilerara bideratutako art déco izeneko estilo bat ere hedatu zen. Adierazitako arkitektura mota horren adibideetariko bat Donibane Lohizungo Robert Mallet Stevens arkitekto frantziarrak egindako kasinoa dugu.

Arte

Era berean, gainerako Euskal Herrian mendearen lehen bi hamarkadetatik aurrera lengoaia modernoa besarkatu gabe, xehetasunetariko batzuetan gerora izan zen arrazionaltasuna izendatuko den mugimendurantz joko duten eraikuntzak aurkituz joango gara. Eraikuntzon artean azpimarragarriak dira Mario Camiñak egindako Gorlizko Erietxeaz gain, lehen estilo modernoaren garapenean hain garrantzitsua izan zen itsaso-estetikaren xehetasunak biltzen dituen Antonio Araluceren Algortako Igeretxe balnearioa eta hiru arkitekto bizkaitarren -Teodoro de Anasagasti, Antonio Palacio eta Secundino Zuazo- lana, egindako lanik garrantzitsuenak Euskalerritik at egin bazituzten ere, gaztaroko proiekturen batzuetan Bilbon modernotzat hartu ditzakegun espirituaren aztarnak utzi baitzituzten.

Hirugarren hamarkadatik aurrera lengoaia modernoaren postulatuen onarpena zabalagoa izan zen eta euskal gizartean erabiltzen saiatu ziren lengoaia eurenganatu zuten arkitektoen belaunaldi bat sortu zen. Belaunaldi horrek protagonista esanguratsu bat izan zuen Jose Manuel Aizpurua gipuzkoarrarengan eta Joaquin Labayenekin, eta arkitekto gazte talde txiki batez -Luis Vallejo, Joaquín Zarranz, Tomás Bilbao, Eduardo Lagarde eta Jose Antonio Ponte, besteak beste- GATEPACaren (Arkitektura Garaikidearen Aurrerapenerako Espainiar Teknikari eta Arkitektoen Taldea) abentura sortzaileari gehitu zitzaizkion Euskal Herrian talde horren ipargunea eratuz. Talde horren helburua eklektikotasuna ordeztu zezan forma arrazionalista eta espiritu modernodun arkitektura berri bat egitea izan zen.

Arte

Estilo horretan egindako lanak urriak izan ziren arren, sortu ziren gutxiak berritzaileak izateaz gain esanguratsu azaldu ziren. Aipagarriena Aizpurua eta Labayenen Donostiako Club Nautico izenekoa izan zen, estetika berriaren eredua, iraganeko arkitekturarekin berariaz etena sortaraztera zetorrena eta elementu arrazionalista eta espresionistak harmonizatu zituenak. Taldeko gainerako kideek ere Tomas Bilbaoren Bilboko Ripa kaleko etxebizitzen eraikina bezalako edifizio batzuk eraikitzea lortu zuten. Hala ere, egindako eraikuntzarik gehienak taldekide izan gabe taldeko kideak ezagutu eta taldearen beraren jardueren informazioak jasotzen zituzten arkitektoek egindakoak izan ziren. Horrela, Fernando Arzadunek Bermeon Kikunbera etxebizitza eraiki zuen, Emiliano Amannek Bilbon Solokoetxeko etxebizitzak, edo Pablo Zabalok Biasterin Lezako tuberkulosiaren aurkako osasun-egoitza.

Hogeita hamargarren hamarkadaren amaieran, lengoaia modernoaren asimilazioa eta onarpena askoz hedatuagoa izan zen eta aurreko hamarkadan bezalako hain kanoniko eta hitzez hitzeko ikuspegitik baino azal azaleko izaeradun era garbi batez lengoaia modernoaren erabilera gauzatzen zuen art décoren irakurketatik egindako adibide gehiago aurkitu ditzakegu. Estilo horretan eraiki zituzten Manuel Maria Smithek Areetan etxebizitzen eraikin bat, Manuel Ignacio Galíndezek Bilbon egindako Equitativa eraikina, eta konpainia berarentzako Fernando Arzadunek Donostian egindakoa, Gasteizen José Luis López Uraldek egindako Goya zerbitzugunea eta San Antonio Kalean Jesus Guinearen etxebizitza-sorta, eta Iruñan Joaquin Zarranzek egindako Sarasate Ibilbideko Caja Navarraren eraikina.

Hala eta guztiz aldi honen amaieran ere Luis Astizaranen Arrasateko Unión Cerrajera eta Billabonako SACEM fabrikak, Manuel eta Enrique Laborderen Andoaingo Laborde Anaiak fabrika, Eugenio Maria de Aguinagaren Donostiako Sollube etxea, Aizpurua eta Eduardo Lagarderen etxebizitza-eraikina eta Pedro de Ispizuaren Bilboko Luis Briñas eskola-multzoa bezalako eraikuntzen kasuan estilo moderno berriari era kanonikoago baten erantzuten zioten eraikuntzak aurki ditzakegu.

Amaitzeko garai horretan arkitekto berezi bat nabarmendu beharra dago, ordura arte ikusitako guztia laburbiltzen duena: Victor Eusa nafarra. Bere lana Iruñan egindakoa izanik, Eusak ikuspegi pertsonal eta asmatzaile batetik jatortasun material eta egiturazkoarengatik, bolumenen erabilerarekiko trebetasunagatik eta eraikuntza-zintzotasunagatik beti nabarmendu izan zen lanean lengoaia eklektikoa, modernista eta modernoa bateratzen jakin zituen. Bere lanik interesgarrienen artean Iruñan, Seminarioa, Eskolapioen Ikastetxea, Miserikordiaren Etxea eta Bahia eraikina aipatu ditzakegu, eta Tafallari dagokionez udalerri horretako nagusien etxea.

Arte

Jakintza-arlo plastikoen artean, margolaritza izan zen aldi honetan zehar garapen mailarik handiena lortu zuena. Geroago eta handiagoa eta aberatsagoa zen burgesia bezeria zorrotza izatera iritsi zen zeren, bai beraien ekonomia kaudimena bai euren giza-ospea ere, margo-lanak erosi izateak islatzen zuen. Margolaritzaren gorakada hori artista ugariren agerpenarekin eta bereizgarri eraberritzaile batzuen abiarazpenarekin batera eman zen. Edozelan ere, sarreran aipatu dugun bezala, euskal arte-testuinguruan ez zen bere garaiko abangoardiaren aldeko erantzun ez azkarrik ez muturrekorik nagusitu, Frantziatik zetozen bereizgarri berritzaile batzuen bereganatze motel eta mailakatua baizik.

Horrela, inpresionismoa, sinbolismoa eta postinpresionismoa izan ziren gure artistek Parisera egindako bidaia ugarien bitartez garaiko euskal artea zehaztu zuten hiru mugimendurik garrantzitsuenak. Gehienek, atzerrian izan zituzten egonaldiez geroztik, lengoaia berriak azal azaletik egokitzen zituzten, jada nagusia zen gogoa konbentzionaltasunak eta kontserbadoretasunak zehazten baitzuten. Horrela, Guinea, Guiard eta Regoyosen belaunaldiari, euskal artearen inguruan eragin handia izan zuen XIX. mendearen azkenetan jaiotako artisten belaunaldi ugari eta berri batek jarraitu zion. Une horretan euskal artearen hiriburua Bilbo izan zen; hiriburu horretan bizi izan ziren artistarik garrantzitsuenak, interesik nagusieneko erakusketak eta lehiaketak ospatzen ziren, eta asoziazionismoak funtsezko eragina izan zuen, garaiko arte-inguruaren dinamizatzailerik garrantzitsuena Euskal Artisten Elkartea -Bilbon 1911n sortua- nabarmenduz.

Jatorri ezberdinetako margolariak integratu zireneko belaunaldi horrek, XIX. mendeko euskal margolaritzarena zen ezarritako lengoaia klasikoari paristar eraginak erantsiz joateko joera nagusiarekin jarraitu zuen. Hala ere, eraginaren eta bere asimilazio mailaren arabera, belaunaldi horretan bi talde bereizi ditzakegu. Alde batetik, inpresionismora eta postinpresionismora hurbildutako margolariak ditugu, eta euren artean Francisco Iturrino, Pablo Uranga, Manuel Losada, Juan de Echevarría, Julian de Tellaeche, Ascensio Martiarena, Aurelio Arteta, Antonio de Guezala eta Fernando de Amarica azpimarratu ditzakegu. Gainera, lehendabiziko talde honetan, bi artista mota aurki ditzakegu. Alde batetik, XIX. mende-bukaerako marrazkiaren izkurritik urruntzen hasiberria zen trazu eta tonalitate argiko paleta bitartez margoarekiko argitasuna lantzearen aldeko estilo eraberritzaileek sustatutako margolariak -Uranga, Losada, Martiarena-. Bestetik, hasi eta modernitateak gutxika gutxika onartu zuen burgesiaren gogora egokituz eraberritzearen eta tradizioaren arteko etenik gabeko -kasu batzuetan behintzat eduki sozialekoa izan arren- lan atsegina egin zuten lehendabiziko abangoardien -faubismoa, kubismoa, futurismoa- eragin neurritsua izan zuten -Iturrino, Arteta, Echevarría, Tellaeche, Guezala- margolarien artekoak.

Hala ere, hori ez zen euskal artearen inguruan lehen hamarkadetan zen joera bakarra izan. Aldi berean, europar sinbolismotik zetorren sorta kromatiko jakin bat onartu eta ohiko eta klasikoagoa zen lengoaia bati zintzo jarraitzea nahiago izan zuten bigarren artista talde bat ere izan zen; gainera, joera honetako kide zirenek laurogeita hamargarrenekoa eta birsortzailea zen kultura mugimenduarekin bat etorriz gai kostunbristei heltzea nahiago izan zuten. Talde honetako margolaririk garrantzitsuena Ignacio de Zuloaga izan zen baina Zubiaurre anaiak, Angel Larroque, Ricardo Baroja, Alberto Arrue eta Gustavo de Maeztu ere aipatu beharra dago.

Aldi honen bukaeran, euskal artearen eszenan aurreko belaunaldia ordezkatu gabe bererekin bizi izan zen margolari belaunaldi berri bat agertu zen. Gizaldi berriarekin jaio zen belaunaldi hori ere zati bitan banandu daiteke. Alde batetik, ezarritako ohiko tradizioaren oinordeko eta jarraitzaile ziren margolariak, une honetan gai berrietan ikertzen hasi berriak izanik arinago Frantziatik ekarritako teknika berritzaileetariko batzuk erabat baztertu gabe, ditugu. Lehendabiziko talde horretakoak dira euskal gaien berreskurapenaren aldeko Iparraldetik etorritako modatik abiatuz euskal nortasunaren ezaugarriak goraipatzen dituzten gai kostunbristak garatu zituzten José eta Ramiro Arrúe, Elías Salaverría, Javier Ciga eta Mauricio Flores Kaperotxipi bezalako margolarietatik hasi eta Bidasoaren Eskola deritzon joera bat zabalduz genero horretan kubismoa erabili zuen Daniez Vázquez Díazen lanetik abiaraziz paisaia berreskuratu eta gai horiei ekitea nahiago izan zuten gorago aipatutako ibai nafarraren ertzean etorria aurkitu nahi izatearen jardunean ekin izan zioten Gaspar Montes Iturrioz edota Bernardino Bienabe Artía bezalako margolarietara artekoak.

Arte

Bigarren artista taldea, hala eta guztiz ere, abangoardiekin konpromisoari eutsi eta euren lengoaiei beraien ezaugarri bereizgarriak gehituz jarraitu izanagatik nabarmendu izan zen. Euretariko gehienak, beraz, tradizioa utzi gabe aurreko aldiarekiko elementu eraberritzaileen kopuru handiago bat gehitu zituen estiloa garatzeko margolaritza metafisikora eta surrealismora jo zuten. Lehendabiziko aldi honen amaieran zehar, Donostian izan zen arte-gunerik garrantzitsuena. Izatez, artistarik garrantzitsuenenak hiriburu gipuzkoarrean bizi izan ziren, eta aldiaren hasieran Bilbon gertatu izan zen bezala Donostian ere erakusketa eta jardunaldirik garrantzitsuenak eta GU elkartea bezalako arte taldeak bezalako sorkuntzak ospatu izan ziren. Nabarmendu ziren margolarien artean Jesús Olasagasti, Juan Cabanas Erauskin, José Sarriegui, Nicolás Lekuona, Narkis Balenciaga eta Carlos Ribera aipatu beharra ditugu; Bilbori dagokionez José María Ucelay eta Juan de Aranoa ditugu adierazgarri.

Zizelkaritzari dagokionez, akademikotasunetik urrundu eta modernitatera hurbiltzen ausartu ziren lehendabiziko zizelkariak Francisco Durrio, Nemesio Mogrobejo eta Joaquín Lucarini izan ziren. Hala eta guztiz ere, arazo tekniko eta ekonomikoengatik zizelkaritzak ez zuen margolaritzarekin bateratsu garatzerik, eta momentuz, modernismoa edo sinbolismoa bezalako estiloek eragin zuten arlo horretan. Horregatik, zizelkaritzak oroigarri publikoak egiteagatiko eskabide ugari izanari esker aldi horretan garapen unerik ezagutu zuen arren, kasurik gehienean ohiko estilo batera jo izan zen. Aldi horretan zehar gehien lan egin zuten zizelkarien artean, gorago adierazitakoez gain, León Barrenechea, Julio Beobide, Carlos Elguezua, Moisés Huerta, Quintín de la Torre, Ramón Basterra y Fructuoso Orduña nabarmendu behar ditugu. Hala ere, aldi honen amaieran zehar, euskal artearen geroagoko garapena ulertzeko funtsezko artista baten bitartezko eraberritzearen arnas berriak helduz joan ziren; Jorge Oteiza, bere lehendabiziko eskulturak abangoardiarengandik jasotako eraginpean egiten hasi zen gipuzkoar zizelkariaz ari gara.

  • HH.EE. Nosotros los vascos: Arte. 5 libk. Donostia: Lur, 1987-1994.
  • HH.EE. Euskal Artearen Historia. 14 libk. Donostia: Kriseilua, 1992.
  • HH.EE. El arte en Navarra. 2 libk. Pamplona: Diario de Navarra, 1994.
  • AGIRRESAROBE, I. Euskal Herriko Artea. Donostia: Lur, 1997.
  • BARAÑANO LETAMENDIA, K.; GONZÁLEZ DE DURANA, J.; JUARISTI, J. Arte en el País Vasco. Madrid: Cátedra, 1987.
  • CASTAÑER LOPEZ, X. (ed.). Arte y Arquitectura en el País Vasco. Donostia: Nerea, 2003.
  • KORTADI OLANO, E. Gipuzkoako artea irudietan. Donostia: Kutxa Fundazioa, 2000.
  • MAS SERRA, E. 50 años de Arquitectura en Euskadi. Vitoria-Gasteiz: Servicio Central de Publicaciones. Gobierno Vasco, 1990.
  • PLAZAOLA, J; AYERBE, E. Euskal Artearen Historia. 5 libk. Lasarte-Oria: Ostoa, 2002-2004.
  • "Revisión del Arte Vasco entre 1875-1939 = 1875 eta 1939 bitarteko Artearen Berrikuspena". Ondare. Cuadernos de artes plásticas y monumentales / Eusko Ikaskuntza. Donostia. 23 zbk. (2004). Edukia: Eusko Ikaskuntzak aurkeztutako eta 200ran ospatutako jardunaldietako txosten, komunikatu eta bibliografia.