Kontzeptua

Arabako Inauteriak

Udazkenean ospatzen diren Aguraingo San Nikolas jaiek eta Arabar Errioxako zenbait herritan Sortzez Garbiaren bezperako egunez egiten diren sutzarrek, tradizioaren itzalera ospatzen diren hainbat jaialdi erakusten dizkigute: alde batetik, neguaren ateetara suaren (epeltasuna ematen duen elementu gisa) inguruan egiten diren erritu zaharrak eta, beste alde batetik, familian igarotzeko jaiegunak, Gabonak kasu. Horren ostean iristen dira San Antonioko enkanteak eta Kandelario eta San Blas egunez egiten diren bedeinkapenak.

Ez dira Inauterien atarikoak, bertako zati baizik. Berez, ongi egindako txirikordaren antzera, festak bata bestearen atzetik gainjartzen dira. Nabarmentzeko garaiak dira, iskanbilan aritzekoak. Antzina gehiegikeriarako uneak ziren, Garizumaren laztasuna iritsi baino lehen.

Herritan mantentzen da argiro ospakizun erlijiozko eta profanoa. Egoki ikusten diren datak mantendu egiten dira eta, orokorrean, Ostegun Gizenarekin abiatzen den egun multzo batera mugatzen dira. Aipatu eguna haurrei eskainia zaie bereziki. Nolanahi ere, zenbait kasutan Santa Ageda eguna festen atarikoa zen.

Ondoren datoz Ostiral Mehea, larunbata, igandea eta Astearte-inauteria eta horien eskutik ohiz kanpokoa, zalaparta eta dibertsioa. Zonalde euskaldunetan, esate baterako Aramaioko haranean, horrela izendatzen ziren egun horiek: Aratuzte Domekie eta Martisen Aratuzte. Edo Legution: Karnabal eguneko Domekie.

Egun bakoitzak zuen bere indarra. Igandea mozorrotzeko lehen eguna izaten zen eta asteartea egun nagusia. Egun horretan bazkari bereziak egiten ziren eta Pazko-igande arteko azken dantzaldia ospatzen; azken hori, Eltze-itsu Igandea (Inauterien ondorengo lehen igandea) ospatzen ez zen lekuetan.

Kontuan hartu behar da Inauterietako ekitaldiei buruzko albiste gehienak, kontrakorik esaten ez bada, XX. mendeko lehen hogeita hamasei urteei buruzkoak direla nagusiki, ahozko eta idatzizko lekukoei esker jaso direnak.

Ongizatea ez zen gizartearen ezaugarri nagusia eta dirua ere ez zegoen soberan. Egoera horretan, senitarteko eta lagunen etxeetan eskean aritzea errealitatearen isla baino besterik ez zen. Elikagai aldetiko beharrizanak ase egiten ziren egun batez.

Hala, alde batetik, Jueves de Lardero (Guztion Ostegun izenez ere ezagutzen dena) egunez egiten ziren eskeak aipatu behar dira eta, are, aurreko egunez ere egiten zen eskerik. Aipatu egunez haurrak ziren protagonista nagusiak, eta horietako zenbait mozorrotu egiten ziren. Eskolarik gabeko eguna zen eta kalez kale eta baserriz baserri ibiltzen ziren koadrilatan elkartuta.

Aiarako haranean oilarra eramaten zuten saski batean. Animalia hori zen taldeari identitatea ematen zion elementua. Eguna aldarrikatzeko hitzak abesten ziren eta saski batean arrautzak eta lukainkak jasotzen ziren eta, baita diru apur bat ere poltsa batean.

Hoy es día de "Lardero"y no tenemos lección,es justo que disfrutemos(de) un rato de diversión.

Os pedimos un durico,cuatro huevos,un chorizoy algo más.

Si nos dan lo que pedimosbien lo vamos a pasar.

Que buena comidanos van a poner,con algunas cosasque ustedes nos den. (bis)

Abesti hori Done Bikendi Haranean jasoa da eta badu antzik Araban zehar (Arrieta, Arrizala, Bikuña, Egino, Erroitegi, Luzuriaga, Munain, Okariz, Erroeta, Durruma Donemiliaga, Birgara Goien, etab.) interpretatu izan diren beste batzuekin. Abestian gotzain edo gotzaintxoa Erreginaren alboan ageri zen (Gazeo) eta, modu horretan, osatzen zen segizioa, San Nikolas egunarekin (abenduak 6) lotura argia zuena.

Abeltzainek (artzaina, behortzaina edo behizaina) beste eske bat egiten zuten. Hori ere ofiziala. Animaliak batetik bestera ibiltzeko eginahalaren saria izaten zen haientzat eta langintza horretan jarraitzeko akuilu.

Dena den Ostegun Gizena ez zen eskean aritzeko egun bakarra izaten. Zuiako haranean "Banderilla Festa" ospatzen zen otsaileko lehen egunetan. Bi talde bereizten ziren, alde batetik mutikoak eta, beste aldetik, neskatoak. Talde bakoitzak bere zutoihala eramaten zuen eta kalez kale ibili ohi ziren: Murgia, Sarria, Zarate, etab.

Gazteen eskeak Inauterietako igandez, astelehenez eta asteartez egiten ziren. Mutiko nagusia izaten zen taldeburua. Hura aukeratzeko zozketa egiten zen edo, bestela, karta-sortatik bateko urrea ateratzen zuenak lortzen zuen izendapena. Behin, hura izendatuta aparte geratzen ziren etxeetara joaten ziren eskean, ahal zela, eskudirua lortu asmoz. Orokorrean Ostegun Gizeneko eskean baino sari handiagoa eskuratzen zuten.

Amurrion ekitaldi hori "tajadilla de Carnaval" izenez ezagutzen zen eta herri askotan musikariak (soinujoleak, txistulariak, pandero-joleak eta gitarra-joleak) izaten ziren eskea girotzen. Hala, etxe bakoitzaren atarian mozorrotuek pieza bat edo gehiago dantzatzen zuten, baldin eta bertan dolutan ez baziren.

Baserrietan, normalean, arrautzak eta lukainkak izaten ziren oparitan emandako produktuak. Dena den, eskaleek beste hainbat gauza ere biltzen zituzten, zonaldearen arabera: olioa, gurina, odolkia, babarrunak, azukrea eta eztia. Horrekin guztiarekin, hots, herri bakoitzeko bizilagunek eman ahal zutena jasota, askari bat egiten zen. Haurren kasuan haietakoren baten etxean egiten zen askaria.

Gazteek eskean jasotakoarekin edota ardi edo zekor bat sakrifikatuta, hainbat bazkari edo afari antolatzen zituzten tabernan. Ahal zela, jaki solido ugari izaten zen mahai gainean, ardo onez ongi bustita eta ondoren, gauez, beste osteratxo bat ematen zuten.

Euskal Herriko gainerako lurraldeetan gertatzen den moduan, hainbat izen hartzen dituzte mozorrotuek, herriaren edo zonaldearen arabera. Hala, gaztelaniaz hitz egiten den zonaldeetan: "cacarreros", "cácarros", "cachis", "cachibulos", "macarreros", "mascaretas", "porreros" edo "zarramoqueros" izendapenak ditugu. Eta euskaraz. kakarroak, kokomarroak eta porreruek.

Mozorrotzeko lehengai nagusia arropa erabili eta zaharrak izaten ziren: praka eta alkandora zabal eta zaharrak, zintzarriak, uztaiak eta artilea. Garai batean aurpegia margotzen zuten edo, bestela, kartoizko maskaraz estaltzen zuten. Maskari horiek erosi edo, bestela, beraiek egiten zituzten. Ez zegoen haiek lortzeko aski diru.

Mozorrotuak makilak, zartailuak eta maskuri edo puxikak hartuta, haur eta neskatoen atzetik ibili ohi ziren harrapaketan, izan ere, azken horiek azpian agertzen den leloa abesten zuten. Hori izaten zen dibertsiorako modua:

Porrero, porrero,
matacandelero,
echa las habas al puchero.
Échalas tú, que yo no las quiero.

Dena den, bazen mozorrotuek sarrera debekatua zuten leku bat, hain zuzen, parrokia-elizako ataria. Horregatik, mozorrotu trebe zenbaitek guraize luze edo kurrikak asmatu zituen. Modu horretan, harrapaketa gauzatzea lortzen zuten. Harrapatuak, bestalde, askapena lortzeko, belauniko jarrita otoitz egin behar zuen edo, bestela, mozorrotuaren ipurtaldea musukatu behar zuen.

Normalean mutilzaharrak izaten ziren mozorrotzen zirenak eta, zenbaitetan, baita ezkonduak ere. Neskatoak eta ezkondutako emakumeak harrapatzaile papera hartzea gaizki ikusia zegoen komunitateko zati batean.

Mozorrotuen beste bihurrikeria bat bizilagunen etxetatik lukainkak, hegaztiak edo torradak lapurtzea izaten zen. Etxeko jabeek lapurreta hori gerta zitekeela ulertzen zuten. Horrela, zenbaitek, nahiko agerian uzten zituzten produktu horiek lapurreta errazagoa izan zedin, sarraila eta leihoak apurtu beharrik gabe.

Mozorro nagusi batzuk zeuden, besteak beste, "jaunxkila" edo bi sexuetako trabestismoa. Baina, baziren mozorro espezifiko eta arraroak ere. Hala, arloteak, eleganteak edo dotoretuak ikus zitezkeen edo, "Atsoa", aldi berean, bi pertsonaia irudikatzen zituena: hazpegiak ongi markatutako atsoa txapelaz jantzitako gazte baten gainean. Zalduondoko Inauterietan oraindik ere agertu ohi da pertsonaia hori, beste batzuekin batera: Besteak beste, "Harakinak", "Ardiak" eta "porru-erretzaileak". Horietako zenbait zakutan sartuta eta ibilera baldar eta motela dutela.

Beste zenbait, binaka mozorrotu ohi ziren, uztarriz lotuta, idiak bezala (egiazkoak ere irten ohi ziren). Horiek, idaur batetik tira eginez ibiltzen ziren edo, bestela, nekazaritza-tresna batetik, elorri-triskak jasota.

Hala ere, Arabako Inauteria gainerakoekin bereizten badira, hori jaietako panpinak duen garrantziagatik da. Horien erabilerak berezko xehetasunezko ikerketa merezi du.

Herri batzuetan ez du izendapen jakinik eta, besterik gabe, "astozko panpin" izendatu ohi da. Beste batzuetan, ordea, berezko izaera izaten dute panpinek eta hainbat izen hartzen dituzte, esaterako "Gutierrez", "Toribio", "Porru-erretzaile", "Gaizkile", "Lastozko gizona", "Atsoa (Inauterietakoa)", "Judas" edo "Markitos" ezaguna. Lermandan, beste herri batzuetan bezalaxe, "Inauterietako panpin" izenez ezagutzen zen. Dena den, hura egiteko jantziak apaizak ematen zituenez, izena aldatzea erabaki zuten, eta "Don Felipe" izenez bedeinkatu zuten.

Egun batzuk lehenago barrutik armadura bat prestatzen zen, egurra erabiliz. Arropaz beztitzen ziren edo zaku batean sartu, lastoz beteta, bragetan dinamitazko kartutxo bat paratuta. Herriaren erdigunetik paseatzen ziren asto edo zaldi baten gainean, edo mozorrotuek bultzatutako gurdi baten gainean. Ibilbidean zehar kolpeak, irainak eta jipoiak jasotzen zituzten. Nolabaiteko epaiketa batean "predikariak" epaia ematen zuen eta komunitatean jazotako gaitz guztien (eguraldiak eragindakoak, borrokak edo erailketak) erruduntzat jotzen ziren. Horren ondorioz, haien heriotza sinbolikoa eta, aldi berean, benetakoa gauzatzen zen: zenbaitetan sutzarretan erretzen ziren eta gazteek jauzi egiten zuten haien gainetik; aldez aurretik, dena den, eskopeta batekin tiro egiten zitzaien pare bat aldiz, edo, bestela zurtoinean sartzen ziren "Markitosen" antzera; beste zenbaitetan, aldiz, errekara edo teilaturen batera jaurti ohi ziren.

Amaiera irrikatsua gauzatzeko beste modu bat zahagi hutsa eta lastoz betetako zakuak errez egiten zen. Orokorrean, Astearte-inauterian gertatzen zen hori eta ekitaldi horrekin Inauterietako epealdia amaitutzat ematen zen.

Mozorrotuen segizioa sekulako iskanbila izaten zen, herri nagusietan (Gasteiz, Agurain, Laudio, etab.) egiten ziren txantxa eta parodien parekoa. Aipatu herrietara inguruko bizilagunak urreratu ohi ziren.

Data horietako jokoen artean, pertika jokoa eta "chata" delakoa aipatu behar dira, Garizuman ere ohikoak. Kanpezun egiten zena ere aipagarria da. Bertan, soka bat lotzen zen kale nagusiko bi aldeetara eta hartatik oilarra zintzilik. Modu horretan, haurrek hegaztia hil egin behar zuten begiak estalita zituztela.

Mozorrotu batzuek haurrak animatzen zituzten "piku" jokora jokatzera. Bitartean hitz hauek abesten zirelarik:

Al higuí, al higuí,
con la mano no,
con la boca sí.

haurra ahoa erabiliz pikua harrapatzen saiatu behar zen. Heldu batek makila batekin pikua mugitzen zuen nahieran. Beste eskuan simaurra izaten zuen partaidearen aurpegia zikintzeko.

Herri handienetan karrozekin egiten zen segizioa. Aski landuak izaten ziren eta landa-eszenak edo antzinako zibilizazioen muntaiak irudikatu ohi ziren. Laudioko Rakatapla elkarteak urtetan zehar atera zuena oso ezaguna izan zen lurraldean. Kurtze baserritik ateratzen zen eta beste batzuekin lehian ere ikus zitekeen Bilboko kaleetan barna.

Karrozen gainean konpartsak joaten ziren. Kantuan eta, aldi berean, haietako hitzak salduz. Beste zenbait konpartsa oinez joaten ziren, uniformez jantzita eta musika-tresnaz hornituta. Artxibategi eta hemerotekatan gordetzen diren dokumentuetan ikus daitekeenez, XIX. mendean zehar eta XX. mendeko hastapenean konpartsek garrantzia handia zuten Gasteizen. Herri adierazpenaren ardatza ziren. Izen ezberdinekoak zeuden, esate baterako, "Los bebes", "Los turcos mamelucos", edo "Los incas".

Somos 'Los Incas'
bastante civilizados,
tanto que la carne humana
ya no queremos comer.

Pero al llegar a Vitoria
y contemplar sus mujeres,
a todos nos han dado ganas
a la antropofagia de nuevo volver.

Que algunas hembras
hay tan colosales,
que abren en nosotros
un hambre feroz.

Y es una gran pena
no poder comerlas,
porque están mejor
que un pollo con arroz.

Plaza, pilotalekua edo etxe bateko ataria izaten ziren dantzarako ohiko guneak. Dantza horretan haur, gazte eta heldu ibili ohi ziren. Musika Bandak giroa alaitzen zuen eta haren ondoan gitarra-jotzailea, bandurria- edo harmonika-jotzailea nahiz txistularia izaten ziren. Hala, giroa areagotu egiten zen uneka.

Urtean zehar dantzaldia, orokorrean, bezperen ostean hasten zen eta amaitzeko otoitz egiten zen: Abemariak. Neskatoak etxera joaten ziren mutikoek lagunduta eta, ondoren, azkenak tabernara itzultzen ziren. Inauterietan egiten zen saioan ezberdintasuna zera zen, mozorrotuak izaten zirela eta goizeko ordu txikienak jo arte luza zitekeela. Lokal itxietan edota mutiko nagusiaren etxean egiten zen, bapo afaldu ondoren.

Gau horretan egiten zena Garizuma aurretiko azken dantza izaten zen, hots, Pazko-igandera arte ez zen berriz errepikatuko. Hala ere, beste herri batzuetan egiten zen bezala, eskean jasotako zenbait produktu gorde egiten ziren Eltze-itsu Igandean (Inauteri-igande osteko igandea) dastatzeko. Aipatu egunez, gainera, zenbait dantzaldi egiten ziren ageriko klandestinitatean.

XX. mendeko azken laurdenetik, pixkanaka eta ahalegin askoren ostean bada ere, hainbat Inauteri ospatzen dira Arabako geografian zehar. Juan Garmendia ikertzaileak, arlo horretan aditu nagusia denak, horiek eta beste batzuk aztertu ditu eta, egindako lanari esker, haietako zenbait berreskuratu ahal izan dira.

Alde batetik, ospetsuena aipatu behar da. Zalduondok 1970eko hamarkadan egin zuen Inauterien alde eta orduko indarra mantentzen du oraindik. Urtero ikusminak hartutako ikusleak eta mozorrotuak elkartzen dira Inauteri-igandez. Eguraldi ona bada, jende andana elkartzen da, batez ere arratsaldean, orduan egiten baita "Markitosen" segizioa, epaia eta erretzea.

Hainbat urte beranduago, Saratsu herrixkan eta Kanpezun ospakizun bera egiten hasi ziren. Asmo eta ahalegin handiz, Inauterien desagerpena ekiditen saiatzen dira. Ezin barkatuzko utzikeriak eraginda, ahanzturaren putzu sakonean gera daiteke edozein ekitaldi. Horregatik, hastapenetik Saratsun herritar guztiak nahasteko ahalegina egin zen. Hala, dokumentuetan aipatzen zen eta memorian gordetzen zen Inauteri zaharra berreskuratu zen. Horretarako, nekazaritza-tresnak atera ohi dira erdigunera, modu horretan, auzokoen irudi jakin bat islatu nahi da, erabat landatar eta museokoa.

Inauteri mota horren barnean, ezin ahantz dezakegu berriki berreskuratu den bat, Asparrena-Egino-Andoin herrietako bizilagunez osatutako talde batek bultzatua. Lan eskerga egiteari eta gazteen interesari esker, data ofizialak iritsi baino astebete lehenago irudikatzen da. Lehen herritik beste bitara mugitzen da festa eta amaitzeko "lastozko gizona" erretzen da sutzarrean.

Inauterietako tradizioa ez da soilik herri horietara mugatzen. Horrela, herri handiagoetan (Amurrio, Laudio, Agurain eta Gasteiz hiriburua) denborak ezkutaturiko antzinako Inauterien arrastoak eta bizi dugun garaiko elementuak nahasten dira. Festa eta erakarpena mantentze aldera, desfile lehiakorrak, mozorro ikusgarriak, musika-taldeak nahiz lokal pribatu eta itxitan egiten diren festak izaten dira egun horietako osagarri, alderdi ekonomikoa tartean. Aitzitik, herrixka eta herri txikiagoetan, esaterako, Lantenon, Aratusteak ospatzen dira. Horrela, oilar bat sartzen da kaiola batean eta etxeetako atarietan ahapaldi zaharrak abesten dira, Aiarako haraneko beste herri batzuetan eta Bizkaiko Enkarterrietako zenbait herritan abesten direnen antzekoak.

Herri batzuetan komunitatearen laguntza meritu handikoa izaten da Inauteriak ospatzeari dagokionez. Modu horretan, pertsonaia eta mozorrotuen bidez irudikatzen diren antzinako formak nahiz orain ahulduz orain indartuz doazen eskeak egiten dira eta, horrekin batera, gizarte-adierazpen globalen irudikapen garaikideak gauzatzen.

  • ARABAKO EDB. "Carnaval de Zalduondo". Dantzariak 8 (1979-Otsaila). Bilbo: Euskal Dantzarien Biltzarra, 1979.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. "Costumbres festivas del Valle de Aramaio (Araba) en la primera mitad del siglo XX". Cuadernos de Sección. Folklore 5. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994, 100-121 eta 125-127. or.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. "Carnavales en Euskal Herria. Reductos arcaicos a finales del siglo XX". Nuestra tierra Euskal Herria magazine. Irun: Publicaciones Freeway, S. L., 1995.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. "La tradición regenerada. Breve exposición estructurada sobre las fiestas carnavalescas vascas del Invierno". Cultura Popular Vasca. Annals of foreign studies, XLII. liburukia, Kobe: Kobe City University of Foreign Studies, 1998.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier; LARRINAGA ZUGADI, Josu. "Los carnavales vascos: restauración y revitalización de un tiempo festivo". Jentilbaratz. Cuadernos de Folklore 9. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2007.
  • ESCAÑO CASTRO, Jesus. Crónicas del Viejo Carnaval Vitoriano. Gasteiz: Gasteizeko Udala, 1992.
  • FERNÁNDEZ DE LARRINOA, Kepa (ed.). Calendario de fiestas y danzas tradicionales en el País Vasco. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2003.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan. Iñauteria. El Carnaval Vasco. Donostia: Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, S. A., 1973.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan. Carnaval en Álava. Donostia: Haranburu editor, 1982.
  • IRIGOYEN, Jose Iñigo. Folklore alavés. Gasteiz: Arabako Foru Aldundi Txit Gorenaren Kultura Kontseilua, 1949.
  • JIMENEZ, Joaquín. "El alavés. Carácter y costumbres". Álava en sus manos. 8. faszikulua, 2. liburuxka. Gasteiz: Arabako Kutxa, 1983.
  • LABURU, Jon Gotzon. Rakatapla, una historia de leyenda. Bilduma Oharrak 4, Gasteiz: Arabako Foru Aldundia-Kultura Saila, 1993.
  • LOPEZ DE GUEREÑU, Gerardo. Calendario alavés. Vida, usos, costumbres, creencias y tradiciones. "Antso Jakituna" instituzioaren buletina (ale monografiko berezia). XIV. Urtea, XIV. Liburuxka, 1970. Gasteiz: Gasteiz hiriko Aurrezki Kutxaren Kultur Ekintza, 1970.
  • OCIO VALLEJO, Montserrat. "Fiestas, tradiciones y leyendas de Moreda". Ohitura. Estudios de Etnografía alavesa n.º 7. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1998.
  • ORTIZ DE ZARATE, Carlos. "Aspárrena, la recuperación de un viejo carnaval rural". Avnia Negua 2007/08 Negua. 212 zbk. Luiaondo: Aunia Kultura Elkartea, 2007.
  • PEREZ SAENZ, Joseba. "La elaboración del muñeco festivo en Álava-Araba como ejemplo de experiencia comunitaria". Sabor de antaño: notas sobre identidad local, actualización etnográfica y desarrollo cultural. FDEZ. DE LARRINOA, Kepa (ed.). Gasteiz: Gizarte Laneko Unibertsitate Eskola (EHU), 2003.
  • VIANA, Salustiano. "Costumbres y fiestas durante el año en Lagrán". Ohitura. Estudios de Etnografía alavesa n.º 7. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1998.