Literatoak

Mokoroa Muxika, Justo

Idazlea. Tolosan (Gipuzkoa) jaio zen 1901eko maiatzaren 28an. 1990eko azaroaren 7an hil zen, Bilboko San Sebastian klinikan.

Gurasoak kristau amorratuak bide ziren; izan ere, bederatzi seme-alaba izan zituzten, eta horietarik gehienek erlijio-bidea (eskolapio, josulagun, moja, etab. izan ziren) hautatu zuten ogibidetzat. Zalantzarik gabe, Justoren aitaren, Valeriano Mokoroaren, zaletasunek eta jardunbideek zuzenean baldintzatu eta bideratu zuten semearen geroa.

Valeriano Mokoroa (1871-1941) gizon ezaguna zen Tolosan, liburu-denda eta moldiztegia baitzeuzkan bertan. Irakurtzea ez ezik, idaztea ere gustuko zuen, eta sariren bat irabaztera ere heldu zen; hala nola, Oiartzunen 1897an egindako Euskal Jaian Damuba garaiz antzerki-lan komikoari emandakoa. Horretaz gain, Azkueren Euskalzale aldizkarian ere kolaborazioak egin zituen hasiera-hasieratik, eta Euskal-Erria argitalpenean zenbait poema kaleratu zituen.

Justo Mokoroak eskolapioetan egin zituen lehenengo ikasketak, 1906 eta 1913 artean, eta gazterik hartu zuen (arestian esan dugun bezala, ziur asko gurasoen izaerari jarraikiz) elizgizon izateko bidea. 1913an bertan Tafallara joan zen ikasle, 1914an Peralta de la Sal-era eta 1915ean nobizio-aldia hasi zuen. Apaiz-ikasketak, azkenik, Iratxen eta Zaragozan egin zituen, 1917 eta 1922 artean. Hain zuzen ere, 1922ko uztailaren 15ean apaiztu zen.

Artean, 1920an Eusko Ikaskuntzaren II. Batzarra Iruñean egin zenean, erakundeko kideei Justo Mokoroak egin zien harrera, eta laudorioak besterik ez zituen jaso esandako hitzen truke.

1922/1923 ikasturtean Zaragozako San Tomas ikastetxeko irakaslea izan zen, eta 1924an, Iruñako Merkataritza Akademiako idazkariak lanpostua utzi behar izan zutenean, Justo Mokoroa izendatu zuten idazkari berri. Bi urteren buruan, baina, Ameriketara joan zen lehenengoz, Txileko Santiago hiriburura, eta bertan zazpi urte igaro zituen frantsesa irakasten.

1933an Pantaleón Galeano eskolapioen probintzialak Euskal Herriko probintzia eratzea erabaki zuen, eta horretarako egin behar zen lana handia zela ikusirik, indarrak bildu zituen, hots, hainbat eskolapio bildu zituen bere inguruan, laguntzaile gisa. Horien artean zegoen Mokoroa, 1934a hastearekin batera Txiletik Euskal Herrira itzuli zena, probintziaren antolakuntza-lanetan laguntzeko. Probintzialak bere idazkari izendatu zuen, eta tolosarra buru-belarri aritu zen lanean. 1936ko uztailean Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, ordea, lanak bertan behera utzi zituen Mokoroak, eta Domu Santu egunaren bezperan Ipar Euskal Herrira egin zuen ihes, Belokeko komentura.

Belokeko beneditarrek harrera ona egin zioten; izan ere, ez zen Hego Euskal Herriko errepresio giro odoltsutik ihesi zihoan lehenbizikoa. Besteak beste, Joxe Miguel Barandiaran ataundarra ere bertan zegoen; Mokoroak eta Barandiaranek elkar ezagutzeko aukera izan zuten. Tolosarra eskolak ematen hasi zen Beloken bertan, baina handik gutxira Diozesiko Apaizgaitegira joateko deitu zioten, eta han lau urte egin zituen irakasle.

1941. urtea urte latza izan zen: garaia iluna eta larria zen, Hego Euskal Herrian bi urte besterik ez ziren igaro Gerra Zibila amaitu zenetik, eta Ipar Euskal Herrian Bigarren Mundu Gerra bizi-bizirik zegoen. Horretaz gain, urte hartan hil zen Valeriano Mokoroa, Justo Mokoroaren aita. Hasiera batean, Orendaingo eskolapioen komunitatean sartu zen Justo Mokoroa, baina bertan ez zuen denbora askorik egin, eta Ameriketara joan zen bigarrenez, Txilera berriz ere.

Txileko bigarren egonaldia luzeagoa izan zen, bederatzi urtekoa, eta bertan frantsesa eta erlijioa irakatsi zituen. Bere langile-sen etengabeari esker, 1946an Katekesi Batzorde Nazionaleko kide izendatu zuten, eta 1948 eta 1949 artean bertako idazkari. Beste alde batetik, Txileko bigarren egonaldi hartan Euskal Herritik ihesean joandako hainbat euskaldun ezagutzeko aukera izan zuen, tartean kultur gizonak; besteak beste, Estornes Lasa anaiak ezagutu zituen garai hartan.

1950ean sorterrira itzuli zen Erromatik igaro ondoren, baina Gabonetan Madrileko Casa Pompiliana-ra joateko agindua eman zioten. Ez dirudi, baina, Justo Mokoroak agindu hura ondo ulertu zuenik; izan ere, gerora sarri adierazi zuen Madrileko egonaldia denbora-galtzea besterik ez zela izan. Azkenik, 1953an itzuli zen Euskal Herrira, betiko. Tolosan eta Bilbon irakasle egon zen urte hartaz geroztik.

Euskal Herrira itzuli zenean, bestalde, Salamancako Unibertsitateko Euskara Katedra eskaini zioten, baina ezetza eman zuen ez zuelako ezer nahi Franco diktadorearengandik.

Hain zuzen ere, 50 eta 60ko hamarkadetan berpiztu zen euskara batuaren beharrari buruzko eztabaida, eta Mokoroak bere ikuspegia azaldu zuen 1968ko Arantzazuko Biltzarrean. Batasunari batzuk agurka eta beste batzuk aurka izeneko txostena irakurri zuen. Euskara batuaren aurkakoa zen tolosarra, bere ustez ez zelako beharrezkoa. Kultur eta zientzia-gai orokor eta handietarako frantsesa eta gaztelania zeudela defendatu zuen Mokoroak (egoera hori besterik ez zuen ezagutu), euskara esparru txikiagoetan erabiltzekoa zela, eta esparru horietan ez zela euskara baturik behar. Zalantzarik gabe, tolosarrak ez zuen uste euskarak XX. mendearen amaieraz geroztik irabazi duen lekua eta estatusa lortuko zituenik, eta hortik ondorioztatu zuen euskal hizkuntzaren berezko esparruak, aldi berean azken "erresistentzia-lekuak" zirenak, txikitasunera zeudela mugaturik. Orduko euskaltzale gazteek kritika gogorrak egin zizkioten Mokoroaren proposamenari, Lizardiren "noranahiko euskara" lor zitekeela uste baitzuten.

Beste alde batetik, ezagun da euskaldun berriak ez zituela estimutan. Antza denez, tolosarraren ustez, euskara etxetik kanpo edo euren kabuz ikasitakoek ezin omen zezaketen euskaldun zaharren maila eta jatortasuna lortu.

Justo Mari Mokoroa gaztetarik hasi zen euskararen inguruan lanean. Mende hasieran bertan, Zeruko Argia eta Euskal Esnalea aldizkarietan idatzi zuen, baita garaiko egunkariren batean (La Voz de Navarra) ere. Artikuluak "Ibar", "Iparralde" eta "Argizale" ezizenekin sinatu ohi zituen. Txilen zegoela ere euskal literaturako testuen bilduma bat prestatu eta argitaratu zuen Gure baratzeko loreak izenburuarekin.

Itzulpen-lanen bat ere egin zuen; ez zuen askorik itzuli, baina egindakoa ondo egin zuen. Esate baterako, Iturralde y Suit-en Errotazuriko urretxindorra eman zuen argitara 1924an, eta Arturo Campion-en El último tambolinero de Erraondo ere euskaratu zuen, Erraondo?ko azken danbolinteroa izenburuarekin.

Mokoroaren lan ezagunena 1936an argitaratu zen, Genio y lengua [=Izaera eta hizkuntza] izenburuarekin. "Ibar" ezizenarekin sinatu zuen obra, eta Tolosan argitaratu zen. Tamalez, urte hartan bertan Espainiako Gerra Zibila hasteak liburuaren zabalkundea guztiz oztopatu zuen, eta klandestinoki zabaldu zen batik bat. Lan horretan, Mokoroak bi ardatz proposatu zituen euskal nazioa eraikitzeko: hizkuntza eta erlijio kristaua. Tolosarrak Alemaniako Volkgeist-aren teorikoekin egin zuen bat, eta euskal hizkuntza aldarrikatu zuen Euskal Herriaren oinarri eta funts gisa. Bere ustez, hizkuntza zegoen herrien arimaren eta nortasunaren oinarrian, eta Euskal Herriaren oinarrian euskarak egon behar zuen.

Genio y lengua lanean gerra aurreko abertzaleen zenbait ideia eta jokaera kritikatu zituen. Gogoan izan behar da, esate baterako, Sabino Aranak arrazari (eta ez hizkuntzari) eman ziola garrantzia bere ideiak hezurmamitzean. Beste alde batetik, Mokoroak gehiegizko folklorismoa kritikatu zuen: euskara ezin zen sinbolo hutsa izan, eta garrantzitsuagoa zen Euskal Herriaren oinarrian tradizioko dantza, musika, janzkera eta bestelako elementu (ia) folklorikoak baino, euskara egotea, eta euskara erabiltzea, noski. Gainera, idaztean hizkuntza eta eredu elitistak saihestu behar zirela defendatu zuen, hots, herritar arruntek irakurtzeko eta ulertzeko moduan idatzi behar zela. Azken batean, aurretik aipatutako "hizkuntza berdin herriaren oinarria" ekuaziotik ondorioztatutako proposamenak ziren. Tolosarraren ustez, euskara galtzeak Euskal Herriaren galbidea ekarriko luke, eta euskaldunon helburu nagusia euskal hizkuntzari bizirauten laguntzea izan behar luke, hori baita Euskal Herria salbu edukitzeko bide bakarra.

Genio y lengua lanak berebiziko garrantzia izan zuen gerraosteko euskaltzale eta politikari gazteengan, ondo argudiatutako ikuspegi berria zekarrelako Mokoroak. Liburuak izandako harrera aztertzeaz arduratu diren gehienek nabarmendu dute aurrerapausoa izan zela euskal izaeraren definiziorako, eta, besteak beste, 50eko hamarkadan ETA sortu zuten gazteengan ere eragin nabarmena izan zuela.

50eko hamarkadan kaleratu zen, hain zuzen, Mokoroaren De vida o muerte. Operación salvamento [=Hil ala bizi. Salbamendu-operazioa] (1956) lana, non euskara galbidetik ateratzeko jarraibideak eman baitzituen. Egin beharreko nagusi gisa, herriko euskara erabiltzea ageri zen. Bai lan horretako ideiak, bai 1968an Arantzazuko Biltzarrean irakurritako txostenekoak, Lengua vasca de hoy y mañana (1971) [=Egungo eta etorkizuneko euskal hizkuntza] lanean bildu zituen gerora. Ondoren, Diccionario Retana de Autoridades del Euskera hiztegi ezaguneko laguntzaile izan zen.

Justo Mari Mokoroak eginiko lan handiena (3.454 orrialde ditu), bilduma zinez erraldoia (gaitza da tamaina horretako bildumarik aurkitzea euskara ez diren hizkuntza handiagoetan ere), ez zen 90eko hamarkadara arte argitaratu, eta honako izenburu hau dauka: Ortik eta emendik. Repertorio de locuciones de habla popular vasca [=Hortik eta hemendik. Euskal hizkera herrikoiko lokuzio-bilduma]. Euskararen egiazko jatortasuna herritar xumeen hizkeran zegoelako usteari jarraikiz, berrogeita hamar urte baino gehiago igaro zituen Mokoroak euskarazko esaldi, esamolde eta lokuzioak biltzen eta sailkatzen. Egituraketa dela eta, zalantza handiak izan zituen; izan ere, esaldiak ezin dira hiztegi bat egituratzen den moduan, hots, alfabetikoki, egituratu. Azkenik, A. Pinloche-k eta F. Brunot-ek euren lanean baliaturiko irizpidea bere egin zuen Mokoroak: esapideak gaien arabera antolatzea. Gainera, Espainian fraseologia-kontuetan aritutako ikertzaile batzuen laguntza ere izan zuen, hala nola, Casares-ena edo Sabina de la Cruz-ena.

Ortik eta emendik izenburuak ondo baino hobeto azaltzen du nondik edan zuen tolosarrak bere 100.000 esaldi inguruko bilduma erraldoia osatzeko. Elkarrizketetan entzundako adierazpenez gain (1.266 berriemaileren lekukotasunak ageri dira bilduman), era guztietako liburu (400 inguru), liburuxka, aldizkari, egunkari, iragarki eta bestelako idazkiak goitik behera arakatu zituen sistematikoki, eta ahozko euskal literaturako, hots, herri literaturako materialek leku berezia izan zuten bilketa-lan horietan.

Mokoroaren bildumak berebiziko garrantzia dauka, hizkuntzaren ikuspegitik ez ezik, soziologiaren, kulturaren, etnografiaren, historiaren eta beste arlo batzuen ikuspegietatik ere. Izan ere, tolosarrak bildutako milaka esaldiak oinarritzat harturik, garai jakin bateko euskal gizarteari buruzko datu asko eta asko atera daitezke.

  • AREJITA, et al. Justo Mª Mokoroa: biografia. Lanak. Usteak. Bilbo: Labayru Ikastegia, 1990.
  • JUARISTI, Patxi. Ondasunekiko harremanak Justo Mokoroaren Repertorio de locuciones del habla popular vasca esaera bilduman. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, 1996.
  • GARMENDIA, Juan. "Aita Justomari Mokoroaren omenaldia (2001-12-14)", EGAN. 2002, 2.zk., 277-281. or.
  • KALTZAKORTA, Jabier. "Euskal fraseologia: historia, oinarriak", EUSKERA. 2001, 46. zk., 73-87. or.
  • LEKUONA, Juan Mari. "Euskal fraseologia Aita Justo Maria Mokoroari bere mendemugaren hasieran. Ongi etorria eta sarrera-hitzak", EUSKERA. 2001, 46. zk., 17-20. or.
  • KINTANA, Xabier. "Justo Mokoroaren lana eta eragina". EUSKERA. 2001, 46. zk., 109-122. or.

Eusko Jaurlaritzak argitaratutako Bidegileak bilduman informazio gehiago eskura dezakezu Justo Mokoroari buruz.