Filologoak

Lardizabal, Frantzisko Ignazio

Frantzisko Ignazio Lardizabal Zaldibiako (Gipuzkoa) Zubiaurre etxean jaio zen 1806ko uztailaren 5ean. Aita, Frantzisko Xabier Lardizabal, orendaindarra zuen, eta Maria Antonia Urretabizkaia ama, aldiz, Zaldibiakoa bertakoa. Bederatzi neba-arrebetan zaharrena izan zen Frantzisko Ignazio. Aita herriko sendagilea izan zen arren, ez dirudi diru asko irabazten zuenik: bizimodu xumea egiteaz gain, estutasun-sasoiak ere igaro zituzten. Garai hartako Zaldibia (eta Gipuzkoa nahiz Euskal Herri gehiena) landa-girokoa zen ia erabat: 100 etxetatik 20 baino ez zeuden herrigunean, eta gainerakoak baserriak ziren. Hain zuzen ere, herrigune horretatik hurbil, elizatik hurbil, zehazki, jaio eta bizi izan zen Lardizabal.

Lehenengo ikasketak Lazkaoko karmeldarrekin egin zituen, eta badirudi Markinako Frai Bartolome de Santa Teresa XIX. mende hasierako bizkaitar idazle ospetsua bertan ezagutzeko aukera izan zuela; izan ere, biak egon ziren garai bertsuan karmeldarren etxean. Gauza ziurra ez den arren, Resurrección María Azkuek markinarraren eragina ikusten omen zuen zaldibiarraren testuetan. Lardizabal ikasle ona eta apala izan zela irakur daiteke garai hartako karmeldar irakasleen gutunetan, eta badirudi izaera horrek lagundu ziola hurrengo urteetan. Izan ere, karmeldarren aita jeneralak Lazkaora egindako bisita batean Lardizabalen berri izan zuenean, zein langilea zen ikusita, berarekin ikasten joateko aukera eman zion, eta zaldibiarrak, bere nahiei jarraikiz, baiezkoa eman zion. Hurrengo urteak Burgosen egin zituen, bada, filosofia eta teologia ikasten.

Hamazortzi urte besterik ez zituela, tontsura egin nahi zuela eta, horretarako baimena eskatu zuen, eta onartu egin zioten: 1824an hasi zen prestaketa-lanetan. Ikasten jarraitu zuen, eta urtebeteren buruan benefiziadu-plaza eskuratu zuen. Alabaina, Lardizabalen ikasle-ibilbidea ez zen hor amaitu, Burgos eta Madrilen ikasten jarraitu baitzuen (Espainiako hiriburuan amaitu zuen karrera). Hogeita lau urte zituela lortu zuen presbiterotza, eta sorterrira itzultzea erabaki zuen. Zaldibiako apaiz eta erretore izan zen 1830 eta 1855 artean. Ikertzaile batzuek Lardizabal bere baitan bilduta eta mundutik aparte bizi izan zela esan dute, baina beste batzuek ez dute ideia hori bete-betean onartzen, sinesgaitza egiten zaielako kanpoko hiri handietan bizi izandako garai hartako pertsona ikasi batek joera hori izatea.

Zaldibiako apaiz zela piztu zen lehenengo karlistaldia, eta ondorio latzak izan zituen euskal herritarrentzat eta Lardizabalentzat berarentzat. Gizartea zatitu egin zen karlisten eta liberalen artean, eta horrek haserreak, istiluak, borrokak eta gudak besterik ez zituen ekarri. Zaldibiako herritar gehienak karlistak izan ziren arren, badirudi liberalak ere egon zirela, eta Lardizabalek zuzenean ikusi ahal izan zuen banaketa horrek gizartean eragindako arrakala. Zaldibiar apaiza ere karlisten aldekoa zen, eta aldaretik edo lagunartean esandakoak ez bide zitzaizkion gustatu liberalen bati, ziur aski salaketaren baten ondorioz, atxilo eraman baitzuten Ordiziara. Giro gaiztotu hura ikusita, Lardizabalek sorterritik ihes egitea erabaki zuen, eta Nafarroan ibili zen, ezkutuan, harik eta gerra amaitu zen arte. Zaldibiara itzuli zen orduan.

Jakin badakigu Zaldibian bizi zelarik ikasten eta irakurtzen jarraitu zuela Lardizabalek, eta tartean euskal egileen lanak ezagutu zituela, hala nola, Markina aldeko idazleenak, Larregi lapurtarrarenak, Zavala bilbotarrarenak eta abar. Euskalari on eta zintzoaren ospea irabazi zuen, eta Iztuetari bere lanak txukuntzen lagundu zion. Lardizabalek etxean eduki zezakeen liburutegiaz, alabaina, ez daukagu zehaztasun handirik. Badago zerrenda bat, baina ez dakigu liburu guztiak ala bakar batzuk besterik ez diren agertzen. Halaber, badakigu zaldibiarra hil zenean hainbat idazki, dokumentu eta artxibo galdu zirela, tartean Lardizabalen beraren obra argitaragabeak (hori dela eta, ez dago zehatz esaterik zenbat obra idatzi zituen).

XIX. mendearen erdialdean Asiako kolera morbo gaixotasuna arin zabaldu zen Gipuzkoan barrena, eta hainbat eta hainbat hildako eragin zituen. Zaldibiara ere iritsi zen halako batean, eta Lardizabal kutsaturik hil zen, gaixotasun horren ondorioz, 1855ean.

Frantzisko Ignazio Lardizabalen bi obra argitaratu ziren XIX. mendean bertan: Testamentu Zarreco eta Berrico Condaira (Tolosa, 1855) eta Gramática vascongada (Donostia, 1856 -egilea hil eta urtebetera-). Badakigu, beste alde batetik, beste obra batzuk ere idatzi zituela, baina galdurik daude: Historia de San Miguel in Excelsis de Aralar (beste egile batzuen aipuen bidez ezagutzen dugu, badakigu mardula zela eta argitaratzeko prest izan zuela Lardizabalek, elizaren baimen eta guzti. Aralarko santutegiaren inguruko tradizioen berri, ipuinak, esaerak eta bestelakoak biltzen omen zituen) zuen. Maria Santisimiaren amodio ederraren novena (hirurogei bat orrialdekoa) da galdutako beste obretako bat. Halaber, Gipuzkoako Aldundiko dokumentazioan beste bi lan aipatzen dira: hiztegi elebidun bat, eta euskara gaztelaniara itzultzeko modua azaltzen duen testua.

Lardizabalen Testamentu Zarreco eta Berrico Condaira lana oso garrantzitsua da, harreraren ikuspegitik behintzat, XIX. mendeko literaturan; izan ere, ikertzaile gehienak bat datoz: lan hori izan zen Gipuzkoan (gutxienez) XX. mendearen erdialdera arte gehien irakurritako lana, Arrueren Santa Genoveva-ren itzulpenarekin batera. Irakurtzen zekien jende arruntaren etxe gehienetan egon omen zen garai batean lan hori.

Testamentu Zarreco eta Berrico Condaira-k, izenburuak berak azaltzen duen bezala, Testamendu Zaharraren eta Berriaren kondairaren edo historiaren berri ematen du. Lardizabalek D. Royamont-en obra hartu zuen oinarritzat bere lana egiteko, eta mende hartan bertan zenbait berrargitalpen izan zituen zaldibiarraren Condaira-k. Lardizabalek berak egin zuen lanaren itzulpena, eta bertan bi egile aipatzen ditu bere lanaren aitzindari gisa: Larregi lapurtarra (ematen du aurrean izan zituela Larregiren lanak, hots, Testamen Zaharreko historioa (1775) eta Testamen Berriko historioa (1777) eta Ubillos gipuzkoarra.

Idazkera aski landua erabili zuen Lardizabalek aipatutako lanean, landua baina ez zaila edo goi-mailakoa. Herritar xumeengana arazorik gabe heldu nahian, hizkuntza landu baina garbi, zuzen eta bereziki argia baliatu zuen. Grafia etimologikoak erabiltzearen alde egin zuen, eta perpausak eta paragrafoak ondo borobiltzen ikasi zuen. Estiloari dagokionez, estilo narratiboa hautatu zuen, azalpenezkoa.

Ezer egoztekotan, lana ikertzeaz arduratu direnek zenbaitetan testuari darion hoztasuna egotzi diote. Izan ere, Lardizabalek arrazionaltasuna lehenetsi zuen bere narrazioak egiteko, sentimenduek eta pasioak bultzaturiko adierazpenak eta erretorika baztertuz.

Gramática vascongada lanaz denaz bezainbatean, arestian esan den bezala, egilea hil eta urtebetera argitaratu zen, Gipuzkoako Aldundiaren babespean, Ramón Gerekaren hitzaurrearekin eta Donostian. Lardizabalen bi obren artean, gramatika-lan horrek erakarri du, gehienbat, ikertzaileen arreta.

Ez dakigu zehatz-mehatz zergatik prestatu zituen Lardizabalek Gramatica vascongada delakoa eta galdutzat ematen diren beste bi lanak. Batzuen ustez, zaldibiarra bere kabuz hasi zen lan horiek taxutzen. Beste batzuen ustez, baina, Gipuzkoako Aldundiaren agindu zuzena ere izan zitekeen. Izan ere, badirudi Aldundiko agintariek estimutan zeukatela Lardizabal: zaldibiarraren lanak argitaratzeko dirua emateaz gain, aipatzekoa da Lardizabal hil zenean, egindako lanak zirela eta, Aldundiak dirua eman ziela zaldibiarraren oinordekoei eta Ignacio Ramón Baroja eta Andrés Gorosabel gipuzkoar inprimatzaileei. Ziur asko, Aldundiko agintariek eman zioten hizkuntza-materialok prestatzen hasteko agindua; izan ere, garai hartan euskarazko lan gutxi zegoen, eta zeudenak zaharrak edo eskuragaitzak ziren.

Aurreko bidetik jarraikiz, askok galdetu dute ea zergatik eta norentzat idatzi zuen Lardizabalek bere gramatika-lana. Gipuzkoako Aldundiko Gereka idazkariak idatzi zuen eskoletan erabiltzeko lana zela, hots, garai hartako irakaskuntzaren izaera zer nolakoa zen gogoan hartuta, euskal gramatika (eta euskara) erdal irakaskuntzaren sisteman ezartzeko. Euskara zen, zalantzarik gabe, garai hartako Gipuzkoako hizkuntza erabiliena, baina ematen du hori ez zela euskal hizkuntza irakaskuntzan sartzeko arrazoia: Aldundiko agintariek eurek idatzi zuten euskara zela Euskal Herriaren funtsa, baina euskara monumentu gisa ikusten zuten, hiltzera zihoan hizkuntza gisa, eta hiltzera zihoan hizkuntza horren testigantza idatzia nahi zuten oroigarri gisa. Gramatika osatzeko, batik bat gipuzkerazko materialak baliatu zituen Lardizabalek, baina bizkaierazkoak ere asko dira eta nafarrerari buruzko oharrak ere badaude.

Lardizabalek bi lan-eredu erabili zituen, batik bat, bere gramatika osatzeko: Manuel Larramendiren eta Juan Mateo Zavalaren gramatika-lanak. Dena dela, lehenengoaren El impossible vencido. Arte de la lengua vascongada (1729) ezagunaren zordun da, nagusiki, zaldibiarra; izan ere, hertsiki jarraikiz prestatu zuen Lardizabalek bere lana, zenbaitetan pasarteak zuzen-zuzenean kopiaturik. Horrek ez du esan nahi, dena dela, andoaindarrak esandakoarekin ados ez zegoenean bestelako proposamenak edota zuzenketak egiten ez zituenik. Egituraketa dela eta, Larramendiren gramatikakoarekin bat dator: lehenengo atalean izenaren morfologia (1-53) landu zuen, bigarrenean (55-81) joskera, hirugarrenean (82-87) prosodia eta laugarrena (1-52, zenbaketa berriarekin) eranskina da, non aditz-taulak eman baitzituen.

Beste gramatika-lan batzuei jarraikiz eginiko lanak izateak ez du esan nahi, dena dela, Lardizabalek berrikuntzarik ekarri ez zuenik, halakorik egin, egin baitzuen. Esate baterako, zaldibiarra da perpauseko osagai nagusien ordenari buruzko lehenengo argibideak eman zituen egilea, eta ordena hori ondorioztatzeko irakurritako autoreen testuak baliatu zituen oinarri gisa.

  • GARMENDIA, J. "Francisco Inazio Lardizabal-en lan eta idazkiez ezagutzen eztiren berri eta gauza batzuk", EUSKERA. 1981, 26. zk., 795-797. or.
  • MICHELENA, Luis. Historia de la literatura vasca. Madrid: Minotauro, 1960.
  • OIHARTZABAL, Beñat. "Lardizabalen gramatikaren iturri, ezaugarri eta helburuak", EUSKERA. 2006, 51. zk., 105-118. or.
  • VILLASANTE, Luis. Historia de la literatura vasca. Oñati: Sendo, 1961.
  • ZALBIDE, Mikel. "Lardizabalen gramatika, bere gizarte-giroan", EUSKERA. 2006, 51. zk. 71-103. or.

Eusko Jaurlaritzak argitaratutako Bidegileak bilduman informazio gehiago eskura dezakezu Frantzisko Ignacio Lardizabal buruz.