Jaialdiak-Ekimenak

Xabierraldia

Urtero (martxoaren hasieran) Nafarroan egiten den erlijio kutsuko erromesaldia da, Xabierreko gaztelua duena jomuga. Bertan jaio zen 1506an Francisco de Jaso y Azpilkueta, Frantzisko Xabier izenez ezagunagoa dena.

Nafarroan badira beste erromeria eta erromesaldi garrantzitsu batzuk (Orreaga, Uxue, Muskildako Ama Birjina, etab.), baina ez dute halako ospea. Martxa elkarren segidako bi asteburutan egiten da: martxoaren 4a igaro osteko lehen igandean eta hurrengo larunbatean (emakumezkoen Xabierraldia). XX. mendearen 60ko hamarkadaz geroztik, batez beste 40.000 pertsona inguratzen dira bertara, gehienak nafarrak, nahiz eta beste komunitate batzuetatik ere urreratzen den jendea.

Penitentziazko erritu bat izateaz gain, nafarren nortasun modernoaren berrespentzat jotzen da erromeria katoliko eta kristau hori.

Xabierraldiaren jatorri ofiziala 1940. urtean kokatzen da. Orduan, Marcelino Olaechea Iruñeko gotzainak, Gurutzeko Zaldun Boluntarioen Ermandadeak, gerra zibilean Francoren bandoan lehian aritu zirenek eta Ekintza Katolikoko Gazte Mugimenduko zenbait kidek lagunduta, martxa hori abiarazi eta jarraipena eman zioten. Dena den, aipagarria da aldez aurretik ere Xabierreko santutegiak halako lilura sortzen zuela eskualdean kokatzen diren Nafarroa eta Aragoiko herrietan. Horrela, adibide batera, dokumentuetan jasotzen denaren arabera, XIII. eta XIV. mendeetan inguruko herrietako herritarrak Xabierreko kaperan paratutako Kristora hurbiltzen ziren erromerian Graziako bederatziurrenean (martxoaren 4-14 bitartean). Mesede pertsonal bat eskatzeko egiten zen erromesaldi hori, osasunarekin, lanarekin edota familiarekin lotutako mesede bat eskatzeko. Beranduago, 1657an Frantzisko Xabier Nafarroako zaindari izendatu zuten eta horren ondorioz ukan zuen ospea lagungarri izan zen lekua eskualdeko mugak gainditzen dituen erromesaldi baten jomuga izatera iristeko.

Gaur egun, Nafarroako mapari begiratzen badiogu Xabierreko herria eta gaztelua periferian kokatzen dira. Erdi aroan ez zen horrela izan. Berez, Aragoiko pasabidea eta Nafarroa eta Aragoiko erreinuen arteko muga zaintzen zituen gaztelua Leireko monasteriotik kilometro gutxira kokatzen da, lerro zuzenean. Monasterio hori Nafarroako lehen erregeen sorleku, babes eta hilobia izan zen. Gainera, beranduago, Antso Handiak (1004-1035) eta haren ondorengoek (Gartzia Naiarakoa eta Antso Peñalenegoa) mugimendu espiritual, politiko eta kultural bat sustatu zuten bertatik, gerora erdi aroko estatua izango zena. Horretarako, kontrako norabidetik Xabierreko erromesaldiaren ibilbidearekin bat egiten duen (Tolosako bidetik behinik behin) Done Jakue Bidea sustatu zuten.

Bestalde, Frantzisko Xabierren bizitzak, bere sorlekua izan zen gaztelutik egin zuen bidaiak eta munduan zehar egin zuen ereduzko erromesaldiak zentzu berezia hartu zuten Nafarroako Erreinua, konkistaren ostean, Gaztelaren barnean geratu zenean (XVI. mendea).

Gorabehera historiko horien eta XIX. mendean, antzinako erreinuaren nortasun politikoa galdu izanaren sentimendua gero eta handiagoa zen testuinguru batean (1841eko Lege Itundua, etab.), sortu zen Nafarroako jatorriaren gaineko interes erromantikoaren eraginez, leku mistiko horren erakarpena areagotu egin zen. Modu horretan, une horretatik aurrera nafartasunaren nolabaiteko gune izaten hasi zen.

1886ko martxoaren 4an Nafarroako Foru Aldundiak Xabierrera erromesaldi bat antolatu zuen, santuak Nafarroan sukar beltzaren izurrite gaitz bat ekidin zuela-eta eskerrak emateko (Arregui,1998:8). Zenbaiten ustez, historiako lehen Xabierraldia izan zen hura eta, 12.000-15.000 nafar elkartu zirela uste da (Porcal, 2006:114). XIX. mende horretan izan ziren beste Xabierraldi gogoangarri batzuk ere, esate baterako, 1896koa, santuari Kubako gerraren amaiera eskatzekoa (Martinez Magdalena, 2003:76).

Hemeretzigarren mendean Xabierrera egiten ziren erromeria horiek noizbehinkakoak ziren arren, egun Xabierreko erromesaldiaren ezaugarri diren indarra eta nortasun kutsua zuten jadanik. Francoren garaian katolizismo nazionalak jarraipena eman zien erromesaldiei. Horrez gain, santuaren eta harekin lotutako erlikien (eliteengandik hasita) erakarmena probestu zuten, probintzia-batasunari kohesioa emango zion nafartasun guztiz kontserbatzaile baten ideia sustatzeko.

Dena den, nafartasunaren sentimendua sakonagoa eta hedatuagoa zen uste zutena baino. Hala, jadanik hirurogeiko hamarkadan sartuta, ideologia, klase, genero eta herriartekotasunetik haratagoko indarra zuen sentimenduak eta, pixkanaka gizarte berri baten nortasunaren ikur bilakatu zen. Horretan, ziur aski, eragina izango zuten industrializazioarekin Nafarroan eman ziren aldaketa sozial eta kulturalek. 1959an emakumezkoen Xabierraldia ezarri zen. Azken hori aurreko erromesaldiaren hurrengo astean ospatzen da aipatu urteaz geroztik; gainera, pixkanaka erlijioz aparteko motibazioak dituzten pertsonek parte hartzen dute: kirola egitea, abentura pertsonal txiki bat izatean, lagun berriak egitea, tradizioari eustea, etab.

"Orduz geroztik penitentziako erritual bat zena (...) nafarren identitate kolektibo baten berrespen garrantzitsua da. Herria bera izan da udaberrian egiten den penitentziazko eta iniziaziozko erromesaldiaren nafartasun hori semantikoki aldatzen joan dena" (Aguirre Baztan, 1998:55)(Itzulpen moldatua gaztelaniatik).

Xabierraldian lotura komunitario, berdintasunezko, zuzena edo arrazoizkoa, eta existentziala nabarmentzen dira (Recondo, 1975:15). Horri, Nafarroako geografian barna oinez egiten den iniziaziozko errituaren indar emozionala gehitu behar zaio.

Para sentirte navarro
ven con nosotros a Javier.
Nada hay más grande en Navarra
que el castillo de Javier.
A Javier van los caminos
para abrir la primavera,
y en javieradas de gracia
florece Navarra entera.

Horrela dio Valeriano Ordoñez apaizak idatzitako abesti batek, Iruñako izeneko musika-taldeak interpretatzen duena.

Nafarroako eskualde guztietatik abiatzen dira Xabierrera iristen diren bideak. Dena den, Iruñeko arroatik eta Erriberatik abiatzen diren bi ibilbideak nabarmentzen dira (erromes kopurua aintzat hartuta). Azkenik, bide guztiek Zangozan bat egiten dute. Hortik aurrera Xabierrera dauden 8 kilometroetan zehar luzatzen den Guruzpide bat abiatzen da (Porcal, 2006:114).

Bidaia sakratu horrek izaera terapeutikoa du, eraldatzailea (Beriain, 1998). Erromesaldian zehar oinezkoak estatus eta rol aldetik dituen mugak nahiz eguneroko bizimoduko betekizunak ahaztu egiten ditu, eta denbora historikoa (...) alde batera uzten du irudizko denboran barneratzeko, non erreinuaren jatorriarekin lotzen diren arketipo mistikoak (jainkotasunak, santuak, profetak, etab.) agertzen baitira.

Horrela, odolean, hizkuntzan edo arrazan oinarritzen diren bestelako nortasun eta nazionalismo modernoetan ez bezala, Xabierraldian sinesmen eta sentimenduen komunitate bat sortzen da, sozialki Santu handiaren espirituaren itzalean eraiki direnak. Ildo horretatik, nazionalismo mistiko bat aipa daiteke (Beriain, 1998:88), Frantzisko Xabierren irudian ardazten dena.

Laburbilduz, Xabierraldiaren penitentziazko errituala, aldi berean, nafartasun modernoaren berrespena da. Hala ere, gaiari erreparatuz gero, erritual hori modernoaren aurkakoa da; izan ere, sakratutasuna galdutako mundu modernoaren oinarriak sostengatzen dituen egitura sozialen aurkako kritika da (Beriain, 1998). Horri dagokionez, xabierraldietan erdi aroko erreinuaren jatorrian ageri zen dikotomia nabarmentzen da, sinbolikoki bada ere: Kristo Islamaren gainetik eta debozio kristau tradizionala bide modernoari darion sekularizazioaren gainetik.

  • AGUIRRE BAZTAN, A. "La identidad cultural de Navarra". La identidad de Navarra. Bartzelona: Bardenas, 1998.
  • ARREGUI, José Miguel. "Javierada versus marcha a Javier. Historia de una polémica". Nafarroako Etnologia eta Etnografia Koadernoak, 1998, 71. Iruñea: Vianako Printzea Instituzioa, 7-18 or.
  • BERIAIN, Josetxo. La identidad colectiva: vascos y navarros. Iruñea :Nafarroako Unibertsitate Publikoa, Aramburu, 1998.
  • MARTINEZ MAGDALENA, Santiago. "Geografías, itinerarios y espacios sagrados en Navarra. Su proyección extraterritorial durante la postguerra española". Vasconia, 33. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2003, 63-89 or.
  • PORCAL GONZALO, Mª Cruz. "Turismo cultural, turismo religioso y peregrinaciones en Navarra. Las javieradas como caso de estudio". Turismo Koadernoak, 2006, 18. alea, Murtzia: Murtziako Unibertsitatea, 103-134 or.
  • RECONDO, José María. "La Javierada". T.C.P., 220 zenb., Iruñea, 1975.