Olerkariak

Iparraguirre Balerdi, Jose Maria

Abeslari eta poeta herrikoia. Jatorriz Idiazabalgoa zen arren Urretxun (Gipuzkoa) jaio zen 1820eko abuztuaren 12an eta Itsason hil zen 1881eko apirilaren 6an.

Aita merkataria zen eta semeak ikasketak burutzea nahi zuen, hori dela eta Zerainera bidali zuen. Han, osaba batek gaztelania eta gramatika erakutsi zizkion. 11 urte zituela Gasteiza bidali zuten latina ikas zezan -itxura batean apaiz izatea nahi zuten-. Ondoren, 13 urterekin, familia Madrilera aldatu zen eta mutikoa jesuiten San Isidro el Real ikastetxean sartu zuten.

1833an lehen karlistada lehertu zenean, etxetik alde egin "Nire herrikideenganako maitasunak bultzatuta, eta ez beste ezerk" eta Euskal Herrira abiatu zen Iparraguirre, karlistekin Gipuzkoako lehen batailoiean borrokatzeko. 14 urte besterik ez zituen. Atseden unetan, gitarra hartzen zuen berak sortutako letra eta musikarekin abestiak jotzeko. Arrigorriagako borrokan (1835) zauritu egin zuten. Haren ostean, Carlosen alarbaderoen konpainian sartu zuen.

Gatazka amaitu zenean Frantziara joan zen gitarra hartuta, Bergarako Hitzarmenera atxiki gabe. 19 urte zituen eta ordutik aurrera bidaiatzen eman zituen urteak berak sortutako abestiak abestuz. Horietako batzuek betikotu egin dute urretxuarra. Frantzian frantsesa ikasi zuen eta, besteak beste Lamartine edo Chateaubriand irakurri zituen. Bere gitarra beti gainean eramaten zuen eta ahaire eder bat ere eskaini zion: Gitarra zartxo bat det. 48ko Iraultzan ere izan zen Iparraguirre barrikadetan Marsellesa ospetsua intonatuz, modu horretan jendea adoretzea lortzen zuen. Napoleon IIIak kanporatu egin zuen iraultza hauspotzeagatik; Suitzara abiatu zen, Italia, Alemania eta Inagalaterran barna. Hala, 1851n Londresera iritsi zen Florentziako konpainia batekin.

1853an indultu bati esker Euskal Herrira itzuli eta bertako karrikak kantuan zeharkatu zituen. Letrak eta musika sortzen jarraitu zuen; modu horretan, Gernikako Arbola deitu zuen konposizio bat taxutuz zuen. Madrileko San Luis kafetegian jo zuen lehen aldiz Juan Jose Altuna euskal organo-jotzailearekin batera. Orduan Madrilen bizi ziren euskaldun asko kafetegi horretara joaten ziren. Euskal Marsellesa abian zen; ereserkiak indarra hartu zuen, Euskal Herriraino heldu zen eta guztiek abesten zuten, sarritan denak batera, Iparraguirre ere han zela. Agintariek -Mazarredo- mehatxu gisa hauteman zituzten kantaldi haiek eta 1855ean kanporatu egin zuten urretxuarra, Guardia Zibilak lagunduta.

Gauzak horrela, han-hemenka bidaiatu behar izan zuen berriz ere, etengabe euskal sustrai sakoneko bertsoak eta musika sortuz. Hegoamerikara jo (1859) eta Buenos Airesen eman zituen hainbat urte. Gipuzkoar batekin ezkondu (Maria Angela Averejeta) zen eta zortzi seme-alaba izan zituzten. Argentinan zela azken foruak baliogabetu zituzten Euskal Herrian (1876). Ondoren Uruguaira joan zen eta 1878an itzulera bidaia hasi zuen. Bordelera iritsita, euskaldunen koloniak harrera egin zion.

Euskal herrikideek Europarako bidaia ordaindu zioten 1876an "La Paz" delakoak sortutako harpidetzan baten bidez. Tolosan, Donostian eta bere jaioterrian izan zen; ondoren, Madrilera jo zuen, enbata bortitz baten ondorioz itotako Gipuzkoa eta Bizkaiko hirurehun arrantzaleen familien aldeko ekitaldietan parte hartzeko. 1879an Iparraguirre donetsi egin zuten Elizondon (Nafarroa) Arrese Beitia bizkaitarrarekin batera.

Hortik aurrera Euskal Herriaren benetako ikur bilakatu zen. Madrilen, bertan bizi ziren euskaldun guztiek Teatro Real delakoan omenaldi handi bat egin zioten Gayarrerekin batera. 60 zituela Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako Foru Aldundiek pentsio bat ezarri zioten eta Nafarroakoak dohaintza eman zion Arturo Campion jaunaren eskutik (1880).

Itsason hil zen, Zozabarro baserrian 1881eko apirilaren 6an lagunekin afaltzen ari zela.

Hainbat eta hainbat abesti sortu eta abestu zituen -gaur egun tradizionak-. Hona hemen ezagunenak: Ume eder bat; Zibillak esan naute; Agur Euskalerri-ari; Gitarra zartxo bat da; Nere etorrera lur maitera ("Can. Vasc. " Mant. 1877, I, 51-60. or.); Biba Euskera ("Can. Vasc." Mant., 1878, II, 1. or.); Nere Maitearentzat ("Can. Vasc." Mant., 1877, I. 1-12. or.); Gernikako Arbola ("Can. Manterola, 1878, III. 73. or.); Nere andrea; Ara, nun diran; Okendo. Abesti horietako asko Philips diskan (33 1/3) topa ditzakegu, Patxi Andionek egokitu eta abestuta eta Rafael Ferroren musika-egokitzapenekin. Abesti hauek topa daitezke: Nere amak ba leki; Gora Rioja; Nere etorrera; Gitarra zartxo bat; Trapu zaarrak; Ezkongaietan; Ume eder bat; Agur Euskal Erriari; Errukarria; Zu, maitea; Nere izarra; Oi nere zoragarria; Zugana Manuela; Gernikako arbola. Alfredo Garrido arduratu zen alderdi artistikoa zuzentzeaz eta Luis Iriondo euskara gainbegiratzeaz. 1984an Jose Antonio Urdiain tenoreak eta Euskadiko Orkestra Sinfonikoak (J. Bello Portuk harmonizazio-lanak egin zituen) LP bat grabatu zuten Iparraguirreren abesti herrikoiekin.

Gernikako Arbola izan zen, zalantzarik gabe, Iparraguirreren abesti ospetsuena. Abesti hori berehala hedatu zen Euskal Herriko txoko guztietara eta foruzale guztiak batu ziren haren inguruan, bai liberal eta karlistak eta baita nazionalistak ere.

Espainiako senatuan 1864an gure foruak eztabaidagai zirela, Sanchez Silvak foruen aurkako diskurtsoa eman ostean, Arabako senatariak, Pedro de Egañak Iparraguirrek, foruen "izen santu" modura, pizten zuen grina aipatu eta bere herrian nosotros te adoramos oh arbol santo de Guernica estrofa abestean, koplari ibiltariaren kantu magikoak harrapatuta, 6.000 pertsonak txapelak nola kentzen zuten ikusi zuela adierazi zion.

1893-1894ko "gamazada" delakoan zehar milaka manifestarik abestu zuten Euskal Herriko bazter guztietan eta gaztelaniazko errepika bat ere konposatu zen (ikus GAMAZADA).

Ondoren, foruen aldeko aldarrikapen guztietan agertu zen, 1917an esate baterako. 1931n Marsellesa eta Internacional abestiekin batera, errepublikazaleen kantu bilakatu zen, hala, errepublikano guztientzat hauxe zen benetako euskal ereserkia.

Hala ere, frankismoan zehar sendo zegoen karlismoak bere egin zuen abestia; horren ondorioz, erregimenaren aurka zeuden herritarren artean estimua galdu zuen. Hori dela eta, Eusko Jaurlaritzak (Gasteiz) beste ereserki bat hartu zuen, oraingoan ofiziala.

Iparraldean oso ezaguna zen abestia eta Lehen Mundu Gerraren amaiera oroitzeko urtero egiten ziren ospakizunetan Gernikako arbola Marsellesarekin batera intonatzen zen. Enbata sortu zenean haren doinuak entzun ziren, izan ere, Iparraldeko euskaldunek edozein ospakizun handi baliatzen zuten abesti hura abesteko.

Gabriel de Manterola poetaren eskuzabaltasunari esker, testamentu politiko moduko hau barnera dezakegu hemen oso-osorik; aipatutako lagun handi horrek Londreseko liburu-denda zahar batean aurkitu zuen liburuxka batetik hartua. "Album de la Caridad" izeneko liburuxka horretan (hitzaldi literarioa) gaztelaniazko, galizierazko eta euskarazko literatura-lanak jasotzen dira. 1877ko uztailaren 29an argitaratu zen Buenos Airesen. Honatx Iparraguirreren poema:

Jaungoikoa eta arbola

I
Fueristac gera eta izango,
Mundua mundu dan artean;
sentimentu au bizirik dago
Betico Euscal errian.
Naiz eri izan gure anima,
Gauden soseguz baquean,
Icusico da gure arbola
Zutic egunen batean.
II
Mendietaco raza noblea
Gaur buru macur beguira:
Beti izan da fueroen leguea
Euscaldunen anima.
Arguitasunic ez da agueri;
Cerua dago illuna;
Libertadea esan cantari
Il arte maite degula.
III
Zuaz D. Carlos zazpigarrena,
Urrun bai gure lurretic;
Ez dezu utzi guretzat pena
eta tristura besteric;
Lutoz negarrez ama gaisoac
¡Ay! ezin consolaturic;
Ez degu nai ez gueyago ikusi
Zori gaiztoco guerraric.
IV
Euscaldun onac bear du eriotza
Billa bere sor lecuan;
Lurra da ama; maitatzen bada,
Sartuco guera zeroan;
Sinistu, maite, izan fedea
Gure libro santuan
Eta arbola viva orain eta
Eriotzaco orduan.
V
Amoriosco legue santuequin
Gorroto gabe biotzean,
Iberiaco gure anayaquin
Bizi nai degu baquean.
Gure izatea ondasunac
Dira arbola maitean;
Libertadea maite dutenac
Betoz gurequin baquean.
VI
Egunen batez aguertuco da
Gure goizeco izarra
Bere odeietan inguru dela
Jaun Zuriaren itzala.
Eta orduan zainetan bada
Libru zarraren odola.
Biziac eman esanez viva
Jaungoicoa ta arbola.
VII
Arren! ez bada galdu esperantza
Gertatutzen da eguna
Nacioen liga edo alianza
Da icusico deguna.
Orduan gora Cristo'n leguea
Errespetatzen degula,
Bai Euscaldunen borondatea
Da errien anaitasuna.

Dios y el árbol

I
Somos y seremos fueristas,
mientras el mundo es mundo;
este sentimiento está vivo
Para siempre en Euskalerría.
Aunque se halle enferma nuestra alma,
permanezcamos con sosiego en paz,
Ya se verá algún día
De pie a nuestro árbol.
II
Hoy la noble raza montañesa
Mira con la cabeza inclinada:
La ley de los fueros ha sido siempre
El alma de los vascos.
No se descubre claridad alguna;
El cielo está oscuro;
Decid cantando que amamos
La libertad hasta la muerte.
III
Vete, D. Carlos VII,
lejos sí de nuestra tierra;
no nos has dejado
más que pena y tristeza;
Las pobres madres llorando enlutadas,
¡Ay!, sin poder consolarse;
No queremos, no, presenciar
más infaustas guerras.
IV
El buen vasco debe buscar la muerte
En su lugar nativo;
La tierra es madre; si la amamos,
Entraremos en el cielo;
Creed, amad, tened fe
en nuestro santo libro,
Y viva el árbol ahora y
en la hora de la muerte.
V
Con las santas leyes dignas de amor,
Sin odio en el corazón,
Queremos vivir en paz
Con nuestros hermanos de Iberia.
Nuestro ser y bienes
Se hallan en el amado árbol;
Los que aman la libertad
Vengan con nosotros en paz.
VI
Algún día aparecerá
Nuestra estrella matutina,
Rodeada entre sus nubes
Por la sombra de Jaun Zuria;
Y entonces, si hay en las venas
La sangre del viejo libro,
Dad las vidas diciendo
«¡viva Dios y el Arbol!».
VII
¡Por Dios! no perdáis la esperanza
Llega el día
En que veremos
La liga o alianza de las naciones.
Arriba entonces
respetando la ley de Cristo:
sí, la voluntad de los vascos
es la fraternidad de los pueblos.