Kontzeptua

Espainiako Estatua

1978ko Konstituzioak honela definitzen du Espainia1: deszentralizaturiko monarkia parlamentarioa gobernu-formatzat duen zuzenbidezko estatu sozial eta demokratikoa. Egungo izaera juridiko hau Estatuaren eta nazio espainolaren eraikuntza historikoaren emaitza da. Ingurumariko Estatuak ez bezala, espainolak sortze prozesu bereziki liskartsua izan du eta indar modernizatzaile eta berorien aurkako mugimendu atzerakoien arteko talkak etengabeak izan dira.

Aldaketa hauen izaera ziklikoak ezin ezaba dezake garai aurrerakoi eta atzerakoien artean izan den desoreka. Garai progresistek iraun bitartean, eskubide zibil, sozial eta politikoen onarpenean aurrerapauso nabarmenak ematen ziren, baita Estatuari nazio-aniztasuna aitortzeko unean ere, batez ere garai Isabeldarraren amaieran, federalismo progresistaren eskutik. Garai modernizatzaile laburretako gobernu formulak bi izan dira batik bat: monarkia konstituzionala eta errepublika. Garai atzerakoietan, aldiz, erregimenak, diktadura hutsean ez bada, monarkia autoritarioan edo mugatuan oinarritu dira. Salbuespen bitxia, nolanahi ere, Cadizeko Konstituzioa (1812) izan zen, lehenengo "Karta magna" liberala izanik ere, Estatuaren konfesionaltasuna onartzen baitzuen. Garai aurrerakoietan eliza-Estatua bereizketa ohikoa izan da, garai kontserbadoreetan ez bezala.

XIX-XX-XXI Mendetako Espainiako sistema politikoaren bilakera ziklikoa

Agerian jarri nahi dugun azken bi mendeetako Espainiako historia liskartsua eta Europako estatu hurbiletakoa nahikoa ezberdinak dira. Espainiaren berezitasuna ingurumariko estatuei dagokienez honako ezaugarri bereizgarri hauetan oinarritzen da:

  1. Espainian iraultza burgesak eta, beraz, hemeretzigarren mendeko liberalismoak izan zuen ahulezia erlatiboa, eta, honekin lotuta, mugimendu anti-liberal indartsuak etengabe sortu izana. Bi horien arteko lehiakortasuna ez da ondo errotutako iritzi publikoaren esparruan ebazten, elkarren arteko borrokan baizik. Aurreikus daitezkeen ondorioak partehartze militar errukigabea eta azken bi mendeetan Espainia astindu duten liskar zibilak dira.
  2. Espainiar proiektu nazionalaren ahulezia, Katalunia, Euskal Herria edota Galizia bezalako herriekin kontrajarria, azken hauek antzinatik defendatzen baitzuten izaera politiko bereizgarria. Herriok proiektu nazional alternatiboak garatu zituzten, hain zuzen ere, sozial eta ekonomikoki suspertuen ziren estatuko lurraldeetan.
  3. Kolonien galera, bereziki Europako potentziek euren inperio globalen eraikuntzari ekin ziotenean eta, beraz, nazio horiek euren lur-zabalkundearen inguruan bizi izan zituzten prozesu demokratizatzaileekiko Espainiaren isolamendua.
  4. Gerra zibilaren pizte berantiarra, eta bertan bat egiten dute Europan gaindituta dauden XIX. mendeko eztabaidak -deszentralizazioa, Estatu-izaera, erlijioa- eta XX. mendeko Europan argitzeko dagoen arazorik garrantzitsuena: Estatuen eredu demo-liberalen, faxisten edo sozialisten arteko aukera. Diktadura frankista luzeak, gerra hotzaren interes geoestrategikoek lagunduta, Espainiako isolamendua areagotu baino ez zuen egin.
  5. XX. mendeko azken herenean Espainiara demokraziaren behin betiko etorrera, Europako gerraostean ongizatearen Estatuaren hitzarmen historikoaren ildotik erdietsitako eskubide sozial, zibil eta politikoen uzkurdura-testuinguru globalean gertatu zen.

Honen harira, 1978ko Konstituzioak oniritzitako sistema politikoa, trantsizio demokratikoa gertatu zen uneko -1975ean Francisco Franco diktadorea hil eta geroko-, konstituzio materialaren isla da. Konstituzio material honi, betiko akatsez gain -gizarte zibilaren eta burgesia aurrerakoiaren ahulezia, zainpe militarra (bunkerra)-, gerra zibilaren errepikaren beldurra gehitu zitzaion, komunikabide nagusiek modu egokian bultzatuta2. Era berean, konstituzio material horri dagokionean, aipatzekoa da ezkerreko indar nagusien zentralismoa ere, geroko bilakaera ulertzeko esanguratsua oso. Trantsizioaren ikuspegi idilikoa eta orduan lortutako kontsentsu edo adostasunaren gorespena, Estatu Espainiarra erabat errotu gabeko demokrazia delegatzaile gisa definitzen duen ikuspegi errealistagoari kontrajartzen zaio.

Trantsizioaren kontsensua, egungo estatu espainolaren oinarria, eragile guztien amore emate konpromisoan gauzatu zen. Bertan, sektore anti-frankistek euren hasierako eskaera muturrekoak moteldu zituzten -behin-behineko gobernua eta berehalako gorte konstituziogileak-, Europan indarrean zeuden erregimen demokratikoen antzeko bati ateak irekiko zizkion erreforma lortzearen truke, hori guztia elite frankistak boteretik baztertu gabe. Espainiako Estatua bere esparru geografikoko nazioarteko bi erakunde nagusietan sartzeak, NATO eta Europar Batasuna, (1985/1986) agerian jartzen du homologazio edo bateratze hori gertatu dela, soberaniaren arloan nolabaiteko galera suposatu duen arren. Estatua Europar Batasuna bezalako nazioz gaindiko erakundeetan integratzeak, gobernu-ekimen markoaren aldaketa sakona ekarri du. Egun, estatu-ekintza subiranotasun klasikoaren kontzeptuari lotuta ez badago ere, finean, subjektu erabakitzaileak, nazioarteko esparruetan ere, Estatuak dira. Izan ere, "independentzia erlatibo" batetik "autonomia erlatibo" batera igaro da Espainiako Estatua.

Aurrekora itzulita, trantsizioaren konpromiso haren mugek ondorengo erregimen politikoaren bilakaeran eragina izan dute, eta gaurko gatazka askoren jatorri dira. Besteak beste, nazio-arazoari edota oroimen historikoaren berreskuratzeari dagokionez.

Ildo honetatik jarraiki, gerra zibilaren oroimenaren gaineko eztabaida garaikide mingots honetan ez da ahantzi behar frankismoaren kontrako presoentzat aldarrikatutako amnistiaren ordaina amnesiaren onarpen orokorra izan zela, eta ez bakarrik frankismoak burututako krimenen gainean, edo bere legez kanpoko jatorriaz, baita diktaduraren biktimen oroimen hutsaren gainean ere.

Bestalde, 78ko Konstituzio espainiarrak estatu soziala bere egin zuen, eskubide sozialen gauzatze eraginkorra lortzeko bermeak oso ahulak izanik ere. "Konstituzio sozialaren" eskakizun juridiko eskas honi, indar sindikal nagusien -UGT eta CC.OO., bereziki-, mobilizazioetan barealdia gertatu zela gehitu behar zaio, euren behin betiko integrazio sistemikoa ahalbidetzeko. Bi sindikatuok eredu neo-korporatibo elitista onartu zuten eta mobilizazio soziala alboratu, sistema kapitalista ongizatearen Estatua desegiten hasia zen krisi testuinguru batean. Desegite hori areagotu egin zen hurrengo hamarkadetan doktrina neo-liberalen eskutik. Oso esanguratsua da, izan ere, enpresa presio-taldeen eragina, (CEOE buru zelarik.

Bestetik, 1978ko Konstituzioak zuzenbidezko estatu demokratiko gisa definitzen du Espainia. Honela, nazio-subiranotasunak herri espainiarrean du egoitza eta horretatik sortzen dira Estatuaren botere guztiak. (1.2 art.) Baina, aldi berean, gerraostean berreraikitako Europan salbuespena den gobernu mota bat ezartzen du, Monarkia parlamentarioa, alegia (1.3 art.). Forma politiko horrek, gainera, 1947tik aurrera Estatu frankistak bere egindako forma politikoaren -Espainiako Erreinua-, eta Francok 1969an Juan Carlos I.a Borboikoa oinordetzarako hautatu izanaren jarraipena suposatzen du. Behin alderdi sozialista eta komunista nagusien aldarrikapen errepublikarra baztertuta, Francok ezarritako eta 1978ko Konstituzioak demokraziarako berreskuratutako monarkia blindatuta geratu zen, Koroari buruzko auzitan konstituzio erreformako prozedura larriagotua ezarri baitzen.

Beraz, Erregea Estatuaren burua da, bere batasunaren eta irautearen ikur eta nazioarteko harremanetan Estatu espainiarraren kanpo-ordezkaritza gorena ere bere gain hartzen du, nahiz eta, errege konstituzionala denez, Konstituziora eta legeetara lotuta egon. Halaber, bere ekintza guztiek berrespena behar dute (56. art.). Erregeari dagokion botere materiala nahiz botere erreserba doktrinan eztabaidatutako auzia da, batez ere kontuan hartuta Juan Carlos erregeak historia garaikidearen hainbat unetan izandako portaera ezohiko eta eztabaidatua, esate baterako, 1981eko otsailaren 23ko Estatu-kolpe saiakeran.

Espainiako estatuaren egitura

Parlamentua edo Biltzar Nagusiak, aurretik desegin ezean, lau urterik behin hautatua, legitimitate demokratikoaren ikuspuntutik organu giltzarria da. Espainiako parlamentua bi kamerak osatzen dute --Kongresua eta Senatua- eta lehenengoa, 350 ordezkariz osatua, gailendu egiten zaio bigarrenari. Kongresuak du azken hitza funtzio legegileari dagokionez eta gobernuaren eraketa eta kontrolaren funtzioari dagokionez ere ia gauza bera esan daiteke. Senatua, berriz, boto mugatuaren gehiengozko formula erabilita aukeratzen dena, ez da Konstituzioak aurreikusten zuen lurralde ordezkaritzarako kamera izatera heldu. Hautaketa probintzia barrutian oinarritzen da, kameraren zati bat autonomia erkidegoetan eta berorien populazioaren arabera aukeratzen bada ere. Beraz, goi-kameraren kopuru-osaketa aldatuz joan da denboraren joan etorrian. Egun, 2009an, 263 ordezkari biltzen ditu.

Espainiar herritarren subiranotasunaren adierazpena izateaz gain, Gorteek funtzio legegilea bere gain hartzen dute eta, beste parlamentuzko sistematan bezala, botere exekutiboaren eraketa eta kontrola ere bai. Konstituzioak jasotako gobernuaren kontrolerako tresnak berorri egonkortasuna emateko sortu ziren, ondorioz, izaera eraikitzailedun zentsura mozioa eta konfiantza arazoa, egoera lar gatazkatsuetan ere oso gutxitan erabilitako mekanismoak izan dira 80. hamarkadaren azken urteez geroztik. Ondorio zuzena gobernuko presidentearen gailentasuna garbia da.

Gorteak, arrazionalizaturiko parlamentarismoa deiturikoaren joerari jarraiki, boterea galduz joan dira, botere exekutiboaren mesedera eta, gauzak horrela, Espainiako sistema politikoa presidentzialismorantz hurbildu da argi eta garbi. Honi guztiari alderdien diziplina gogorra edo eztabaidak eta erabaki politikoak beste instantzia publiko -komunikabideak edo epaitegiak-, nahiz pribatuetara bideratzeko joera gehituz gero, Parlamentuaren ahuleziaren inguruko kezka zabaltzea ez da harritzekoa, herritarrek zuzenean aukeratutako Estatu-organo bakarra baita. Europako nahiz autonomia-erkidegoetako erakundeen mende geratu diren konpetentzien galerak prozesu hau areagotu baino ez du egin.

Parlamentuaren ahulezia horren ondorio zuzena politikaren judizializazioa da, ondoriozko justiziaren politizazioarekin. Izan ere, botere judizialaren gobernu-organoak eta judikatura, bere osotasunean, baita Epaitegi Konstituzionala ere, alderdien arteko lehiaren esparru bihurtu dira, organo gorenen eraketa, Gorteetako gehiengo politikoen edo Gobernuaren beraren mende dagoen heinean. Azken honen adibide da, esaterako, Estatuko Fiskal Nagusia, legalitatearen, hiritarren eskubideen eta legeak babestutako interes publikoaren izenean justiziaren ekimena sustatzeko ardura duena (CE 124.1. art.).

Hain zuzen ere, eskubide eta askatasunen defentsaren inguruan 1978ko Konstituzioak ezartzen duen berrikuntza nagusienetarikoa Konstituzio Auzitegia da, konstituzioaren interprete nagusia dena. Herritarrei eskubide eta askatasunen inguruan babesa ematea eta autonomia-erkidegoetako administrazioen eta administrazio zentralaren arteko gatazkak ebaztea izan dira urteotako jokaera esanguratsuenak, baita eztabaidagarrienak ere. Hori gutxi balitz, konstituzio kontrakotasunezko errekurtsoak ebazteko ahalmena erabilita bere egin duen funtzio kuasi-legegilearen eskutik, Epaitegi Konstituzionalak leku gorena hartu du Espainiako erregimen politikoan, ia "hirugarren" kamera bihurtzeraino.

Gauzak horrela, ez da inolako berrindartze alternatiborik bultzatu demokrazia partehartzaile edo zuzenaren mekanismoetan, tresna hauek oso murriztuak egon baitira erregimenaren hastapenetik. Izan ere, eztabaida konstituziogilean argi asko zehaztu zen erabaki politikoaren kuasi-monopolioa alderdi politikoei eurei esleitu behar zitzaiela. XX. mendearen azken urteetan baino ez dira inplementatzen hasi demokrazia partehartzailearen hainbat mekanismo, beti ere toki-mailan eta modu apalean. Ildo beretik, Espainiako ordenamendu juridikoak autonomia-erkidegoekiko nahiz administrazio zentralarekiko menekotasun politiko eta ekonomiko handian utzi ditu udalak, beraien gaitasuna mugatuz. Noiz eta tokiko erakundeen komunitatearen gaineko eragina handituz doanean, eta, ondorioz, ekintza politikorako mekanismo partehartzaileagoak inoiz baino beharrezkoagoak direnean.

Nolanahi ere, edozein maila instituzionaletan alderdi politikoek duten gehiegizko protagonismoak ekidin egiten du gardentasun instituzionala, eta gai publikoen gaineko eztabaida arrazionala bermatzea ahalbidetuko lukeen iritzi publiko kritiko eta autonomoa sortzerik.

Are gehiago, Estatuan indarrean den hauteskunde sistema alderdi politiko nagusietako eliteek adostu zuten euren mesedera, 1978ko Konstituzioa onartu aurretik, eta bere horretan mantendu da, ia erreformarik gabe. Konstituzio arauketak eta ekainaren 19ko 5/1985 lege organikoak, hauteskunde erregimen orokorrari buruzkoa (1985.html" target="blank">LOREG), ordezkaritza organo diziplinatu eta bateratuak nahi zituzten, hau da, lurraldean ondo errotutako alderdi handiek kontrolatutakoak.

Lehenengo helburua lortzeko baliagarria da hauteskunde-zerrenden izaera itxia eta blokeatua, hauteskunde prozesu gehienetan ezarri dena, eta baita biltzarren tamaina nahiko txikia ere. Bigarren helburua, zehazki, Kongresuaren kasuan bermatzen da, probintziako gutxieneko ordezkaritzarekin -bi eserleku-, eta D'Hondt arauaren aplikazioarekin, proportzionalen artekoetan gehiengoari balio gehien ematen dion araua. Senatuan joera hori indartu egiten da, probintzia bakoitzeko lau senatari hautatzearekin, berorren populazioa kontuan hartu gabe eta gehiengozko formularen arabera. Bi faktore horiek mesede egin die nazio mailako alderdi politiko moderatu handiei eta baita, neurri txikiagoan izan bada ere, euren erreferentziako lurraldeetan nagusi diren alderdi nazionalista periferikoei ere.

Kongresua Senatua Autonomikoak Udalak EuropakoParlamentua Ordezkarikopurua 350 208 +kopuru aldakorra anitz Populazioarenarabera 54 Hauteskunde-barrutia Probintzia Probintzia Probintzia(Murtzia, Asturias eta Irlak, ez ezik) Udala Espainia, bakarra Hautagai-zerrenda mota Zerrenda itxia eta blokeatua Pertsonala Zerrenda itxia eta blokeatua Zerrenda itxia eta blokeatua 100-250 biztanleko udaletan ez ezik: pertsonala Zerrenda itxia eta blokeatua Boto mota Bakarra Anitza mugatua Bakarra Bakarra Bakarra Legezko muga %3 Ez dago %3/5 %5 Ez dago Hauteskundezkoaraua D'Hondt Gehiengozkoa D'Hondt D'Hondt D'Hondt Irudia 3. Espainiako hauteskunde-sistemaren ezaugarri nagusiak. Iturria: Laiz, C. (2002): Las elecciones y los sistemas electorales. Liburu honetan: Román, P. (coord.) (2002): Sistema político español. 2ª edición. McGraw-hill. Madrid.

Honela, hauteskunde sistema horren kausa eta, aldi berean ondorio den alderdi sistemaren ezaugarri esanguratsuenetakoa bi alderdi nagusi dituen alderdi-aniztasun moderatua da. Berrezarkuntzaren (1874-1923) txandakatzea egokiro islatzen da egungo Alderdi Popular (kontserbadorea) eta Alderdi Sozialistaren (sozialdemokrata) arteko lehia zentripetuan. Bi alderdi hauek oso egoera berezietan baino ez dute gehiengo absolutua lortzen Gorteetan (1982, 2000 urteetan) eta, beraz, beste indar politiko batzuen laguntza behar izaten dute gobernu-egonkortasuna bermatu ahal izateko. PCEren eta, ondorengo Ezker Batuaren aukera komunista ahuldu eta gero, batez ere nazionalismo periferiko kataluniarraren (CIU eta ERC) eta euskaldunaren ((EAJ) partehartzea izan da une zehatz batzuetan behintzat egonkortasun hori bermatu ahal izan duena. Beraz, Espainiako estatuko benetako joko politikoa lauzpabost indar politiko garrantzitsuren arteko elkarrekintza besterik ez da. Garrantzi horrek ez dauka, askotan, horren adinako konpromiso politikorik Espainiako gizartearen aldetik. Alderdien errotze soziala askoz ere ahulagoa da Espainian Europako gainerako herrietan baino eta, ondorioz, alderdi politikoen Estatuarenganako menekotasuna askoz ere handiagoa. Militanteek ordaindu beharreko kuotak nekez dira euren diru sarreren %5 baino altuagoak eta ondorioz, alderdi politikoen finantziazioaren auzia konpondu gabeko arazoa da Espainiako sistema politikoan. Afera honek, alderdien kezka partikularrak gainditu ditu, azken hamarkadotan Estatua astindu duten ustelkeria politikoko kasu larriek erakutsi bezala.

Alderdi politikoei buruzko ekainaren 27ko 6/2002 lege organiko berriaren ostean, Espainiako sistema politikoaren mugak murriztu egin dira juridikoki, eta trantsizio garaitik legezkoak ziren aukera abertzale ezkertiar muturrekoak legez kanpo gelditu dira. Legez kanporatze honek hankaz gora jarri du Euskal Herriko alderdien sistema, eta 2009ko maiatzean, 2312/es/contenidos/informacion/estatuto_guernica/es_455/estatu_c.html" target="blank">Gernikako Autonomia Estatutua 1979an onartu zenetik lehen aldiz, PSE-EE eta PP-ren arteko akordioan oinarritutako Eusko Jaurlaritza osatu da, Patxi Lopez Lehendakari duela.

Estatu espainiarrean betidanik puri-purian egon izan den beste gai bat, izan ere, botere politikoaren lurralde-banaketari dagokiona da. 1978ko Konstituzioaz geroztik, Espainiako Estatua deszentralizaturiko estatu autonomikoa da. Deszentralizazio politiko hori Espainiako komunitate politikoaren izaera anitzari juridikoki erantzuteko saiakera bat baino ez da. Alde batetik, eta modu eztabaidagarrian bada ere, espainiar nazioaren batasun zatiezin eta ezabaezina aldarrikatzen da, bertan "oinarritzen" baita, 2. artikuluaren arabera, Konstituzioa bera, baina bestetik, nazio hori osatzen duten "nazionalitate eta erregioen autonomiarako eskubidea jasotzen da". Bereizketa honek zuzen-zuzenean garamatza 1978ko Konstituzioak bere egin behar zituen bi erronketara: alde batetik, lurralde-deszentralizazioa eta, bestetik, Estatua osatzen duten nazioen integrazioa.

Konstituzioak kudeatu nahi izango lukeen "batasunaren barruko aniztasuna" ezin da ulertu Espainiako historiara jo barik.

Estatuaren eraikuntza-prozesu historikoak, erreinu kristauak Espainia musulmanaren konkistari hasiera ematearekin batera garatu dena, Gaztelaren nagusitza gero eta handiagoaren pean penintsulako lurralde askoren borondatezko nahiz indarraren bidezko integrazioa suposatu zuen. Integrazio formulek, askotan, Hinsley-ek estatu segmentario deituriko eredua jarraitzen dute: Estatu subirano itxura hartzen ari zen erreinuak bermatu egiten zuen bere barrutian gelditzen ziren lurraldeen nolabaiteko fideltasuna, euren berezko antzinako erakunde, ohitura eta usadioak errespetatzearen truke.

Foru-erregimen hau integrazio tresna egokia izan zen Erdi Aroan eta Aro Garaikidearen lehenengo mendeetan. Penintsulako antzinako erreinuen nortasun sendoak, askotan talde-nortasun, kultura eta etnia oso bestelakoetan euskarrituta, monarkia eredu nahikoa deszentralizatua mantentzea ahalbidetu zuen, XVIII. mendean Borbon dinastia frantziarra heldu arte. Borboiek zekarten Estatu eredu berria Estatu absolutu frantziarrean oinarritzen zen, guztiz zentralista zena. Foru erregimenaren indargetzea Europako iraultza liberalen piztuerarekin eta Estatu-nazio berriek sustatzen zituzten eraikuntza prozesuekin areagotu zen. XIX. mendearen lehen erdian, ideia liberal zentralistak eta foru-karlismo atzerakoia aurrez aurre ditugu Espainian, harik eta ekuazioa iraultzen den arte: izan ere, XIX. mendearen amaieran Espainiako talde aurrerakoien zati batek Estatuaren nortasun aniztasuna onartzearen alde egin zuen, eta talde atzerakoi kontserbadoreek edota ezker jakobinoak, berriz, unitarismoaren alde. Estatuko nazioen aitorpena ukatze aldera, honako bi indar politiko hauen arteko akordio omen "naturaz kontrakoak" maiz ikusiko dira ordutik hona.

1939an errepublikar erregimenaren amaiera bortitza Estatu deszentralizatuaren azken aurrekariaren akabua izan zen. Gure kasuan, Euskal Gobernu autonomoa sortzea ahalbidetu zuen eta bere ekintza-esparrua -gerra egoera zela eta, kuasi-Estatu batek berezkoa zuena bazen ere-, Bizkaira eta Gipuzkoako eta Arabako lurralde zati batzuetara mugatu zen. Estatu espainiarraren barruan Hego Euskal Herriko lurralde guztiak hartuko zituen entitate autonomo bat sortzeko saiakera guztiak porrot egin zuten garai hartan, gai honetan bederen batera zetozen sektore errepublikar eta tradizionalista nafarren ezadostasunagatik, batetik, eta Nafarroan eta Araban altxamendu militarrak izan zuen arrakasta berehalakoagatik, bestetik.

Behin gerra zibila amaituta, erregimen frankistak II. Errepublikak ahalbidetutako deszentralizazio politikoa bertan behera utzi zuen, Araba eta Nafarroako kontzertu ekonomikoak salbu.

Franco hil ostean hasitako trantsizio politikoak bi prozesu ireki zituen: erregimen autoritarioa mendebaldeko demokrazia bihurtzea, batetik, eta deszentralizazio politikoa, alegia, Estatu zentralista autonomiko bihurtzea, bestetik.

1978ko Konstituzioak eta ondorengo estatutu-garapenak 16 erkidego eta 2 hiri autonomoren eraketa -Zeuta eta Melilla-, ekarri zuten, baita Nafarroako foru erkidegoaren aitorpen berezitua ere, abuztuaren 10eko 13/1982 lege organikoaren onarpenarekin, (Nafarroako Foruaren Hobekuntza eta Berrezartzeari buruzkoa. Hasiera batean, kontuan hartuta deszentralizazio prozesuari hasiera emateko arrazoi nagusia nazio historikoen asea jasotzea zela -Euskal Herria, Katalunia eta neurri txikiagoan Galizia-, autonomia erkidego eredu bi bereiztu ziren, autonomiarako sarbide modua, konpetentzia maila eta instituzio egituraren arabera. Nazio mailako bi alderdi politiko nagusien arteko itun autonomikoen ondoren (1981-1992), -1981eko otsaileko estatu-kolpearen ondoriozko presio militarrak sustatutako itunak, hain zuzen ere-, mapa autonomikoaren ia erabateko homogeneizazioa eman zen.

Estaturik gabeko nazio periferikoen aspirazioen eta beroriek sistematikoki ukatzen zituen estatu zentralistaren arteko oreka lortu nahi zuen konpromiso autonomikoa krisialdian murgildu zen aurreko mendeko 90. hamarkadan, indar nazionalista periferikoen ikuspuntutik eskuduntzen hustea estrukturala bihurtu baita eta ezin baita gainditu hauteskunde-emaitzen koiunturazko logika araberako nazionalista kataluniar eta euskaldunen eta estatu mailako indar nagusien arteko unean uneko akordioen bitartez.

Prozesu historiko honen emaitza honakoa da: filosofia deszentralizatzaile soilaren eta Estatuaren berezko nazio-aniztasuna jasoko lukeen logikaren arteko hasiera-hasierako kontraesana ezin izan da ebatzi eredu autonomikoaren bitartez. Jakina, "autonomien Estatuari" deszentralizazio eredu sui generis iritzi ahal diogu, eta estatu erregionalen taldean sartu. Akordio federalen ahalmenik ez du, are gutxiago berorien adierarik garatuena diren konfederazio-eredu asimetrikoena, zeina marko egokia izan zitekeen Estatuaren nazio-aniztasuna kudeatzeko. Izan ere, estatu autonomikoa ez da Estatu konposatua, bakuna baizik.

Ferran Requejoren iritzian, eredu autonomikoa konstituzionalismo garaikidean gailentzen den federalismotik bereizten dituen elementuak honako hauek dira:

  1. AA.EEak ez dira unitate konstituziogileak. 1978ko Konstituzioa iraunkortzat hartzen den desideratum baten gainean ezarri zen: "Espainiako nazioaren batasun deusezta ezina" (2. art.), Espainiako herria nazio-subiranotasunaren subjektu bakarra izanik. (1.2 art.)
  2. Botere legegileen banaketa ez da argia. Botere zentralak bere hegemonia mantentzen du "oinarri-legeen" eta Auzitegi Konstituzionalak eskuduntza banaketari emandako interpretazioaren bidez.
  3. AA.EEek ez dute botere judizial autonomorik. Kasurik onenean, justiziaren administraziorako beharrezko diren baliabide materialen gaineko eskumenak bereganatzen dituzte.
  4. Senatua ez da AA.EEen ordezkaritzarako gunea; senatari gehienak probintzia barrutietan hautatzen dira. Senatuaren berezko eskuduntzak, AA.EEei dagokienez, eskasak dira oso. Autonomia Erkidegoek ez dute parte hartzen Estatu zentralaren legegintzan, ezta konstituzioaren erreforma prozesuan ere.
  5. Ez dago zerga-federalismorik, Hego Euskal Herriko foru-lurraldeetan izan ezik, non eskubide historikoen babespean, ia konfederazio kutsua duen zerga-hitzarmena indarrean dagoen.
  6. AA.EEei ez zaie nortasun politikoa aitortzen Europa Batasuneko erakundeekiko harremanetan, Europako Estatu federalei ez bezala.

Gabezia multzo honi, XX. mendeko 90. hamarkadako nazioarteko egoera berriak zekarren abagunea gehitu zitzaion. Izan ere, garai hartan, Europa ekialdeko erregimen sozialisten3 porrotaren ondorioz, nazionalismoak eta Estatu berrien sorrerak tabú politikoa izateari utzi zioten. Honela gauzak, Kataluniako eta Euskal Herriko indar nazionalistak deszentralizazio politiko eredu berriak proposatzera ausartu ziren, autonomia-estatutuen ereduaren muga zorrotzetik haratago.

Betiere arazotsuak diren gobernu arteko harremanak finantziazio autonomikoa edota politika fiskala bezalako auzitan trabatuta geratu dira, bai foru-erkidegoetan -epaitegi arruntetan ere errekurrituriko ebazpen ugari, erregimen fiskalak lege-mailako babes nahikoa ez izatearen ondorioz-, bai erregimen orokorrera lotutako Autonomia Erkidegoetan. Are ezohikoagoak dira erkidegoen arteko harreman horizontalak, Senatuak beroriek ezinbestean baimendu beharrak eragotzita. Harreman bertikalak, zentro eta periferiaren artekoak oraindik ere nagusi dira Espainian.

Egoera honetan, Kataluniak ohiko estatutu-erreformaren bidea hartu du, estatu-nazionalismoaren nagusitza duten AA.EE gehientsuetan jada gauzatuta dagoena. Une honetan, 2009ko amaieran, Kataluniako Estatutu berria, parlamentu autonomikoan onartua eta Kataluniako herritarrek berretsia, Konstituzio Auzitegiak berorren konstituzionaltasunari buruz emango duen epaiaren zain dago.

Euskal Herriaren kasuan, 1998ko iraileko Lizarrako akordioaren ostean saiatutako prozesu soberanistaren porrotaren ondoren, nazionalismo instituzionalak Estatutu berriaren egitasmoa bultzatu zuen, Juan Jose Ibarretxe Lehendakariak zuzenduta, eta proposamen horri gehiengo absolutuak oniritzia eman zion Eusko Legebiltzarrean, 2004ko abenduaren 30eko bilkuran. Ondoren, 2005eko otsailean Gorteetako osoko bilkuran bere tramitaziorako aurkeztu zen. Espainiako parlamentuak, estatutu-erreforma proposamentzat tramiterako onartze hutsa ere ukatu zuen. Gero, 2008ko ekainean, Eusko Jaurlaritzak, Ibarretxe bera lehendakari zela, eta EAJ, EA eta Ezker Batua alderdien laguntzarekin, herri-kontsulta egiteko aukera jasotzen zuen lege bat proposatu eta Gasteizko Legebiltzarrak onartzea lortu zuen, Euskal Herriak erabakitzeko duen eskubidean oinarrituta, EAE eta Espainiako Estatuaren arteko harreman berri baten gaineko eztabaida politikoa demokratikoki legitimatzeko. 2008ko irailean, Epaitegi Konstituzionalak epaia eman eta lege hori konstituziotik kanpokotzat jo zuen, nazio espainiarraren batasuna zehazki berretsiz eta, subiranotasunaren titularitatea nori dagokion ebazteko, herri-kontsultak egiteko euskal erakundeen gaitasun edo eskumen eza adieraziz. Izan ere, Epaitegi Konstituzionalaren esanetan, gaitasun hori, soilik herri espainiarrari dagokio, beti ere bere osotasunean ulertuta. (STC 103/2008).

Indar nazionalistek kudeatutako euskal erakundeetatik Estatuarekiko gatazka politikoa bideratzeko planteatu diren tresna politologiko berritzaileak - Estatuarekiko asoziazio estatus berria, erabakitzeko eskubidea, erreforma politikorako prozesuak irekitzeko herri-galdeketa...-, guztiz errefusatu dituzte erakunde zentralek. Bestetik, erakunde katalanei murriztu egin zaizkie nazio-aitorpen eta konpetentzia-zabaltze nahiak, euren ibilbidea erabat legezkoa izan arren, eta estatutu berria tramitatzerakoan bertan gehiengoa zuen Kataluniako alderdi sozialistaren partehartzea izan badu ere.

Honen guztiaren ondorioz, Estatu espainiarra bere nazio-aniztasuna behar bezala kudeatzetik urrun dagoela esan daiteke, eta horrek guztiak bi nazio periferiko nagusien -Katalunia eta Euskal Herria-, Estatu izaeraren aldarrikapena hauspotu du.

Dena den, banantzearen aukera ukatu gabe, F. Requejo-k lau eszenatoki deskribatu ditu Espainiako nazio-aniztasun hori kudeatze aldera: Lehena, eszenatoki erregional-autonomikoa, indarrean dagoen ereduari eustea ekarriko lukeena, eskumenen esparrua zabaltzeko aukera itxi gabe baina Estatuaren izaera anitza ukatuz; bigarrenik, nazio bakarreko eredu federala, simetria galdu gabe estatu federalaren ezaugarri batzuk onartuko lituzkeena; hirugarrenik, nazio anitzeko eredu federala, izaera anitza konstituzioan aitortzearekin batera federalismo asimetrikoaren edukiak hartuko lituzkeena barne harremanak arautzeko orduan, eta, azkenik, soberania-asoziazioa eszenatokia, botere banaketaren eztabaida eremu europarrean kokatuko lukeena eta estatuko nazio desberdinen artean konfederazio-akordioak burutzeko aukera emango lukeena, Europar Batasunaren askatasun esparruaren mugetan.

Oraindik orain, Espainiako Estatuaren gatazka-ardatz garrantzitsua da arazo nazionalarena, Estatu gisa duen etorkizuna jokoan dagoen aldetik.

1Espainiako sistema politikoaren definizioa bera eztabaidagai ezaguna da. "Estatu" kontzeptuaren erabilerak komunitate politikoaren borondatezko edo ezinbesteko artifizialtasuna azpimarratzen du, bai eta erregimen politikoaren gobernu-formaren inguruko definizio eza. Arrazoi hauek guztiak direla eta, kontzeptua modu erosoan onartu da ikuspegi politiko arras desberdinetatik: Espainiako II. Errepublikan, esaterako, komunitate politikoaren borondatezkotasuna eta izaera demokratikoa lehenesten zuelako onartu zen "Estatua" hitza. Era bertsuan, frankismoak ere "estatu" hitza hobetsi zuen, faxismoaren "estatu berriaren" egitasmoa hauspotzen zuelako, eta ez zelako kontzeptu hori erabiliz gero, erregimenaren forma zehazten, Franko "generalisimoaren" salbuespenezko buruzagitza legitimatzen zelarik. Oso bestelakoak dira abertzaletasunaren edota Espainiako ezkerraren ikuspegitik "estatu espainiarra" hitza defendatzearen arrazoiak. Kasu honetan, erregimenaren izaera zanpatzailea, edota artifiziala azpimarratu nahiko da. 1978ko konstituzioaren ondotik ezarritako erregimenaren egonkortzearekin batera, komunitate politikoaren kontzeptualizatze "naturala" indartuko da. Hala, nazio-komunitate indargabea, España, izendatze ofizialarekin modu banaezinean lotuko da: Espainiako erreinua.

2Espainiako Estatuan ezaugarri nabarmena da elite politiko eta mediatikoen arteko uztarketa. Eragile hauen arteko elkar menekotasuna ez dago soilik haien interes komunen baitan, partekatzen dituzten balio ideologikoetan baizik. Ez da harritzekoa, hortaz, gobernuen edota alderdi politikoen aurkako fronte politiko-mediatikoak osatzea. Iritzi publikatuaren alderdiekiko lotura eta autonomia eza, medio pribatuetatik harago doa, eta medio publikoak ere kutsatzen ditu, alderdi-politikaren esanetara jarriz.
Trenzado, M, Núñez, J. (2001): Los medios de comunicación. En Alcántara, M. y Martínez, A. (2001): Política y Gobierno en España. Tirant lo Blanc. Valencia.

3Doktrina soberanistak aurrekari zuzena du XX. mendearen amaieran Quebec-en burututako prozesuan. Herrien autodeterminazio eskubidea eskuratzeko modu pragmatikoa da soberanismoa, zuzeneko demokraziaren balioan eta arautu gabeko prozedura demokratikoetan oinarritzen dena. Zentzu honetan, prozesua barnera begirakoa da batik bat, hastapenean bederen, kanpoko aitorpen formalaren zain egongo ez dena, ez Estatuarena ez eta nazioarteko eragileena ere. Soberanismoa erabakitze prozesua da, herri-galdeketetan eta erakundeen erabilera alternatiboan zehazten dena, eta kaltetutako Estatuak, Kanadakoa, bere garaian, ukaezina den egitate baten aurrean kokatzen ditu, beraien izaera demokratikoa ukatu gabe arbuiatu ezin dutena. Dena den, inguru politiko anglosaxoia askoz ere abegikorragoa da horrelako ekimenen aurrean, eredu jakobinoaren pean bizi diren eremuekin alderatuta.

  • Román, P. (Koord.) (2002): Sistema político español. McGraw Hill. Madril.
  • Sodaro, M. (2006): Política y Ciencia Política: Una Introducción. McGraw Hill. Madril.
  • Alcántara, M. eta Martínez. A. (Argit.) (2001): Política y Gobierno en España. Tirant lo Blanc. Valentzia.
  • Tusell, J.; Soto, A. (Argit.) (1996) Historia de la transición (1975-1986). Alianza editorial Madril.
  • Trenzado, M, Núñez, J. (2001): Los medios de comunicación, Alcántara, M. eta Martínez, A. (2001): Política y Gobierno en España. Tirant lo Blanc. Valentzia.
  • Julia, S. eta Mainer J.C. (2000): El aprendizaje de la libertad, la cultura de la transición, Alianza editorial. Madril.
  • Gil Calvo, E. (2006): La ideología española, Nobel. Madril.
  • Subirats, J., Brugué, J., Gomà, R., Vallès, J.M. (2000): El gobierno y la organización local. Cuadernos de Gobierno y Administración. 1. zkia.
  • Requejo. F. eta Fossas, E. (Argit.) (1999): Asimetría federal y Estado plurinacional. El debate sobre la acomodación de la diversidad en Canadá, Bélgica y España. Trotta. Madril.