Kontzeptua

Ttun-ttun

Musika-Tresna.

Kordofonoa, egurrezko erresonantzia-kaxa bat da. Haren gainean ongi tenkatutako hainbat soka paratzen dira, makila bat baliatuz kolpatzen direnak.

Erresonantzia-kaxa luzea da eta aurrealdean zizelkatutako bizpahiru irekiune geometriko ditu, soinua ateratzeko leiho modura. Bertako zura baliatuz egiten da, gehienetan gereziondoaren edo intxaurrondoaren zura baliatuz. Orokorrean sokadun danbor izenez ezagutzen da eta erdi aroko perkusioaren salterioen aldaeratzat hartzen da.

Baionako Euskal Museoan lau dira ikus daitezkeen ttunttunak. Horietako bi sei sokadunak, bat bost sokaduna eta beste bat hamar sokaz hornitua. Egurrezko esekigailua du eta 77-84 zentimetro arteko luzera. Bruselako Musikako Errege Kontserbatorioaren Museoak duen katalogoan, Mahillonek dioenez, kaxaren luzera 91x20 zentimetrokoa da.

Ttunttun izendapenak ateratzen duen soinuaren onomatopeia iradokitzen du. Dena den, Euskal Herrian beste izendapen batzuk ere izan ditu, besteak beste, danburia, soinu, rabete, salterio, tambourin eta baita tympano ere. Goi Aragoi inguruan chicotén izenez ezagutzen da eta txilibituarekin batera interpretatzen da. Pirinioen iparraldean, berriz, tambourin basque edo tambour de Béarn izendapena da nagusi. 1701eko aipu batean "tambourin de Biscaye" ere irakur daiteke. Pierre de Lancre Euskal Herrira sorginkeria-izurritearen aurka ekitera iritsi zen inkisidorea zen. Hark idatzitako liburuaren arabera, sorginen arteko bilkura edo akelarre ezagunetan ez zen musika falta izaten. Musika hori danbolinarekin, biolinarekin edo salterioarekin sortzen zen. Azken horrek "larrurik gabeko Bizkaiko danbor" izendapena hartzen zuen.

Pirinioetako musika-tresna da erabat eta Euskal Herriko ahozko tradizioari esker erabilera hedatu bazen ere, ekialdeko zonaldera mugatu zen, zehatzago izatera, Zuberoara. Txirula edo txistua izaten zuen lagun. Eskualde horretako azken fabrikatzaile ezaguna Pierre Errekalt izan zen.

Dokumentazio historikoan irakur daitekeena eta Zuberoan ikusitakoa aintzat hartuz, tradizionalki txirularen laguntzarekin interpretatu ohi zen Ttunttuna. Hala, musikari berak, txirulariak, bi musika-tresnak jotzen zituen aldi berean. Orokorrean txirula ezker eskuaz jotzen zuen eta, alde horretako besoa baliatzen zuen Ttunttuna saihetsen aurka eusteko. Libre geratzen zitzaion eskuarekin musika-tresna jotzeko makila erabiltzen zuen. Makila hori, zenbaitetan, ehuna, larrua edo belusa erabiliz gaineztatzen zen. Makilarekin markatzen da erritmoa, pordoia esekitokira eramanez. Horrenbestez, bi funtzio ditu. Alde batetik, txirulaz ateratako doinuaren erritmoa laguntzeko baliatzen da eta, beste batetik, bi noten arteko oinarri harmonikoa ezartzeko, etengabeko baxu modura, nota pedal, baxu eta erritmikoa sortuz.

Usadioaren arabera sokak kintaren tonuaren arabera jarri behar dira (tonikoa eta gailena txirulan). Sei sokaz hornitzen denean, hiru baxuak dira eta beste hiru altuak. Eta zazpi sokaz hornitzean baxuak dira nagusi (lau). Burdinazko edo zurezko larakoekin jartzen dira tonuan. Ttunttuna jotzeko modua oso oinarrizkoa da. Jotako sokaren erantzun mekanikoz, tenkatutako partxearen ezberdina, ttunttunaren erritmoak ez dira txistulariaren danbolinarekin sortzen den erritmoa bezain landu edo apainduak. Hala, esate baterako, txistulariak modu ezberdinetara (konplexutasun maila ezberdinekoak) markatzen duen 6/8 konpaseko aire ezaguna, kortxea-beltza oinarrizkoa izan ohi da txirulariarentzat. Musikariak soka guztiak kolpa ditzake edo soilik kintaren edo tonikaren tonuan jarritakoak. Zuberoako dantzaren tradizioan txirulariarekin batera tabalaria izan ohi da, danborra edo tabala jotzen duena eta kutsu ezberdinetako eskema erritmiko anitzak sortzen dituena, esate baterako, maskarada edo pastoraletako kutsukoak. Tabal hori txistularien bandako atabala baino handiagoa da.

Uste denez, Frantzia hegoaldetik iritsi zen Ttunttuna Euskal Herrira. Diderot eta D'Alemberten entziklopedian txirula eta soinu edo Ttunttuna jatorri euskaldun edo proventzala duen musika-tresna modura agertzen da (nahiz eta gaur egun soinua euskaraz, batez ere, akordeoia izendatzeko erabiltzen den eta, izatekotan, txirulaz eta Ttunttunaz sortutako soinu-konbinazioari egiten diola erreferentzia ulertu behar da). Pirinio iparraldeko txirulariaren funtzioak izan ziren Penintsulako danbor-jotzaileen ispilu, baita dantzaz aparteko funtzioei dagokienez ere. Bi tradizio horiek Frantziako Iraultzaren ondorioz urrundu ziren. Hori aski nabaritu zen udalekotze-prozesuan, ekialdeko lurretan eman ez zena.

Herellek nolabaiteko arretaz jarraitu zuen ttunttun edo soinua eta gainerako musika-tresnekiko ezberdintasunaz mintzatu zen. Angel de Apraizen arabera:

Herellerentzat soïnua "Gaskoniako" izendapenez ezagutzen den danbolina da, Proventzako danbolinarekin alderatuta oso ezberdina zena, izan ere, egile berak dioenez, Proventzakoa kaxa luzatua duen danborra besterik ez da eta Gaskoniakoa egurrezko erresonantzia-kaxa bat da, ia angeluzuzena, luzera gehiago duena zabalera baino, bost bider gehiago; eta haren gainean sei soka paratzen dira larakoak baliatuta tenkatzen direnak. Soinua ez dela musikariaren gerrian lotzen dio, ez dela tirante bat baliatuz haren bizkarretik eskegitzen, aitzitik, musikaria zutik dagoelarik besaurre eta saihets artean eusten du instrumentua, eta esertzen denean eskuin sorbaldaren eta ezker hankaren aurka paratzen du trabeska. Modu horretan, eskuin eskua beti libre geratzen da txirula eusteko eta ezkerra makina batekin soinuaren sokak kolpatzeko (itzulpen moldatua gaztelaniatik).

XVI. eta XVII. mendeetan Nafarroa osoan zehar zegoen hedatuta eta baita Lapurdiko zati batean ere. Aitzitik, ez dago Gipuzkoan, Bizkaian edo Araban erabili zela erakusten duten dokumentu askorik. Manuel Larramendi Corografía lanean haren erabilera aipatu zuen, XVIII. mendean. Gipuzkoan danbolinarekin egiten ziren dantza arruntak aipatzean Lapurdin ematen zitzaion erabilerarekin zegoen aldea aipatu zuen, soka lodiz hornitutako harpa, makila batekin higatuak, soinu marrantatsua irristatzen da eta gure danbolintxoaren zaratarik gabe (itzulpen moldatua gaztelaniatik).

XVI. mendean salterio edo ttunttuna txirularen lagungarri den perkusiozko musika-tresna modura erregistratzen da Tuteran, Baztanen eta Behe Nafarroan. Musika-tresna hori Zangozako merindadeko Pirinioetako haranetan erabili zen berandu arte eta litekeena Erronkariko haraneko usadiozko dantza herrikoiaren izenaren jatorrian instrumentu hura egotea, hau da, Ttunttuna, izan ere, hori zen dantza horretan erabiltzen zen musika-tresna nagusia. Orobat, Nafarroan, Oitzeko Jauregian dauden XVI. mendeko pinturetan aingeruen friso bat ikus daiteke. Horietako bat ttunttuna eta txirula joz ageri da.

Udalak San Fermin jaietarako kontratatutako musikarien zerrendan atal berezitua zegoen salterioa jotzen zuten haientzat; hala, zerrenda horietako goiburuak hauek ziren XVI. mendetik XIX. mendera arte: Danbolinak (egungo txistulariak), biolinak, salterioak, bihuelak eta dultzainak. Horietan musikarien identitate eta jatorria eta haiei egindako ordainketak azaltzen dira.

Abbadie zientzialari eta mezenasak, Arturo Campionek eskatuta eta penintsulako Euskal Herriko jardunekin bat eginez, 1893an xirula eta Ttunttun lehiaketa deitu zuen Uztaritzen.

  • ARAMBURU, Mikel. "Glosario de instrumentos de música tradicionales vascos". Nafarroako Etnologia eta Etnografia Koadernoak, 58. zbk., 187-198. or.; Iruña. 1991.
  • DONOSTIA. P. "Instrumentos musicales populares vascos". Obras completas. II. liburuxka, 257-310. or.; La Gran Enciclopedia Vasca. Bilbo. 1983.
  • JORDÁ, Enrique. "Apuntes sobre el ttun-ttun". Musiker, Musika Koadernoak, 9. zbk., 80-83. or.; 1997.
  • JORDÁ, Enrique. "En torno al ttun-ttun (resumen)". Nafarroako Etnologia eta Etnografia Koadernoak, 52. zbk., 389-390. or.; 1988.
  • OIARBIDE, Andoni. "Ttun-ttun o salterio". Txistulari. 106. zbk., apirila-ekaina. 9. or. 1981.