Kontzeptua

Hauteskundeen eta alderdien sistemaren bilakaera Euskal Herrian

Zaila da herrialdearen hegoaldeko hauteskundeen egoera islatzea. Agian alderdien arteko indar-korrelazioak ebaluatzeko hauteskunde aproposenak Frantziako Asanblea Nazionalerako hauteskundeak dira, betiere, lehen itzulia aintzat hartuta, izan ere, bigarren itzulian estilo anglosaxoiarekin zerikusi gehiago duen gehiengozko sistemaren norgehiagoka bat ematen da. Gainerako hauteskundeetan egoera berezi baten ondorioz sortutako berezitasunak nabarmendu behar dira, izan ere, administrazioaren antolaketa, hauteskunde-sistema eta urteetan zehar alderdiko egituran garrantzia handia izan duen tokiko handikien boterea elkarren ondoan izan dira.

Frantziako Asanblea Nazionalerako hauteskundeetan, lehen itzulian alderdiek garrantzia gehiago dute eta eskuineko indarrek ia nagusitasun osoa ageri dute Lapurdi, Behe Nafarroa eta Zuberoa barneratzen dituzten barrutietan.

1958tik (V. errepublikako lehen hauteskundeak) 1981era Frantziako euskal lurraldeak Pirinio Atlantikoetako Departamenduaren hirugarren eta laugarren barrutietan barneratzen ziren. Bost urtean behin egiten ziren hauteskunde horietan beti joera zentrista eta eskuindarra zuten alderdiek1 irabazten zuten aipatu barrutietan, 1962-1967 bitarteko legealdia salbuetsita, azken horretan Henri Grenet gailendu baitzen laugarren barrutian, erradikalen eta joera zentrista eta ezkertiarra zuten diputatuen arteko koaliziotik aurkeztu zen hautagaia; halaber, 1981. urteko hauteskundeak ere salbuespen izan ziren, izan ere, orduko hartan Alderdi Sozialistako hautagaia, Jean-Pierre Destrade izan zen laugarren barrutian nagusitu zena.

1. taula
Frantziako legegintzarako hauteskundeetan Iparraldeko barrutietan izandako eserleku banaketa
195819621967196819731978198119881993199720022007
Iturria: berezko sorkuntza
Zentro-eskuina212222133233
Zentro-ezkerra010000100100

1986koak izan ziren itzuli bakarrera jokatu ziren hauteskunde bakarrak eta zenbaketa proportzionala izan zen Pirinio Atlantikoetako barruti guztietan (departamendu horretan barneratzen ziren Biarno eta Iparralde). Euskal lurraldeei dagokienez, De Gaulle eskuindarraren garaipena argi eta garbia izan zen. 1988tik aurrera distrituak berrantolatu egin ziren; horren ondorioz, Iparraldeko lurraldeak Pirinio Atlantikoetako Departamenduko IV., V. eta VI. barrutietan barneratzen ziren. Ordutik 2007ko hauteskundeetara joera zentrista eta eskuindarra zuten alderdien garaipenez jositako bolada bat izan zen (De Gaulleren aldekoen edo De Gaulleren aldeko eta UDFko2 zentristen arteko koalizioen hautagaitza izanik). 1997. urtea izan zen salbuespena, izan ere, orduko hartan bosgarren barrutian Nicole Pery hautagai sozialistak ukan zuen garaipena.

1. grafikoa
Boto kopuruaren bilakaera joera ezkertiarra, eskuindarra eta nazionalista bereiziz (lehen itzuliko datuak)

1. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza datu hauek aintzat hartuta: Frantziako Barne Arazoetarako Ministerioa, Vrignon (2004) eta Berria egunkaria.

Botoen bilakaera orokorrari dagokionez, lehen grafiko horretan hiru bloke politikoen (hor barneratu ditugu hautagaitza guztiak) bilakaera ikus daiteke, salbuespen batekin, Frantziako gutxiengo musulmanaren alderdia hain zuzen, Parti des évidences concrètes (PEC). Alderdi hori 2007ko hauteskundeetan laugarren barrutian aurkeztu zen eta 39 boto eskuratu zituen. Gainerakoan, aukera zentristak edo ohiko gatazkatik (Ezkerra vs. Eskuina) at dauden aukerak barne, bi joera nagusitan banatu ahal izan dira. UDF, MoDem eta horien aurreko aukera politikoetako hautagaitza zentristak joera eskuindarreko boto gisa zenbatu dira, hala ziurtatu baitute haietako hautesleek (joera zentristarik gabeko bigarren itzulian zentro-eskuindarraren alde egin baitute orokorrean) eta alderdietako koalizioek (hauteskunde aurrekoak, bigarren itzulikoak eta hauteskunde ondorengoak). Halaber, eskuineko joera horretan barneratu dira Chasse, pêche, nature et traditions (CPNT) alderdiak jasotako botoak, hau da, Ehiza, Arrantza, Natura eta Tradizioen alderdia, Frantziako nekazaritza ordezkatzen duen hautagaitza-elkarte tematikoa eta izaera tradizionalista eta kontserbadorea duena.

Askoz errazagoa da ezkerreko joera duten alderdiak barneratzea, izan ere, ez baitago kuantitatiboki eta kualitatiboki aukera politikotzat jo daitekeen beste alderdirik. Badira izaera ekologista edota humanista duten hautagaitzak eta ezkerrekotzat identifikatzeari uko egiten diotenak; dena den, hautagaitza horiek hauteskundeei so garrantzia urrikoak dira eta ezkerreko joera horretan barneratu dira ohiko ezkerraren elementu ideologiko postmaterialistak dituztelako eta normalean Berdeen alderditik gertu kokatzen diren hautesleek eta, orokorrean, joera zentrista eta ezkertiarra duten hautesleek aukeratzen dituztelako.

Azkenik, abertzaleen blokea, Euskal Herriari dagokion salbuespen gisa, aparte utzi da ezker eta eskuinaren arteko lehia horretan botoak birbanatzerakoan, nahiz eta hauteskunde-aukera bakoitzak horri dagokion jarrera bat duen. Orokorrean nahikoa erraza da aukera abertzaleak bereizi eta hartako botoak zenbatzea. 2007ko hauteskundeetan PNB alderdiak (Iparraldeko Euskal Alderdi Jeltzalea) joera zentristako UDF-MoDem alderdietako hautagaitza askorekin kolaboratu zuen, hori dela eta, ezinezkoa da jeltzaleek hautagaitza horri emandako babesa zenbatekoa den zehaztea; horrenbestez, boto guztiak eskuineko joerako gisa zenbatu dira.

2. grafikoa
Boto kopuruaren bilakaera (ehunekotan emanda) joera ezkertiarra, eskuindarra eta nazionalista bereiziz (lehen itzuliko datuak)

2. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza datu hauek aintzat hartuta: Frantziako Barne Arazoetarako Ministerioa, Vrignon (2004) eta Berria egunkaria.

Hala hautagaitzei emandako boto kopurua (1. grafikoa) nola portzentajeak (2. grafiko) aintzat hartuta izandako hauteskundeen bilakaeran erreparatuz gero, eskuineko joera duen hauteskunde-esparruaren nagusitasuna ikus daiteke argi eta garbi. Boto kopuruan izandako aldaketa logikoa da, hauteskunde bakoitzean izandako abstentzioa eta Iparraldearen erroldan izandako igoera aintzat hartzen baditugu. Hori dela eta, interesgarria da boto erlatiboan erreparatzea (2. grafikoa). Hala, eskuinak hauteskunde guztietan botoen %50 baino gehiago eskuratzen dituela ikus daiteke. Portzentaje baxuena 1997an ukan zuen botoen %51,4 jasota eta altuena, berriz, 1958an botoen %76,9 jasota. Batez bestekoa, %61,38an kokatzen da. Eskuineko alderdiei dagokienez, aipagarria da erreferentzia nagusia beti De Gaulleren aldekoak izan direla, beti gutxienez botoen bi herenak jaso izan baitituzte bloke horren barnean.

Bestalde, ezkerrak jasotzen duen boto kopurua askoz urriagoa da. Hori 1968an ikus daiteke argiro, urte horretan jaso baitzuen boto gutxien %22,5 eskuratuta. 1981. urtea izan zen urte oparoena ezkerrarentzat botoen %46,2 jasota eta batez bestekoa %34,69an kokatzen da. Edozein modutan ere, hauteskunde-esparru horrek aldakortasun handia izan du, bai barnealdetik (alderdien arteko banaketa) eta bai kanpoaldetik ere (eskuinarekin alderatuta, garrantzia erlatiboari dagokionez). 1981. urtera arte aniztasuna eta buruzagitzarik eza izan dira ezkerraren ezaugarri nagusiak. XXI. mendeko laurogeiko hamarkadara arte botoak arras sakabanatuak ziren nahikoa ezberdinak ziren aukera politikoetan (komunistak, sozialdemokratak eta erradikalak). Gerora Frantziako sozialistek hartu zuten buruzagitza hori (eskuinean De Gaulleren aldekoek zuten nagusitasunaren parekoa erdietsiz) eta, horren ondorioz hauteskundeetako gutxieneko portzentajea %29ra areagotu zen ezkerrean (1993 eta 2007). Ondoren, XXI. mendeko laurogeita hamarreko hamarkadan ezkerrean beste panorama bat zabaldu zen, lau muturren arteko lehia ageri zelarik: sozialistak erreferentzia nagusi modura, komunistak, berdeak eta muturreko ezkerreko alderdiak. Dena den, bigarren itzulian banaketa hori arindu egiten da, izan ere, bigarren itzuli horretan hautesleek gertueneko joeren arabera ematen dute botoa.

2. taula
2007ko legegintzarako hauteskundeak: lehen itzuliko emaitzak
AlderdiakBoto kopuruaHautagaitzari
botoak (%)
UMP5778143,78
UDF-MoDem1755213,29
FN25911,96
CPNT21401,62
EH BAI106768,08
PSF2852521,61
PCF41223,12
VERTS33682,55
LCR26922,03
BESTEAK25251,91

Azkenik, azken esparrua daukagu, abertzalea. Abertzaleek goraldia izan zuten 1967an. Orduan Enbata hautagaitzak botoen %4,63 jaso zuen, nahiz eta 1968ko hauteskundeetan ezin izan zion kopuru horri eutsi eta %1,58ra jaitsi zen portzentajea. Langa hori gainditu egin zen 1978tik aurrera EHAS alderdiak (Euskal Herriko Alderdi Sozialista) lortutako %3,59ari esker. Dena den, oraindik portzentaje apala zen eta laurogeiko hamarkadaren amaierara arte ez zen benetako igoerarik gertatu, Abertzaleen Batasuna (AB) koalizioa osatu zen arte. Abertzaleek 1988an ukan zuten jauzi garrantzitsua, izan ere, MUA hautagaitzak botoen %5,67 eskuratu zuen; hauteskunde-indar horrek portzentaje hori mantendu zuen 1993ra arte dagoeneko AB izenpean eta 1997an igoera nabarmena ukan zuen. Orduko hartan, AB koalizioak botoen %6,45 eskuratu zuen eta EA-EAJ koalizioak %2,87, hau da, botoen %9,3 abertzaleak izan ziren. 2002an abertzaleek botoen %7,35 jaso zuten eta, azkenik, 2007an Euskal Herria Bai (AB, Batasuna, EA) hautagaitzarekin botoen %8,3 ukan zuten. Datu horrek hauteskunde-esparru abertzale txikia sendotzen du, zenbaitetan, hauteskundeen bigarren itzulian erabakigarria dena.

1Garaipen guztiak De Gaulleren aldeko eskuinak ukan zituen, 1958. urtekoak izan ezik. Urte hartan III. barrutian Errecart kristau-demokratak irabazi zuen.

22007. urtean zentro eta eskuineko aukerak lortutako bi diputatuetako bat IV. barrutian Jean Lassalle zentristak izandako garaipenetik eratortzen da (François Bayrouk sortutako MoDem alderdikoa).

Euskal politikagintzaren azterketan parte hartu duten politologoen artean Euskadiko alderdien sistema definitzerakoan aurkitzen da adostasunik handiena: pluralismo polarizatua. Nafarroako Foru Erkidegoaren azterketari gagozkiola, erkidego hori azpigaratuagoa da horri dagokionez; dena den, hor ere pluralismo polarizatua dagoela esan daiteke, nahiz eta ez den horren argia.

3. taula
Nafarroako alderdien sistemaren adierazleak 1979-2003 bitartean (hauteskunde autonomikoak)
19791983198719911995199920032007

Iturria: berezko sorkuntza.

Parlamentu talde kopurua95856665
Parlamentu zatiketa (Pz)0.800.720.790.670.770.720.710.68
Alderdi kopuru efektiboa5.23.64.83.04.43,53,53.2
Lehen alderdiaren eserlekuak (%)28.540304034444644
Bigarren alderdiaren eserlekuak (%) 21.426283822222224
Bien arteko alde parlamentarioa (%)7.1142212222420
Lehen alderdiaUCDPSOEPSNUPNUPNUPNUPNUPN
Bigarren alderdiaPSOEUPNUPNPSNPSNPSNPSNNaBai
Eserleku kopurua bien artean (%)49.966587856666868
Gutxieneko gehiengoa parlamentuan22222222
Gobernatzen duten alderdi kopurua41113/1122

Giovanni Sartorik3 5-6 alderditan ezartzen du pluralismo polarizatuaren muga. 3. eta 4. tauletan ikus daitekeenez, baldintza hori NFE nahiz EAEan bete egiten da. Lehenengoan, 1991n eskuineko alderdiak batu ostean, alderdien sistema bost alderdiko sistema gisa geratu zen argi eta garbi: estatu mailako hiru alderdi nagusiak (UPN, PSN, IU) eta bi alderdi nazionalistak (HB eta EA). Dena den, berehala eskuinean beste haustura bat gertatu zen CDN sortu zenean. Horren ondorioz sei alderdiko sistema bat finkatu zen. 2003an ordea, ezker abertzalearen korronte batek beste alderdi politiko bat sortu zuen (Aralar). Horrenbestez, zazpi alderdiko sistema ezar zitekeen, hauteskunde-zerrendatik ohiko ezker abertzalea ilegalizatu eta kanporatu ez balitz. Azkenik, 2007an, euskal alderdi nazionalistek Nafarroa Bai koalizioa osatu zuten. Horrenbestez, bost parlamentu-taldeko panorama bat geratu da. Ilegalizatutako ezker abertzalea seigarren indarra izango litzateke jasotako baliogabeko botoak aintzat hartuz gero.

4. taula
Euskal Autonomia Erkidegoko alderdien sistemaren adierazleak 1980-2009 bitartean (hauteskunde autonomikoak)
198019841986199019941998200120052009

Iturria: berezko sorkuntza.

Parlamentu talde kopurua7577775 (6)*6 (7)*7
Parlamentu zatiketa (Pz)0.810.720.810.810.820.790.73**0.78**0,69
Alderdi kopuru efektiboa43.55.25.25.653.7***4.6***3,28
Lehen alderdiaren eserlekuak (%)41.742.725.329.329.328.044.0*38.6*40
Bigarren alderdiaren eserlekuak (%) 18.325.322.721.316.021.325.32433,3
Bien arteko alde parlamentarioa (%)23.317.42.78.013.36.718.7*14.6*6,7
Lehen alderdiaEAJEAJPSEEAJEAJEAJEAJ-EAEAJ-EAEAJ
Bigarren alderdiaHBPSEEAJPSEPSEPPPPPSEPSE
Eserleku kopurua bien artean (%)60684851454969.5*62.6*73,3
Gutxieneko gehiengoa parlamentuan223233222
Gobernatzen duten alderdi kopurua****1123/3/233/21.5/2.52.51

Euskadiri dagokionez, hauteskunde autonomiko guztietan zazpi parlamentu-talde zenbatzen dira, hiru salbuespenekin: 1984an eta 2001ean bost talde ditugu eta 2005ean sei. Jaitsiera horiek arerioen politika nabarmentzearen eraginez gertatu ziren nagusiki. Politika horrek mapa sinplifikatzea ekarri zuen, batez ere, nazionalismoaren eta zentralismoaren arteko gatazka indartu eta botoak dimentsio horietako erreferente nagusietara joan zirelako. Bi hauteskundeetan gertatu zen fenomeno horrek parlamentu zatiketa eta alderdi kopuru apalagoa ekarri zuen. Gainera, boto gehien dituzten alderdien portzentajea gainerako hauteskundeetan baino handiagoa da arerioen politika indartzearen eraginez.

Horren ondorioz, bi kasuetan Rae eta Taylorren parlamentu zatiketaren indizea handia da (3 eta 4 taulak), izan ere, Nafarroako 2007ko hauteskundeetan eta Euskadiko 2009ko hauteskundeetan izan ezik, indize hori 0,70 puntuen gainetik kokatzen da beti. Salbuetsitako hauteskunde horietan ezker abertzalearen botoak ez ziren zenbatu hura ordezkatzen zuten hautagaitzak ilegalizatuta zeudelako; horrek eragiten du hauteskunde horietan parlamentu zatiketa hertsiagoa izatea. Horri erreparatzeko beste modu bat Laakso eta Taageperaren alderdien kopuru efektiboari begiratzea da, zeinaren bidez informazio bera eskaintzen den eta tamaina erlatiboari dagokionez alderdi kopurua hobeto bistaratzen den.

EAEn parlamentu taldeen kopuru efektiboa 1984. urtean erregistratutako gutxienekoaren (3,5) eta 1994. urtean erregistratutako maximoaren (5,6) artean kokatzen da (dena den, aipagarria da gutxieneko hori 3,2 puntuan kokatu zela 2009an ezker abertzalea ilegalizatzearen ondorioz). Zortzi hauteskundeetako puntuak hartzen baditugu (2009. urteko emaitzak aparte utzita) batez bestekoa 4,6 puntukoa da eta, beti Blondelek4 alderdi nagusi bat duen alderdi anitzeko alderdien sistematzat hartzen duen 3,5eko langatik gora. Irizpide hori 1980., 1984. eta 2001. urteetako hauteskundeetan beteko litzateke, EAJ alderdiaren nagusitasuna zela-eta. Gainerako hauteskundeetan alderdien kopuru efektiboa 4,5 puntutik gorakoa da. Hortaz, ikuspegi kuantitatibotik alderdi nagusirik ez duen alderdi anitzeko sistema bat ondorioztatzen da. Dena den, alderdien sistema beste irizpide batzuen baitan ere badago, esate baterako, ideologikoa; hori dela eta, 2009. urtera arte EAJ alderdia izan da EAEko alderdien sistemako ardatz eragilea.

Orain arte adierazitakoa berretsi egingo dugu EAEn alderdien sistemari dagokionez Sartorik5 hura pluralismo polarizatu gisa definitzeko ezarritako zortzi ezaugarriak betetzen direla ikusita:

  1. Hauteskundeetan garrantzia handia duen sistemaren aurkako alderdi bat dago, hots, ezker abertzalea.
  2. Berretsi egiten da bi aldeko oposizioa dagoela, izan ere, ezinezkoa da ideologikoki aurkakoak diren alderdien arteko batasuna ematea, esate baterako PP eta ezker abertzalearen artekoa; horrek EAJ alderdiak duen nagusitasuna eragin eta berresten du, oposizioa ideologikoki oso zatituta baitago.
  3. Sistemaren ardatz eragile zentralaren tokia (ez da nahastu behar ideologia zentristaren kontzeptuarekin) EAJ alderdiak betetzen du eta gatazkaren ardatzekiko kokaleku zentrala du, bereziki, aldez aurretik aipatu dugun moduan garrantzitsuena bezala ageri den erdigune-periferia gatazkari dagokionez; gatazka horretan euskal gizartea auto-definitzeko erabiltzen den kokalekuaren erdian dago (nazionalismo moderatua). Horren ondorioz, polo anitzeko alderdien sistema bat ematen da, gutxienez hiruki erako elkarrekintzak ageri dituena. Bi poloek ardatz eragile zentral hori kritikatzeko joera dute eta, aldi berean, ez dute modu zentripetuan lehiatzeko grina, izan ere, zentroa dagoeneko hartuta dago. Horrenbestez, joera zentrifugoak indartu egiten dituzte beren poloetako hautesleak baitaratzeko asmoz, berezko jarrera erradikalizatzearen ondorioz. Horren guztiorren bi adibide oso egoki ezker abertzalea eta PP alderdia dira.
  4. Inork ez du zalantzan jartzen EAEko alderdien sistemako bi muturren artean dagoen polarizazio eta distantzia handia (PP eta ezker abertzalea).
  5. Normalean jarrera zentrifugoak nagusitzen dira zentripetuen gainetik, nahiz eta noizbait zentroko ardatzari mesede egin dion bulkada zentripeturen bat hauteman den, modu horretan, sistema haustea ekidinez. Arnasa hartu eta lehia zentrifugo logikora itzultzeko adina.
  6. Sortzetiko egitura ideologikoak ezadostasun politiko orokorrak izateaz gain, oinarrizko printzipio eta auzietan ere ados ez dauden alderdiak eragiten ditu.
  7. Halaber, ardurarik gabeko oposizioa berretsi egiten da; izan ere, EAJ (zentroko alderdia) gobernu balizko gehiengo ororen ardatz eragilea eta bizkarrezurra da, ez du txandakatuko duen alderdirik eta, horren ondorioz, badirudi bere patua "betiko" gobernatzea dela. Aitzitik, muturrean kokatzen diren alderdiak (PP eta ezker abertzalea) boterea lortzeko koalizioak egitetik at dira eta ardurarik gabeko oposizioa besterik ezin dute egin. Gainerako alderdientzat periferiako txandakatzea besterik ez dago (EAJrekin batera koalizioa egitea). Horrek haiek gobernu gisa ez sentitzea eragiten du, izan ere, gobernua EAJ alderdiarekin identifikatzen da, horregatik, ardurarik gabe jokatzeko parada dute nolabait.
  8. Aurrekoarekin lotuta, EAEn super-eskaintzen edo gehiegizko promesen politika hautematen da. Hau da, alderdiek ezinezkoak diren gauzak zin egiten dituzte ezinezkoak direla jakinik ere (politika arloan iruzurra esaten zaio horri).

Nafarroako Foru Erkidegoari dagokionez, pluralismo polarizatu hori zehaztu egin behar da. Alde batetik, parlamentu taldeen kopuru efektiboa (3,9) askoz ere baxuagoa da (horri dagokionez baldintzak betetzen dituen arren). Eta beste alde batetik, Sartorik aipatzen dituen zortzi ezaugarriak ez dira erabat betetzen. Funtsean, Euskadiren kasuan egindako deskribapena baliagarria eta alderagarria izan daiteke Nafarroaren kasuan 1991. urtera arte. Baina urte horretatik aurrera, UPN alderdiak boterea hartzen duenean, gutxienez bi puntu eztabaidagarriak dira. 1991. urtera arte aldebiko oposizioa zegoen, ideologikoki oso antagonikoa. Baina 1991tik aurrera ezin da esan Nafarroako Foru Erkidegoan aldebiko oposizio argirik dagoenik. Legealdi hartan UPN alderdiak PSN alderdiaren baimenarekin gobernatu zuen. Nolanahi ere, 1995az geroztik egoera aldatu egin zen. Ia alderdi guztiak UPN alderdiaren aurka ziren (PSN gorabeheratsu azaldu zen auzi horretan) eta, horrez gain, ezkerreko ideologia zuten gehienek. Hori dela eta, 1995ean gobernu plurala osatu zuten PSN, CDN eta EA alderdiek eta, gainera, IUN alderdiaren babes inplizitua zuten. Egoera horretan UPN kanpoan geratzen zen. 2007an egoera errepikatu egingo zela zirudien, baina, UPN eta PSN alderdiek elkar ulertu zuten ostera ere.

Hori ikusita, hobeto ulertuko dugu Nafarroaren kasuan guztiz betetzen ez den bigarren puntua. 1991ra arte PSN zen ardatz eragile zentrala ikuspegi ideologikotik so eta, alderdi gehiengoduna zenez eta gobernuburu zenez, polo anitzeko lehiakortasuna ageri zuen sistema bat sortzen zen; Euskadiren kasuan EAJ alderdiarekin aurrez azaldutakoaren antzekoa. Baina Alderdi Sozialistak boterea galdu zuzenean, muturretako batek, UPNk boterea baitaratu zuen; modu horretan, sistema dualistagoa bilakatu zen neurri batean. Joera hori erabat nagusitu ez bada ere, PSNk hauteskundeetan garrantzia galdu ahala indartu egin da apurka. Horregatik Nafarroako alderdien sistema trantsizio egoeran dela adieraz daiteke, pluralismo mugatuko alderdien sistema baterantz. Ikusteke dago trantsizio hori amaituko den edo azkenean bestelako alderdien sistema bat antolatuko den, hauteskundeetan antzeko indarra duten hiru esparru handiren arteko lehian oinarrituko dena: eskuina nafarzale eta espainiazalea, estatuko ezkerra eta ezkerreko euskaldun nazionalistak.

3Sartori, G., Partidos y sistemas de partidos. Alianza, Madril, 1999, 163. orrialdea eta hurrengoak.

4Blondel, J., «Party Systems and Pattern of Government in Western Democracies», in Canadian Journal of Political Science, 1. zenbakia, 1968, 180-203. or.

5Sartori, G., aurretik aipatua, 165-176. or.

Bederatzi hauteskundeak aintzat hartuta (3. grafikoa) abstentzioa %33,1ekoa da batez beste; abstentzio handiena 1994an6 eman zen %40,3 batekin eta txikiena 2001ean %21 batekin. Esparru nazionalistari behatuz, hauteskunde guztietan batez beste botoen %38,7 jasotzen duela ikus daiteke. Portzentaje handiena 1986an eskuratu zuen botoen %46,7 jasota eta txikiena, aldiz, 1994an botoen %32,8 batekin. Esparru ez nazionalistari begiratzen badiogu, bederatzi hauteskunde horietan batez beste botoen %23,2 eskuratu ohi duela ikus daiteke. Emaitza onena 2001ean erdietsi zuen, orduan hautesleen %31,9ak egin zuen haren alde eta, emaitza eskasena berriz 1980an jaso zuen botoen %16,2 batekin. Azkenik, esparru federalista 1994an sortu zen (EB sortzearekin batera), horrenbestez, bost hauteskundeetako emaitzekin egin ahal da esparru horretako batez bestekoa. Orotara hautesleen %3,8k egin dute aukera horren alde bost deialdi horietan eta 1994an jaso zuen boto gehien (%5,3), urte txarrena aldiz 2009koa izan zen (%2,0).

3. grafikoa
Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen bilakaera, abstentzioa, boto nazionalistak, federalistak eta estatalistak ehunekotan neurtzen dituena, hautesle-erroldaren arabera

3. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza Eusko Jaurlaritzako datuan abiapuntutzat hartuta

Denboran zeharreko interpretazio orokor bat egin ostean, esparru nazionalistaren eta ez nazionalistaren artean hauteskundeetan dagoen distantzia gero eta txikiagoa dela ondoriozta daiteke (4. grafikoa). Azken bederatzi hauteskundeetan %15,5ekoa da batez beste dagoen distantzia, jasotako botoak (ehunekotan) aintzat hartuta. Lehenengo bi deialdietan distantzia antzekoa da, hain zuzen, %21-22 ingurukoa. Lehen deialdian, berritasunak eraginda, abstentzioa oso handia izan zela ikus daiteke. Bigarren hauteskundeetan, ordea, partaidetzak gora egin zuen. Baina 1986koa da datu adierazgarriena. Urte horretan, EAJ barneko hausturaren ostean, hauteskunde horietan lehian ziren alderdi nazionalistek beren tokiak eta jarrerak zehaztu zituzten (EAJ, HB, EA eta EE); hori dela eta, hautesle nazionalisten zehaztu behar horrek bultzatuta partaidetza handiko ziklo bat abiatu zen eta, espero zitekeen moduan, esparru horretan inoiz lortutako emaitza onena ukan zen eta, era berean, ordukoa da lehian diren bi esparruen artean dagoen distantziarik handiena (%25,9). Nazionalisten gehiengo erabateko hori eserlekuen banaketa ere islatzen da (5. grafikoa), izan ere, nazionalistek 52 diputatu lortu zituzten eta estatuko indarrek 23 baino ez. Hurrengo urtean, udal-hauteskundeetan eta foru-hauteskundeetan, joera hori berretsi egin zen eta nazionalistek emaitza paregabeak erdietsi zituzten berriz ere. Baina une horretatik aurrera joera aldatu egin zen. Aldaketa etengabekoa izan zen, erabatekoa baino gehiago. 1990. urtean estatuko alderdiek distantzia murrizten hasi ziren esparru nazionalistarekiko eta 2009ko hauteskundeetan ere joera hori nabaritu da.

4. grafikoa
Esparru nazionalistaren eta ez nazionalistaren arteko hauteskundeetako distantziaren bilakaera ehunekotan

4. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza

1990eko hauteskundeetan abstentzioa oso handia izan zen eta esparru ez nazionalistak 1984ko hauteskundeetako panorama berreskuratu zuen, gero, 1994ko hauteskunde autonomikoetan eta 1995eko foru-hauteskundeetan kolpe itzela eman zuen. Azken bi hauteskunde horiek inflexio puntutzat har daitezke, izan ere, dagoeneko esparru nazionalistak ez ditu esparru ez nazionalistak jasotzen dituen botoak bikoizten. Arrazoiak asko izan badaitezke ere, horietako bat Euskadiko Ezkerra alderdi nazionalista modura desagertu izana da. Hala, espero zitekeen moduan, nazionalismoak astindu handi samarra hartu zuen kuantitatiboki nahiz kualitatiboki, are gehiago euskal panoramako alderdien sisteman EB alderdia agertu eta EE alderdiak harako joera hartu zuenean. Alderdi sortu berri hori estatuko alderdia zen, EE alderdiak defendatu zituen planteamenduen antzekoak plazaratzen zituena. Dena den, EB hauteskunde-indarra esparru nazionalistan barneratuta ere, 5. grafikoan gertatzen den moduan, argi eta garbi ikus daiteke autodeterminazio-eskubidea eskatzen duten indarrek ordura arteko emaitza eskasenak eskuratu zituztela eta eserlekuetan ere nabaritu zen beherakada hori, 47 eserlekurekin geratu zirelarik.

5. grafikoa
Autodeterminazio-eskubidearen aldeko eta kontrako indar politikoek Eusko Legebiltzarrean dituzten eserlekuen bilakaera

5. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza

1998ko otsailean sozialistek EAJ eta EA alderdiekin gobernatzeko zuten koalizioa utzi zuten, eta urte horren amaieran izandako hauteskundeetan muturretara zentrifugatutako joera bat sumatzen da. EH (ezker abertzalea) eta PP izan ziren etekin handiena atera zuten indarrak. Orokorrean, estatalisten igoera inoizko handiena izan zen. Dena den, orduko horretan euskal nazionalismoak ere gora egin zuen, partaidetza igo den aldiro gertatu den moduan; hori dela eta, bere atzeratze erlatiboa moteldu egin zen nabarmen. Mantsotze hori are handiagoa izan zen 2001ean. Deialdi hartan arerioen politikak goia jo zuen boterea lortzeko borrokan, horregatik Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan izandako partaidetza handiena ukan zen.

2005eko partaidetzan nolabaiteko barealdia sumatu zen nahiz eta oraindik partaidetza adierazgarria izan. Hauteskunde horietan esparru nazionalistaren eta ez nazionalistaren artean gero eta distantzia txikiagoa zegoela berretsi zen, gainera, nazionalisten aliatu gisa agertzen ziren federalistek garrantzia galdu zuten nabarmen. Horren ondorioz, 5. grafikoan autodeterminazioaren aldeko diputatu kopurua murrizteko joera antzematen da, 2009ko hauteskundeetan, azkenean, egoera aldatu den arte. Azkeneko deialdian autodeterminazioaren aurkako aukerak hiru eserleku gehiago baitaratu zituen. Egoera berri hori azaltzeko hiru faktore aipatu behar dira: alde batetik, boto nazionalistaren eta ez nazionalistaren arteko distantzia murriztu egin da berriz ere (%6,7 nazionalisten alde); diferentzia horretako zati bat eserlekuen banaketarako zenbatzen ez den boto baliogabea da; eta, azkenik, Arabaren gehiegizko ordezkaritzak boto estatalistari egiten dio mesede.

Bukatzeko, hauteskundeetako bilakaerari buruzko azterketa amaitzeko ezker-eskuin ardatzean hauteskundeetan nabari den joera aipatuko dut (6. grafikoa). Gobernatzeko itunen politikan bigarren maila batean dagoen dimentsioa da hori.

6. grafikoa
Ezkerreko eta eskuineko alderdiek Eusko Legebiltzarrean dituzten eserlekuen banaketari dagokion bilakaera

6. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza

EAJ zatitu eta haren barnean joera zentrista eta ezkertiarra duen alderdi bat sortu arte, gehiengoa eskuineko aukeren eskuetan zegoen. Hain justu haustura hori gertatu zen urtean, 1986an, ezkerreko joera zuten alderdiek inoizko emaitza onenak erdietsi zituzten 54 diputatu eskuratuta. Dena den, 1990eko hauteskundeetan gertatu bezala, gehiengo argia erdietsi arren, ez zen ezkerreko koaliziorik egin. Horrek agerian uzten du dimentsio horrek bigarren mailako garrantzia duela . 1994an eskuineko alderdiek ezkerrekoek baino diputatu bat gehiago lortu zuten, izan ere, Unidad Alavesa eta PP alderdiak gora egin zuten, esparru ez nazionalistaren barnean sozialistek izandako beherakadaren kaltean. Joera hori berretsi egin zen 1998an. Eta 2001ean, PSE alderdiaren beherakadaz gain, ezker abertzaleak ere astindua hartu zuen. Horrek panorama berri bat ekarri zuen, zentro eta eskuinaren aldeko alderdien onuran. 2005ean PSE alderdiak eta ezker abertzaleak susperraldia izan zuten; hori dela eta, hamabost urtez diputatu kontserbadorez osatutako gehiengoa izan ostean, ezkerreko joera zuten diputatuek gehiengoa berreskuratu zuten Eusko Legebiltzarrean. Azkenik, 2009an eskuineko indarra nagusitu zen ostera, ezker abertzaleko hautagaitzen ilegalizazioa lagun.

6Gatazka-ardatz bakoitzaren garrantzia modu errazean antolatzen da koalizio politiko bat eratzerakoan, ardatz nazionalistaren gertutasunean edo ardatz klasikoaren gertutasunean zein irizpide erabiltzen den kontuan izanik. Metodologiari buruzko informazio gehiagorako: Lijphart, A., Las democracias contemporáneas. Ariel, Bartzelona, 143-164. or.

Nafarroako esparru politiko eta ideologikoen artean lau bereiz daitezke, abstentzioaz gain. Lehia hiru esparrutan ematen da: sozialista, Nafarroako eskuina eta euskal nazionalista. Azkenik, hemen IUN ere ageri da, sailkatzen zaila dena, nazionalisten eta sozialisten arteko trantsizio modura.

7. grafikoa
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen bilakaera, abstentzioa, boto nazionalistak, federalistak, sozialistak eta ez nazionalistak ehunekotan neurtzen dituena hautesle-erroldaren arabera

7. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza

8. grafikoa
Autodeterminazio-eskubidearen aldeko eta kontrako indar politikoek Nafarroako Parlamentuan dituzten eserlekuen bilakaera

8. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza

9. grafikoa
Ezkerreko eta eskuineko alderdiek Nafarroako Parlamentuan dituzten eserlekuen banaketari dagokion bilakaera

9. grafikoa

Iturria: berezko sorkuntza

Denboran zeharreko behaketa eginez (7. grafikoa), zazpi deialdietan izandako abstentzioa batez beste %29,8koa dela ikus daiteke, Eusko Legebiltzarrekoa baino askoz txikiagoa beraz eta, batez ere, gorabehera askoz gutxiago dituena. 1999an neurtu zen abstentzio handiena (%33,7), txikiena berriz 2007an erregistratu zen (%24,6). Esparruen gaineko azterketari helduz, Nafarroako eskuinak batez beste botoen %30,2 jasotzen duela ikus daiteke, portzentaje txikiena 1991n (%24,4) eta handiena 1995ean (%33,7) zenbatzen dituelarik. Sozialistek batez beste botoen %17,7 jaso dute, emaitza onena 1983an jaso zutelarik (%24,9) eta eskasena aldiz 1999an (%13,3). Euskal nazionalismoaren esparruak batez beste botoen %16,0 jaso du, kopuru handiena 2007an ukan zuten (%20,2) eta eskasena aldiz 1995ean (%11,3). Azkenik, IUN alderdiarekin sortutako esparru federalistari dagokionez, azken bost hauteskundeetan batez beste botoen %4,4 erdietsi du, emaitza onena 1995ean izan zuten (%6,3) eta eskasena 1991n (%2,6).

Interpretazio orokorra eginez, lehen deialdian ageri ziren hiru esparruek lehia orekatua zutela ikus daiteke, bereziki sozialisten eta Nafarroako eskuinaren artean parekotasuna oso handia zen. Baina 1987an, partaidetzak gora egin zuen eta Euskadiko bilakaerari dagokion azterketan ikusi dugunez, garai oparoak ziren euskal nazionalistentzat. Giro horretan Nafarroako eskuinak gorakada nabarmena izan zuen eta botoen %30.5 jaso zuen eta, euskal nazionalistek ere gora egin zuten itxura batean sozialisten kaltean, azken bi esparru politiko horiek botoen %19 jaso zutelarik. Egoera horretan, hauteskunde horietan nazionalistek gora jo zuten Nafarroako Parlamentuan 12 diputatu eskuratuta, 2007ko hauteskundeak iritsi artean emaitza onenak lortuz.

1991n ordea, abstentzioa handia izan zen eta UPN inguruan batutako eskuinaren eta PSN alderdiaren arteko lehia izan zen hauteskunde horietako ezaugarria. Badirudi, azken horrek nazionalisten boto erabilgarria erdietsi zuela, horri esker, Nafarroako eskuinaren pare izatera iritsi zirelarik. Horri IUN alderdiak parlamenturako jauzia egin zuela gaineratzen badiogu, euskal nazionalisten beherakada adierazgarria azal daiteke, 1995ean are handiagoa dena federalistak igotzearen eraginez. Halaber, sozialistek estatu mailan garai txarrak bizi zituzten eta Nafarroan ere beherakada itzela izan zuten Nafarroako eskuinaren inguruan sortutako alderdi zentrista (CDN) baten onuran. Fenomeno berri horrek Nafarroako esparru eskuindarraren igoera nabarmena ekarri zuen. Funtsean 1999an indartzen dena. Bitartean, PSN alderdiak atzerakadarekin jarraitzen zuen ustelkeriaren itzalak ilunduta; modu horretan, boto nazionalistak gora egin zuen apur bat eta lehen aldiz sozialisten esparrua gainditu zuen. Abstentzioak gora egin zuen baina horrek ez zuen ekidin nazionalisten gorakada, izan ere, ETAk tregua eman eta Euskal Herritarrok alderdia sortu zen, nazionalistei bultzada emanez. Era berean, indar aurrerakoiek gora egin zuten (9. grafikoa) ia eskuina gainditu zutelarik eserleku kopuruan, bakoitzak 25 eserleku eskuratu baitzituen.

2003an Nafarroako eskuinak gora egin zuen apur bat eta nazionalistak eta federalistak nabarmen igo ziren. Baina behin betiko aldaketa 2007an etorri zen. Partaidetza asko igo zen eta nazionalismoak nabarmen egin zuen gora. Esparru hori bigarren lekuan mantendu zen Nafarroako eskuinaren atzetik eta IUN alderditik etorritako boto erabilgarria jaso zuen, horri esker, emaitza ikusgarriak lortu zituen botoen %20 baino gehiago eta 12 diputatu lortuta. Gainera tartean ezker abertzalearen ilegalizazioa gertatu ez balitz 14 izango lirateke, nazionalistek inoiz lortu gabeko emaitza.

Autodeterminazioaren aldeko eta aurkako parlamentarien bilakaerari dagokionez (8. grafikoa), orokorrean ez da aldaketa handirik egon, hala, zazpi legealdi horietan eskuinaren aldekoek hamabi parlamentari lortu zituzten batez beste eta aurkakoek 38. Dena den, aurkezten ditugun datuetan xehetasun txiki bat egin behar da, izan ere, azken hauteskundeetan ezker abertzalea legezko botoa izan balitz, aurkakoek 36 parlamentari eskuratuko zituzketen eta aldekoek 16, modu horretan, denboran zeharreko datu onena erdietsiz.

Laburbilduz, zera esan daiteke, Nafarroako hauteskundeen bilakaeran ez dagoela Euskadikoan bezalako joera argirik. Joerak etengabe aldatzen dira 1991ra arte, baina une horretatik aurrera nazionalistek egun ere mantentzen den gorakada ziklo bat hasi zuten eta, horri esker, Nafarroako eskuinaren atzetik bigarren hauteskunde-esparru moduan indartzea lortu du. Lehen esparru horrek ere gorakada izan du, nahiz eta gorabehera txiki batzuekin izan. Azkenik, sozialistak beherako joera etengabe batean murgilduta ageri dira, baina azken bi hauteskundeetan joera hori aldatzea lortu dute susperraldi txiki bati esker.

  • BLAS, Asier. "Identidad nacional y postmaterialismo en la comunidad autónoma vasca: el nacionalismo lingüístico como modelo en expansión para el siglo XXI". In Barataria, Separata 6. zenbakia, 2002; orrikatu gabe.
  • BLAS, Asier. "Izquierda, nacionalismo y postmaterialismo. Análisis de los ejes de conflicto en la sociedad vasca a través de los indicadores de cultura política". In: Inguruak, 33. zenbakia; 2002; 179-195.
  • BLONDEL, J. "Party Systems and Pattern of Government in Western Democracies". In Canadian Journal of Political Science, 1. zenbakia, 1968; 180-203.
  • LIJPHART, Arend. Sistemas electorales y sistemas de partidos. Bilbo: Ikerketa Konstituzionalen Zentroa, 1995.
  • LIJPHART, Arend. Modelos de democracia. Formas de gobierno y resultados en treinta y seis países. Bartzelona: Ariel, 2000.
  • SARTORI, Giovanni. Parties and Party Systems. A framework for analysis. ECPR Press: New Ed edition, 2005.
  • SARTORI, G.. Partidos y sistemas de partidos: Marco para un análisis. Madril: Alianza, 1999.
  • VRIGNON, Bixente. "El voto en Euskal Herria norte en las elecciones legislativas". In: AGIRREAZKUENAGA, J. (koord.), Dictadura, democracia y autogobierno. La nueva sociedad vasca 1937-2004. Bilbo: Lur argitaletxea - Historia de Euskal Herria, historia general de los vascos, 2004; 178-183.