Kontzeptua

Euskal pilota

Pilota jokoa Gizateria bera adinako zaharra da eta izan diren zibilizazio guztietan ezagutu eta eman izan da. Gaur egun herri guztietan zehar axiomatikotzat jo izan da -zergatik ez euskal herrian ?- ustekabekoenak diren materialekin egindako (ileak, prentsatutako lumak, birrina, zahia, metalezko bolak, harriak, hostoak, haria, artilea, zereal haziak, katu-tripak, abereen maskuria, narrua, etab.] mugikor biribil baten erabilera dibertsiorako, distrakziorako, ariketa fisikorako eta erronka pertsonalerako ohikoa izan den ekimena izan dela; aldiz, arbuiatu egiten da, eta argudio bikainak erabilita gainera, gure herriaren isolamenduarekiko teoria.

Etnologia bata zein bestea kaltegarri eta erabat arbitrarioak ere izan diren elkarren arteko kontrajarriak diren aurreiritzi bi zorionez aspaldi itzuri ditu: pilota jokoaren gaineko edonolako patrimonialtasunik euskaldunari ukatu izana, eta bere garapen osoarekiko aitatasuna leporatzea.

Pilota jokoa -bere historia luzea grekoen Spheristiquétik eta erromatarren "pila"tik hasi, galoen "paume"tik igaro eta euskal pilota jokora iritsi arte- joko unibertsal bezala onartzen duen edozeinek, egungo pilota jokoak Homerok bere Odisean pilota jokalari trebe bezala feazioen erregea izan zen Acinooren seme eta Nausicaren neba-arreba ziren Halio eta Ladasmante aurkezten dizkigunean egindako deskribapenekin ez duela inolako zerikusirik aitortzen du; ez du zerikusirik ere Sidoniako Apolinarrek, Clermonteko Gotzainak (472) pilota jokoaz, edota are gutxiago mende erdia arinago joko horretaz San Agustinek bere Confesiones liburuan idazten zuenarekin, non pilota jokoan aritzeagatik eta tranpak egitearren bere errukia azaltzen zuen.

Resurrección Mª de Azkuek honela dio:

"Verdad es, que, así como no hay mar, ni siquiera el Caspio, cuyas aguas no se mezclen con las de otro mar, tampoco hay lengua vernácula, costumbre o tradición autóctona que pueda jactarse de no haber sido influida por otras".

Tomas Garbizu musikari lezotarraren iritzian:

"Los pueblos, son como las olas del mar: entre el ir y venir de las aguas, queda en la orilla algún recuerdo del otro lado del mar y entonces se confunden las costumbres de unos y otros pueblos...".

Ohitu egin gara pilota jokoa euskal erkidegoaren antzinako jokoa dena entzutera, betidanik pirineoar esparrua pilotatokiz beteta egon izan balitz bezala eta, euretan, gure arbasoek txokora ebakitako pilotak jaurtiz ibili izan balira bezala; baina errealitate historikoak gure harrotasun nazionalaren hegaldia laburtzera garamatza.

Baina, Rafael Ossak idazten duen bezala:

"...la honestidad de no atribuirnos los orígenes del juego de pelota, no debe hacernos incurrir en el masoquismo simplista de desdeñar el derecho a cierta patrimonialidad"

Arrazoia du Ossak zeren, grekoen, erromatarren eta galoen ekarpenak jasoz, nondik eta nola sartu ziren eztabaidatu gabe, pilota jokoa, gure geografiako txoko guztietan oinarrizko kirol bezala zaindu eta praktikan jarria izateaz gainera, eraldatu, modernizatu eta mundu guztira kirol oso, ikusgarri, eta ikuskizun harrigarri gisa zabaldu da, sortzaile izan zirenek eurak ere ezagutu ezin izateko besteko kutsu nahiko duen ekintza izanez.

1934an Tomas Garbizuk argitaratutako artikulu batetik hurrengo zati hau jaso dut:

"Con el origen del "zortziko", tenemos la misma duda que con los de la boina y la pelota vasca, pero se debe aceptar que en nuestro país han alcanzado una carta de naturaleza tal, que nadie quiere clasificarlas como prenda alpina y juego griego respectivamente. Los tres elementos son nuestros porque los hemos hecho vivir, llevan la sabia de nuestro corazón y los hemos fortalecido en el ambiente de nuestra alma popular, habiéndolos paseado triunfantes por lejanas tierras y escenarios del mundo culto y civilizado".

Pilota jokoaz dugun lehendabiziko aipamenetariko bat A. Jauregik (1944) Parisen argitaratutako Pelote Basque, izeneko lanean agertzen da eta Vainsoten lanaren paragrafoetariko bat adieraztera dator eta honako hau dio:

"Durante muchos años el juego de pelota se ha practicado únicamente con la palma de las manos; como este ejercicio lesiona las manos cuando se practica de forma continua y brutal, los pelotaris manistas de nuestros días se protegen cada vez más con guantes y dobles guantes".

XVIII. mendean, frantziar Iraultzaren mendea, europar pilotaren gainbehera ematen da; gizakiaren joan-etorri historikoaren ikuspegi arrazionalista eta zientzia mailakoa izanez, Frantzian, Italian eta Ingalaterran ohitura mokofinen alde jotzen da, pilotarenganako interesa galduz, eta "jeu de paume" izenekoak gainbehera ikaragarria jasaten du; Euskal Herrian, aldiz, pilota jokoa bizitza modu bat da, antzezpen eszenikoa, norbanakoaren eta giza mailaren edo norbanakoari dagokion gremioaren arteko lokarria nabarmentzen den esparrua.

1720an, euskal pilotari buruzko lehen datu fidagarria aurki dezakegu; Juan Ignazio de Iztuetak -inork ez bezala maite zuen bere herriko ohitura eta historiari buruzko ikerketak bere aisialdian egin zituen zaldibitarra-, bere Gipuzcoaco Dantza gogoangarrien Condaira edo Historia, Hernanin lau gipuzkoarren eta lau nafar baztandarren artean jokatutako pilota partidu ospetsu batez hitz egiten digu. Nafarrei, pilota partidua narrez irabazten joan zirela, 6 eta 10, gipuzkoarrak irabazi egin zioten 11 eta 10 tantotan partidua irabaziz. Agiri baliagarri handi honetan gipuzkoarren taldeko kapitaina zen Riverak 8 ontzako (226,80 gramo) pilota elizara arte nola ateratzen zuenari buruzko aipamena egiten da. Pilota mota hori libra erdiko pilota bezala ere ezagutzen da, egun erabiltzen diren 107 gramotik gora inoiz izaten ez duten piloten pisua bikoiztuz.

Aita Larramendik bere Corografía o descripción general de la M.N. y M.L. Provincia de Guipúzcoa, bere garaian erabiltzen ziren piloten gogortasuna salatzen du. Honela dio:

"Rompen uñas y dedos, abren las manos, mancan los brazos y aún los dislocan, y con estas desgracias y chorreando la sangre...se ha de acabar la partida".

1751an, Elgoibarko Kalegoen enparantza zabaltzen da; esparru horretan, euskal hirigintza barrokoaren adibide den horretan, botere zibilaren ikurra den Udaletxea, erlijio boterearen ikurra den eliza, eta pilota leku berria, herria ordezkatzen duena elkar bizi dira.

Donostiako hiriari buruz 1761ean Donostiari buruz egiten den aipamenean, Joaquin Ordoñez Aitak, hurrengokoa adierazten digu:

"Entre las diversiones más importantes y de mayor tradición figuran los juegos de pelota a mano y a largo; el juego de pelota es un modo de vida, una representación escénica donde se aprecia la estrecha vinculación entre el individuo y la clase social o gremio al que pertenece".

Ahozkotasunezko tradizioak balio handiko hainbat lekukoren ekarpenak egiten ba dizkigu ere, Garruzen eta Bankan aurkitu ziren goialdea disko irudiduna zeukaten hilarriak askoz ere nabarmenagoak dira. Hileta-errituen esparruan, hilarrietan grabaketak egiteari buruzko ohiturak gizartean pilotariak garai hartan izan zuen toki pribilegiatua konfirmatzen digu.

Ignacio Baleztena Azkarate, Pello Mari pilotari ospetsuaren anaiak, 1759an Leitzako enparantzan izandako pilota partidu baten kontakizuna egiten du; pilotari lehiakideak Iturengo Armara eta Huiziko Juan B. Baztarrika izan ziren. Oraindik ere Leitzako enparantzan pilotan jarduteko "botarria" gordetzen da.

Bete betean frantziar Iraultza zela, Perkainen irudia sortzen da; Juan Martin Inda, Aldudes (Nafarroa) herriko Zamuke auzoko Perkainea Baserrian jaioa da, zalantzarik gabe, pilotako lehen figura historiko eta ospetsua. Pilotari jaioa, txikia eta zindoa agiri batzuen arabera eta garaiera handiko eta sendokoa beste agiri batzuen arabera. Partidu garrantzitsu bezala Louhossoan, Tolosan, Saint-Palaisen (Donapaleu) eta Oiartzunen jokatu zituenak aipatzen dira. Simon "Aranazko Ikaslea"rekin, Haroztegirekin, Azantzarekin, Kirutchetekin eta beste askorekin jokatu zuen.

Aita Donostiak Sarako Iraburuan Norat yoaiten zira jaso zuen, eta bere testuak, pilotari aldudar ospetsuaren partidu ospetsuetariko bat adieraztera ematen digu:

- "Norat yoaiten zira, zu, adiskidea?".
- "Donaphaleora dut egungo segida...
urtheño bat sakelan, bertze baten bilha,
baldin Laphurtar hoiek yalgitzen badira"

(- "¡A dónde vais amigo?" -"Hoy tengo viaje a Saint-Palais. Una oncita de oro en la bolsa, en busca de otra... si aparecen esos labortanos".)

Azanzako semea nik ez dut mendratzen;
Bere parerik ez du pilota botatzen
Bai, bainan Perkain hori etzuen lotsatzen:
Plaza guziarentzat bera aski baizen

(No trato de rebajar al hijo de Azanza; en el saque no tiene rival. Sí, pero a Perkain no le intimidaba; éste se bastaba para llenar la plaza.)

Euskal pilota jokoaren bi elementu bereizgarrienak, Euskal Herritik kanpo beste inon erabiltzen ez ziren elementuak alegia, pilota mota (handia, astuna eta lehorra), eta larruz egindakoak ziren eskularruak izan ziren.

"KISKI" (pilotaren muina edo arima elastikoa) izenekoa egiteko hurrengoak erabiltzen ziren:

  1. Katuaren sabela edo esteak
  2. "Ahuntz adurra" izena zeukan eta euriteak izan ondoren larreetako belarraren gainean hartzen zen gelatina antzeko prentsatua.
  3. Kiskia egiteko arrantzaleek "kiskiteko" (kiskia egiteko) esaten zioten itsas ertzean oso ugaria zen goma itxurazko zuntzez osatutako itsas alga mota bat.
  4. Tolosa inguruan Ardagaya izenez edota Eibar eta Elgoibarreko eremuan Ixua izenez ezagutzen zen yesca. Zuhaitz batzuen gainean (pagadiak) sortzen den hontto bat (Polyporius fomentarius) da ; prestatzeko lehendabizi zuritu egiten zen eta gero uretan sartzekoak ziren tirak ebakitzen ziren; gero kolpatu eta bola bat egin arte oratu egiten ziren; behin lehortu ondoren ardi ehunez edo "artilez" edo lihozko hariz "liñua" estaltzen zen. Hontto hori enplastoak egiterakoan landare sendagarri bezala ere erabili zen.

Gure Historiaurreko arkeologia indusketetan pilotarekin zerikusirik ez duten aztarnarik aurkitu ez izanak, ez du euskaldunak pilotan jokatzen ez zutenik esan nahi, pilotak egiterakoan erabilitako abereen zati edota landareek euren kontserbazioa eragotzi egin zutela baizik. Funtsean luzera jokatzen zen "jeu de paume" edo eskuzko jokora, airera eta eskuz edo eskuzorro zabal txiki baten laguntzaz.

Pilotatokiak herrietako enparantzan kokatuta egoten ziren. Jokalekuko soroak izaten zuen irregulartasunari zela eta, jokaldi bakoitzari hasiera eman ahal izateko, pilotariak, bata bestearen aurrean kokatutako taldeetako lehiakide izanez, botarria, saka-harria edo botillo bezala ezagutzen den harriaren aurka pilotari botea ematen zioten.

Apustuak egiten ziren, diru kopuru handiak jokoan jartzearekiko jarduerak azalduz.

Laborantzari zegozkion zeregin desberdinen artean, "despamplonatzea" mahatsaren edo batera egotean beste landara baten kimuak estali edo zabaltzearen esanahia zuen hitza bazen, pilotaren esparruan despamplonatutako eskuaz hitz-egitean, jokoaren gogortasunak eraginda, trokatuta, luxatuta, lokatuta edota desgobernatuta aurkitzen zen pilotariaren eskuari esaten zitzaion.

Kolonbiar-aurreko Amerikan, maya eta azteka herriek jokorako pilotak kautxu zuhaitzetik isurtzen zen erresina-latex zuri eta esne-itxurakoa gatzatu arte berotuz lortzen zituzten.Charles de Condamine enbaxadore frantziarra izan zen, XVIII. mende hasieran, Europara lehen aldiz latexa ekarri zuena.

XVIII. mende amaieran, pilotaren arima elastikoa egin ahal izateko, euskaldunak katuaren tripen ordez kautxua ezartzearekiko bururakizuna izan zuten.

Bere garaiko joko klasikoan, jokalariak aurrez aurre jartzen ziren, bata bestearen aurrean, aurkakoak ziren zelaietan eta sare batek banatuta; baina material berriaren ikaragarrizko boteak jokoaren bilakaera egokirako eragozpen handiak sorrarazten zituen eta horiek guztiak pilota berrira bere garaiko tresna guztiak egokitu, berriak sortu eta batez ere pilota orma baten aurka jaurtiz, "ble" bezala ezagutzen zen jokatzeko eran, jokoari hasiera ematearen bururakizun zorionekoaz gainditu ziren. Ordura arte erabilitako pilotekin, bote gutxikoak, geldoak eta frontisetik irteera gutxi zutenekin, "ble" horrek kirol antza baino umeen joko antz gehiago baldin bazuen, bere entzutea ugaritu egin zen kautxua piloten bihotza egiten erabili izan zenetik aurrera, horretara bere elastikotasuna handitu egiten zelako eta bizkortasun, indar eta ikusgarritasun handiagoa ematen ziolako.

Pablo de Gorosabel historialari tolosarrak, bere Noticia de las cosas memorables de Guipúzcoa o descripción de la provincia y de sus habitantes liburuan joko, jostaketa eta jaiei atal bat eskaintzen die. Jokorik ezagunena pilota dela onartzen du eta ezagunenak diren lau joko-erak banan banan azaltzen ditu: luzerako jokoa, errebotea, ble izenekoa eta trinketa. Luzerako jokoa xehetasun mailarik gorenez azaldutakoa da. Jokalari guztiak eskuineko eskuan zoru konkabodun eskularrua janzten zutela azaltzen du. XIX. mende hasieran, jokalariaren eskua baino apur bat handiagoa zela adierazten du, baina, gutxika gutxika, tamaina handituz joan zen.

Trinketean ere zorudun eskularruekin jokatzen zen, eta esku hutsik jokatzen ikustea oso gauza bitxia zen.

Euskal pilota jokorik esanguratsuenean, esku pilotan bi jokalari nagusik parte hartzen dute:

  1. Protagonista, gure kasuan, eskua da, tresnarik estimatuena baina aldi berean "eskuzko" pilotarienen zigortuena. Eskua, diplomaziaz itunak izenpetzeko, bate baten gogortasunarekin lehian aritzeko, gauzak ukitzeko, hartu eta ikusteko ere gai den gizakiaren giza-soineko atala da; beste atzamar guztiekin pintza bezala jarduteko atzamar lodiaren ahalmenean datza kreazioaren errege gisa gizakiak duen nagusitasuna. Lau milioi urtetan zehar, gizakiaren eskua naturan aurki daitekeen tresnarik biribilenean bihurtu arte etengabeko garapen prozesuan izan da.
  2. Aurkakoa pilota da, azalaren eta eskuturreko hezurren, eskuaren eta atzamarren artean kokatzen diren anatomia egituretariko bakoitzaren gaineko bere agresibitate nabarmena bere fabrikazioan erabilitako elementuen, euren proportzioen, harilketa-tentsioaren, bere elastikotasunaren eta lur-zoruarekiko duen marruskadura-indizearen arabera egonik.

Zauririk gogorrena edota eskuetan eraginik handiena duena "eskuetako gaitz" bezala ezagutzen dena da, euskaldunen gaitz misteriotsutzat aintzat hartua, autore batzuen ikuspegitik artikulazio metakarpiano-falangikoetan zauriren baten ondorioa omen dena. Zauri horiekiko RMNz egindako ikerketa batek Nafarroako Unibertsitatean Barreda Doktoreak 2003an defendatutako doktore tesian hodien etenagatiko hemorragien ondorioz enkapsulatutako hematomak direla azaldu du.

Eskuetako zauriak sendatzerakoan XVIII. mendean erabilitako tratamenduen artean honako hauek dira:

  1. Gelditasuna edota aldi baterako kirola uztea.
  2. Elikadura ona.
  3. Eskua harri batekin edota mailu batez jipoitu.
  4. Ozpin, gatz eta berakazdun erbiaren gatzuna
  5. Kontrastedun manilubioak
  6. Txaplatak
  7. Belar txundigarriak egosi izan diren uraren baitan urperatzeak egin.
  8. Bentosak, barraskiloak eta izainak. Hain zuzen ere, izainen aho guruinetan lortzen da egun hirudina, koagulazioaren aurkako bere propietateengatik Medikuntzan erabilia den ur-aterakina.
  9. Hematomen tratamendurako, zirujau barberuak sangratzeko labanez atzamar arteko espazioetan ebakiz sangriak egiten zituzten. Egun, XXI. mende inguruan, kirurgia-tresna bat da, oraindik ere sasi-mediku edo osagileren batek erabiltzen duenetakoa izanez.
  10. Esku-handituaren tratamendua: 1789an Jorge de la Fayek honako hauek aholkatzen ditu:
    1. Eskua zapaldu
    2. Ur-kare apur bat pattar pixka batekin animatua.
    3. Amoniako-gatza, ardo aromatikoren batez nahastuta.
    4. Xirmendu-hautsen lexia.
    5. Intsusa, hiezgo edo astapiperraren orriz egindako kataplasmak.

XX. mendeko azken bi hamarkada hauetan kirol bezala euskal pilotaren ospea berreskuratzen lagungarri diren itu jakin batzuk eman dira:

  1. Euskal pilota euskal kulturaren ondasun bezala aintzat hartua izan da, bereizgarri dituen hiru elementu hauek dituela: pilotaren kautxuzko muina, frontiseko horma eta ble erazko jokoa.
  2. Pilotariak lortu duten gizarte mailako ospe handia.
  3. Bilboko Zabalbide frontoiaren berreraikuntza, bigarren guda karlistan zehar suntsitua izan zen eta bestalde albisteak ditugunetatik bere mailan zaharrena den frontoia alegia.
  4. Ategorrietako itxita zegoen frontoia zabaldu izana, Serafin Barojak "Jai Alai" izenez bataiatu izandakoa. Frontoi hori, historian zehar lehendabiziko aldiz ikusleei 20 zentimo pezetako sarrera kobratu zitzaien tokia izan zen.
  5. Euskal pilotaren eremuan espezializatutako lehen aldizkariak sortu izana: Pelotari, La Chistera eta La Pelota Bilbon, eta Madrilen, Pelotarismo.
  6. Antonio Peña y Goñi, pilota esparruaren ikerle zehatzak idatzitako La pelota y los pelotaris liburu famatuaren argitalpena.
  7. Estanislao Jaime de Labayru y Goikoetxea abadeak Historia General del Señorío de Bizcaya idazlaneko VIII. Atalburuan gure pilotaren egoeraz egindako salaketa gogorra.

Olerkariren batek Daviden harri egoki eta funtzionalaren eta Tiffanys'seko arrosa diamantearen arteko berriz ezin gerta daitekeen ia perfekzio puntu bezala jo duen euskal pilotaren joko liluragarria edo, hobe, pilotaren euskal jokoa, J. Iguaran historialari tolosarraren iradokizun zuzenaren arabera, Galileok eta Newtonek jada mende asko direla formulatutako mugimenduen legeak ezagutu eta arakatzen dituen ikuskizun sutsua da.

Kirol guztiz osoa da -baina askoz osoagoa litzateke frontoi itxi baten eta kez betetako baten barik zeru argira egingo balitz- eta egoera jakin batzuetan aisialdirako ekimen bezala edo jostaketa bezala ere, zortzi urtetik aurrera edo arinago ere, berrogeita hamar urtera arte, baliagarri izanez; ez dago soin sendoa dutenentzako bakarrik mugatua zeren tankera horiek bezalakoek atzelari izateko abantaila ikaragarriak dituzten arren, gorpuzkera arrunta dutenek ikaragarrizko aurrelariak izatera iritsi daitezke.

Pilotan aritzeko morfotipo zehatzik izaterik eskatzen ez duen pilotaren jokoak, ezaugarririk garrantzitsuena bezala trebetasuna garatzen du eta aldi berean, erresistentzia, malgutasuna, kemen asko, lasaitasuna eta abiada eskatzen ditu. Toki aldaketak oso laburrak direnez eta pilota-kolpea enborra geldi dagoela ematen direnez, arnasa-funtzioak baino kardiobaskularrak gehiago sustatzen ditu. Pilotariak bere goiko, beheko gorputz-adarretako muskulu-talde handien eta sabelaldeko muskuluen esfortzua egiten du.

Ikuspegi psikikotik, pilota jokoak behaketarako gaitasuna, erreflexuen bizkortasuna eta juiziorako eta ekintzarako erabakia garatzen ditu. Jokatzeko era zuhur eta arretatsua duten pilotariez gain, inolako beldurrik gabe arriskuz eta ausardiaz jokatuz jokaldi ikaragarriak egiten dituztenak ere badira. Pilotari bikainak zuhurrak eta talentu handikoak izan behar du, arin jokatu behar du, zalantzarik gabe eta berariazko intuizioz; bere gorputz-egoera, bere kokapenaren eta frontiseko hormaren arteko distantzia, abiada, efektua, pilota heltzen zaionean hartzen duen bote-altuera eta norabidea, eta lehiakideek pilotalekuan duten tokia ere koordinatu beharra ditu.

Datu guzti horiekin, pilotariak, segundo-hamarrenetan, jokaldia pentsatu eta egin beharra du; baina, dena erabakita dagoela uste denean, aurkariaren posizioan ustekabeko aldaketa batek, edota pilotaren norabidean aldakuntzaren bat izatean, pilotaren beraren edo pilotalekuaren beraren irregulartasunak edo aurkariaren hutsegite gorri batek eraginda, aurreikusitako eran pilotak boterik eman ez egitearren edo uste baino abiada bizkorragoa dakarrelako edota ezkerreko hormara hurbiltzeagatik, segundo zatikitan, pilotariak bere jarrera aldatu beharraz gain pilota-kolpea hasierarako pentsatutakotik era oso desberdin baten emateko keinua egikaritu behar du, pilota inola ere atxiki ezinaren zailtasuna erantsiz.

Trebetasun handia eskatzen duen kirola izatean, ume baldar eta ez-trebeentzako heziketa-eragile bezala eta moldatu gabekoen psikomotrizitate heziketarako ere oso bikaina da.

Euskal pilotan diren modalitate desberdinen artean, esku biekin aldi berean jokatzen diren eskuzkoa, palazkoa edo paletazkoa bezalakoak kirol simetrikotzat jotzen dira, garapen harmonikoan beharrezko oreka mantentzeko konpentsaziozko beste inolako ariketa osagarri batzuk edota beste inolako kirolik egiterik behar ez dutelako.

Francisco Amorós y Ondeanok, atzerriratutako koronel espainiarra zenak, beste hainbat ekarpenen artean Pariseko Gimnasia Arrunt Militar eta Zibileko jardueran bertako zuzendaria izanez musika osagarri bezala sartu zuenak idatzitako bere Manual de Educación física, gimnástica y moral gimnasiarako liburuan agertutako ohar baten bereziki hormaren aurka pilota jokoa garatzea aholkatzen du, soin-zati bien garapen orekatu eta harmonikorako ariketa bete eta erabat eraginkorra delako.

D. Miguel Mª Etxabarren Dr.ak, bere garaiko kirolari gipuzkoar gehienentzako erreferentea zen medikuak, futboleko atezainentzako, zezenkarientzako eta eskularru babestzaile batez Cabo Kennedyn bereziki eraikitako frontoi baten ekiten zioten amerikar kosmonautentzako ere indar eta elastikotasun ariketa bezala pilotaren jokoa aholkatzen du.

Pilota jokoaren nolakotasun guzti horiek bikoteen Lehen Txapelketa ofiziala ospatu izanak eraginda Pilotia lakorik! izenburua zeraman bertso bakar baten Kepa Enbeitak era honetan bikain laburbiltzen zituen:

Buru, anka ta beso, bular eta begi,
osuan indartzeko mutil gastieri
pilotia lakorik ezin topau legi.
"Besagaiñ" ta "bolera", ezker ta eskubi,
atzian naiz aurrian, an jauzi or jagi...
Pilotariyak oso bizkor egin dagi.

kirol-zale zarian mutil azkar ori,
beste danak utzirik...Izan pelotari.

Joko-motari eta jokatzen den esparruari so eginez, egun euskal pilotaren hurrengo joko-motak bereiz ditzakegu:

Joko zuzenak
a) Trinketean:PASAKA ("Courte pomme"ren antzekoa)
b) Enparantzan, zeru zabalera:BOTE LUZEA
LAXOA
ERREBOTEA
JOKO-GARBI
Zeharkako jokoak
a) Frontoi laburrean:BURUZ BURUKO ESKUZKOA
BIKOTEKAKO ESKUZKOA
PALA LABURRA
LARRUZKO PILOTADUN PALETA
GOMAZKO PILOTADUN PALETA
JOKO GARBI
FRONTENIS
LARRUZKO PILOTADUN RAKETA (emakumezkoena)
b) Frontoi luzean:ERREMONTEA
ZESTA
PALA LABURRA
PALA LUZEA
c) Trinketean:BURUZ BURUKO ESKUZKOA
BIKOTEKAKO ESKUZKOA
LARRUZKO PILOTADUN PALETA
GOMAZKO PILOTADUN PALETA
XAREA


Gaur ez da erraza, ugaritasunez iragarritako pilota-jaialdien zerrenden alboan, pilotaren esparruko taldeetan eguneroko ika-mikak elikatzen dituzten pilotarien ohitura, zauri edo apetei buruzko kronikekin batera euren argazkirik argitaratzen ez den egunkaririk zabaltzerik.

Telebistaren bitartez frontoi laburreko edo trinketeko eskuzko pilota partiduen emankizunen ondorioetako bat pilotariak pertsonaia publiko izatera iritsi izana da, oso ezagun bihurtuz eta euren herrietako gazteek dioten txundidurak emandako ospea izan eta eurengan benetako zirrara sorraraziz. Noizbehinka, erremonte partiduak, zesta-puntazkoak edo pala luzekoak ere eman izan dira baina frontoien dimentsio handiak, pilotak hartzen duen ikaragarrizko abiada eta jokaldi-mota aldaera handiak kamaren bitartezko jarraipena zaildu egiten dute eta ikuskizuna oso gogobetezkoa ez izatea dakar.

Pilota jokoaren teknika urteen joan etorriaz garatuz joan da, batez ere azken hamar urte hauetan. Pilotaren "sotamanoz" emandako kolpea, ohiz kanpokoa eta defentsarakoa zena, ohiko jokaldi bihurtu da, eta, gainera, erasoak ekiteko erabiltzen da; naroa da aurrelariak sakeei "aires" erantzuten ikustea eta atzelariak seiko laukitik "boleaz" pilota kolpatzen ikustea. Ohikoa da pilotari bat plantxan pilota zail batera heltzeko lurrera bota eta apustuan dabiltzan korridoreen eta pilotalekuko lehen aulkietan direnen artera erori eta bat-batean pilotalekura itzultzen direla ikustea. Pilotari airez (boleaz edo sotamanoz) emateak, partidu baten, aurrelariak atzelariak beste bider pilota kolpatzea dakar. Egungo pilotari profesionalak, arlo fisiko, tekniko eta, kasu batzuetan behintzat, psikologikoan ere prestakuntza handidun benetako atletak direnak, menditik zeharreko ibilian, norgehiagokan eta frontoietako pilotalekuan eta gimnasioetan etengabeko entrenamenduan gero eta ordu gehiago ematen dituzte.

Pilotariek, kontzepzio iraultzaileagoa, ikusgarriagoa eta sutsuago batez eta ez hain klasikoa, abiada handiko eta erritmo bizidun jokoa garatzen dute, ikusleentzako atsegin eta gozamen nabarmen handiagoa ekarriz.

Pilotarien janzkera ofiziala, beste garai batzuetako zuri eta garbia, guztiz aldatu da:

  1. Prakak, zuriak eta luzeak, antzinako tenistenak bezalakoak dira eta pilotarien hankek mugimendu-askatasun handiagoa izatea ahalbidetzen dioten ehun berezi batez eginda daude. Aurrelari diren pilotariengan ohikoak dira zoruaren aurkako kolpeen gogortasuna moteltzeko hankaren kanpoaldeko errefortzu barrubigunak.
  2. Antzinako espartzuzko abarketa zuriak amortiguaziodun plantila handiz eta zoru lodiz hornitutako zapatilengatik ordeztuak izan dira, euren kolore zuria hainbat estilo eta margodun apainduraz estalita azalduz.
  3. Alkandora zuri zabal eta mahukarik gabekoak, margo gorri edo urdindun leporik gabeko alkandora estuengatik ordeztuak izan dira, mahuka, lepo, sorbalda eta paparra pilotariak erroldatuta dauden pilota-enpresaren, kirol-jantzi egilearen eta txapelketak babesten dituzten enpresen, bereziki aurrezki kutxak, anagrama eta logoz apainduta azalduz.
  4. Besotik eskura izerdirik igaro ez egitea beste helbururik ez dituzten eskuturrekoak, zuriak dira eta, batzuetan, alkandora bezalako margodunak.
  5. Gerrikoak, alkandoraren margo berekoa, bere balio identifikatzailea galdu egin du.
  6. Pilotaririk gehienak, gazteenak batez ere, belarri-gingil bakoitzean belarritako bat edo bi eta, ia guztiak, urrezko kate-begi lodidun kate ederrak, daramatzate.
  7. Tresna-espezialitate askotan derrigorrezko bihurtu da buru-kasko babeslearen erabilera.
  8. Betaurrekoak, tresnaz trinketean jokatzeko erabat derrigorrezkoak dira kanpo erasoarengandik begiak babesteko.
  9. Belaunetakoak, eskuzko pilota partiduetan aurrelari bezala jokatzeko modan jarri dira.

Frontoietako margo zuri zikina, margo berdeagatik ordeztu da, eta pilota, antzina fundizioetako ke beltzarekin beltzatutakoa zena, zuria izatera iritsi da.

Pilotalekuen leunketaren gorakadaren eta ezkerreko hormaren eraginez, frontoiko lur-zoruaren eta pilotaren arteko frikzio-indizea murriztu egin da.

Publizitate-logoak ezkerreko hormaren zati handi bat, erreboteko hormarena eta frontisekoaren txapapean kokatutako espazioa ere estaltzen dituzte.

Apustuak behar bezala uniformatutako korridore profesionalak gurutzatutakoak izaten dira. Egun, frontoira joan beharrik izan gabe, etxetik eskuko telefonoz apustua egiteko aukera ere badago. Ogerlekoa euroagatik ordeztu da momioek inolako aldaketa esanguratsurik jasan ez dutela.

Partidu profesionalak ospatzen diren bitartean jostura desegiten zaion pilota otzaratik atera egiten da, aurreko garaietan ez bezala, kantxeroak, gertatu ahala, unean bertan berriz josteko abagunerik izan gabe.

Aulki baten eserita jokoa zuzenduko duten partiduko hiru epaileek (aurrekoa, erdikoa eta pasako marrakoa), eta, sarritan, puru bat errez, egun bi dira, eta euren betekizuna zutik garatzen dute. Salbuespenez, goi mailako txapelketako partiduetan pilotarien atsedenaldien iraupenaz eta atseden-kopuruaz arduratzen den beste hirugarren epaile bat ere izaten da.

Egurrezko edo plastifikatutako kartoizko markagailuak, eskuz erabiltzen zirenak bestalde, markagailu elektronikengatik ordeztuak izan dira.

Pilotarik gehienak, makinaz eginak eta ez eskuz, diametro estuago bat eta elastikotasun handiagoa izatean, saltokari bihurtzen dira, bote altuagoa eta frontisetik irteera handiagodunak izanez eta, ondorioz, kaltegarriagoak. Traumatismo mekanikoak direla eta, eta gero eta gehiagoko ariketa dena gogoan hartuz, azala bere egokitzeko gaitasun handiagatik, askoz elastiko eta hauskaitz bihurtzen da, baina pilota kolpearen intentsitateak eta izaera etengabeak jasangarri diren muga guztiak gainditzen ditu, esku hutsik eskuz pilotan jokatzea eragotziz.

Eskuen segurtasunaren alde ekitearen beharrizanak pilota kolpatzerakoan eskuaren nafarrean hartutako energia sakabanatzeko gai diren babes-material eta forma desberdinak asmatu, garatu eta erabiltzea eragin du, horretara kirol jardueraren ohiko garapena zaildu era eragotzi ditzaketen lesioen agerpena ahalik eta gehien zaildu edota saihesteko.

Babesgarriak, esku desberdinen formara egokitzerik izan dezaten malguak izan behar dute, elastikoak, hasierako forma berreskuratzeko, erosoak, atzamarrei mugimendu-askatasuna eman diezaioten, eta meheak, pilotaz "gozatzea" ekarri dezaten. Polietilenoa bezalako material erdi-gogorrak edota propilenoa bezalako gogorrez gain, naroak dira hurrengoak bezalako eskuen babeserako elementuak: esparatrapua, lodiera, gogortasun eta geometria-irudi desberdineko gomadun takoak, zurezko plantxak, berunezko laminak eta atzandelak, kartoizko edo silikonazko xaflak, txanponak, naipeak, etab.

Frontoiko jendearen artean, elizan bezala, ile gutxi, eta gainera zuria, ikusiz emandako urte asko igaro ondoren, gazteria, bai gizonezkoak bai emakumezkoak, frontoietako jesarlekuak neurri handi baten betetzen hasia dugu.

Erremonterako zestak eta zesta-punta, oraintsura arte zumitzezkoak, egun plastikozkoak egiten dira; askoz merkeagoak dira eta, arinagoak izatean, askoz erabilgarriagoak dira, pilotaren kontrola, zesta-barruan abiada handiagoz laban egitean, zailagoa den arren.

Frontoien barruan, leku itxiak baitira, alkohola edan eta erretzeko ohituraren aurkako kanpaina bat abiarazi da.

Pilotarien eskuak maiztasunik ugarienez jasaten dituzten lesiorik garrantzitsuenak Raynauden sindromea edo "atzamar zuria" eta "untzea" izaten dira.

Neurri prebentibo berriak hartu eta ondorioak ebaluatzeaz gainera, egun, lesioen prebentzio-tratamendu batek bere eraginaren eta larritasunaren etiologia eta bere agerpenean eragiten duten mekanismoak ezagutzea eskatzen du.

Diagnosi-metodo berrien agerpena: Eskanerra, Erresonantzia Magnetiko Nuklearra, AngioResonancia, Ekografia eta Eco-dopplerra eta Fotopletismografia digitalak lesioen garrantziaren ezagutza hobea izatea ekarri du.

Txapelketa desberdinetako final handietan, "Angelus"aren geldiunea desagertu egin da. Gure kultura-ondare milurtekoaren erritu berezi eta ez ohikoa, ederra, bitxia, gure kirolean besterik ematen ez zena izan zen, frontoia gainezka jartzen zuten gainerako ikusleen runrun gorra eta apustularien eta apustuetako korridoreen zalapartak sortutako zarata gorgarria une jakin batez erabat isiltzeko gai zen ohitura alegia. Angelusaren irudiak hainbat margolari ospetsuren inspirazio-gune izan da, eta Miguel Pelay Orozkok esaten zuen bezala, originala eta deigarria izateaz gainera, ez zion inori kalterik egiten.

Eskua/pilota bikotearen arteko betidaniko istiluak, XVI. mendeko idatzietan azaltzen da, XXI. mendean ere bizirik dirau. Osasunaren esparruko profesionalen, prestatzaileen eta pilota jokoan dihardutenen artean etengabe zabalik dagoen elkarrizketa horrek balioztatu ezinekoa den ezagutza-iturburua sorrarazi du eta, ikertzaile desberdinen aurkikuntzekin batera, eskuaren prestakuntza eta indartzean, kaltegarritasun gutxiagoko pilota bat egiterakoan, babeserako egokienak diren materialen hautaketa, euren ezarpen egokia, eta mediku- eta kirurgia-arloko tratamendu berriak abiaraztean etengabeko aurrerapenak ematea ahalbidetu du.

  • AGUIRRE, J. La pelota. Navarra, temas de cultura popular bilduma. Iruña: Nafarroako Foru Aldundia, 1979.
  • ABRIL, E. Dos siglos de pelota vasca. San Sebastián: Sociedad guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1971.
  • AZKUE, R.M. Cancionero popular vasco. Gran Enciclopedia Vascaren Liburutegia. Bilbo, 1968.
  • BARRIGA, A. Estudio de las lesiones traumáticas de la mano del pelotari manista. Doktore Tesia. Iruña, 2003.
  • BASTERRA de, J.R. "Con qué juegan los vascos a pelota". La pelota y sus herramientas. Bizkaia, 13: s.p.s.l.:Bizkaiko Foru Aldundi Txit Gorena, 1959
  • BOMBÍN, L; BOZAS-URRUTIA, R. El gran libro de la pelota. Madrid: FIPV, 1976
  • BRINGAS, M. Una aportación a la evolución de la pelota vasca en el ámbito de la estrategia, táctica y técnica: mano individual, en trinquete VS en frontón de pared izquierda. Doktore Tesia. Donostia, 2002.
  • CAMINO, A.; LARROULET, P. Contribution a l'étude de la main du joueur de pelote. Bulletin de la Société Medicale du Pays Basque, 1955; 8, 73-75 orr.
  • CUADERNOS DE CULTURA TAFALLESA
  • ECHAVARREN, M.M. Consideraciones sobre la pelota vasca. Kirolak, 1975, 41: orr. 69-70.
  • ECHAVARREN, M.M. Consideraciones sobre la pelota vasca. Kirolak, 1975, 42: orr. 55-56.
  • INTXAURRANDIETA, P.; URKIZU, P. Tomás Garbizu Salaberria 1901-1989. Lezoko Unibertsitateko Udala, 2002
  • IZTUETA de, J.I. Guipuzkoako dantza gogoangarrien Condaira edo Historia. Tolosa: Eusebio López, 1824/1895.
  • JÁUREGUI, A. Pelote basque. París: Susse, 1944.
  • LAPORTE, G., DUNAT, L. La mano de los pelotaris. Estudio clínico a partir de 56 observaciones. Rev Maratón. Barcelona, 1973, 1: 14-18 orr.
  • LAPORTE, G. Le "clou". Traumat Sport, 1988.
  • LARRAMENDI de, M. Corografía o descripción general de la M.N y M.L. provincia de Guipúzcoa. San Sebastián: Sociedad guipuzcoana de ediciones y publicaciones. 1754 /1969.
  • LARRE, J. Pathologie du pelotari. Université de Bordeaux, II. Unité d'Enseignement et de Recherches des Sciences Medicales, 1974. Thèse n. 158.
  • LETAMENDIA LOINAZ, A.M. El pelotari y sus manos. Bilbo. Danona Coop., 1995.
  • LETAMENDIA, A. Neure eskuak zainduz. Ikastolen elkartea. 1995.
  • LETAMENDIA LOINAZ, A.M. Les acrosyndromes du joueur de pelote basque. Cah Artériol de Royat, 1995, 20: 11-14 orr.
  • LETAMENDIA LOINAZ, A.M. Del juego de pelota a mano en el siglo XX. Lección de ingreso como socio de número de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País. San Sebastián, 2001.
  • PELAY OROZCO, M. Pelota, pelotari, frontón. Madril: Poniente, 1983.
  • PEÑA y GOÑI, A. La pelota y los pelotaris. JM. Ducazcalen Irarkola, 1892.
  • SOLOZABAL, J.; PLAZA MARINA, J.; CÓRDOBA MARTÍNEZ, A. El mundo de la mano. Logroño. Copyright 2000, 2000.