Filosofo alemaniarra (1818-1883), protestante bihurtutako abokatu judu baten semea. Ikasketak bikain amaitu zituen Berlinen, ezker hegeliarrean sarturik karrera amaitu aurretik. Ikasketak eta Demokrito eta Epikurori buruzko doktore-tesia amaituta, Koloniako Neue Rheinische Zeitung izeneko egunkarian kolaboratzen hasi zen, eta erredaktore-buru izatera iritsi zen.
1844an agertu zen euskaldunei buruzko lehen aipamena egunkari horretan. Paneslavismoaz ari zela, hauxe dio:
"Ez dago Europako herrialderik hondar herrikoirik nonbait ez duenik, herri primitibo baten hondar baztertuak, bilakaera historikoaren eramaile izan zen nazioak menperatuak. Historiaren bilakaerak zapalduak (Hegel-ek dioenez) nazio baten hondakinak, suntsitu edo erabat desnazionalizatu arte, kontrairaultzaren eramaile fanatikoak dira, eta haien existentzia bera iraultza historiko handiaren aurkako protesta da. Hauek dira, Eskozian, 1640tik 1745era Estuardotarren aldeko menditarrak; Frantzian, bretoiak, 1792tik 1800era Borboien aldekoak; Espainian, euskaldunak, Karlosen aldekoak; eta, Austrian, hego-eslaviarrak, milaka urtetako eboluzio bihurritu baten hondarrak besterik ez direnak".
Treveriseko filosofoaren beste paragrafo bat, berantiarragoa, Espainiar tradizionalismoaz, New York Daily Tribunean argitaratua 1849an, ordea, honela dio:
"Karlismoa ez da mugimendu dinastiko eta atzerakoi hutsa, historialari liberal ondo ordainduak gezurretan tematu ziren bezala; mugimendu libre eta herrikoia da, Frantziako Iraultza kopiatzen zuten inozoz jositako liberalismo xurgatzaile ofiziala baino tradizio liberalagoak eta erregionalistagoak direnak defendatzeko sortua. Tradizionalismo karlistak benetako oinarri herrikoiak eta nazionalak zituen, nekazariena, kapare txikiena eta apaizena; liberalismoa, ordea, militarismoan, kapitalismoan, merkatari- eta espekulatzaile-mota berrietan, demokrazia latifundistan eta ia beti buru frantsesarekin pentsatu edo, alemanetik itzultzean, korapilatzen ziren intelektual sekularizatuengan oinarrituta zegoelarik".
Bi testuek, normalean, bereizita ikusi dute argia, iruzkingilearen lehentasun politikoen arabera. Baina interesgarria da hain kontrajarriak diren bi iritzi alderatzea, bost urteko aldea bakarrik izanda.
Bost urte hauek Marxen bizitzan oso garrantzitsuak izan ziren. Mandel eta Althusser bezalako tratatu-idazle eta Marxen lanaren inguruko aditu garrantzitsuei jarraitzen badiegu, 1847-1848 bitartean gertatzen da, hain zuzen ere, Althusser-ek "Marxen haustura epistemologikoa" deritzona, hau da, "Marx gaztearen" eta "Marx zaharraren" arteko etena gertatzen den unea, hau da, Marx benetako “marxista” bihurtzen denean. Lehenengo testuan, Marxek Hegel-en ikasle dela esaten du oraindik; Historiaren ibilbidean mota metafisikoko arrazionalismo mekanizista existitzen zela pentsatzen zuen gizonarena, eta hori marxismoaren (Althusser, Poulantzas) esentziaren aurkakoa zen, azken hau errealitate jakin baten barruan diharduten oinarri ekonomikoen eta klase-oinarrien azterketa zehatz batean oinarritzen baita.
Beraz, Neue Rheinischeko paragrafoak Hegelen idealismoaren eta iraultza demokratiko-burgesaren inguruan aritzen ziren alemaniar tratatu-idazleengandik (batez ere, Von Stein) Marxek ateratako ideia politikoen eta soziologikoen eragin handia erakusten duen bitartean, 1849ko paragrafoa, ostera, fenomeno sozial karlistari eusten zion klase egituran oinarritutako analisi historiko dialektikoan oinarritzen zen. Lehenengo paragrafoak arrazoi baten existentzia du argudioaren oinarri, Historia aldez aurretik finkatutako helburu batzuen burutzapenera eramaten duen arrazionalitate historikoa. Testuinguru idealista hutsa da, beraz. Bigarrena gizarte-fenomeno jakin baten errealitate zehatzaren azterketa da, aurreiritzi metafisikorik gabe, ideologiaren eta bizitza materiala sortzeko ekoizpen moduaren arteko erlazioa ezartzen saiatzeko asmoz. Marxek Iraultza Espainia lanean gerora egindako balorazioek berresten dute interpretazio hori.
Ideia marxistak Euskal Herrian II. Internazionalak eta Bizkaiko hasierako talde sozialistak sartu zituzten. Sozialismoaren barruko euskal nazio-auziaren lehen planteamendua, berriz, 1918aren amaieran gertatu zen, Austro-hungariar Inperioaren gainbeherak nazionalitateen eztabaida, ia ehun urtetik gorakoa, azaleratu zuenean. Madinabeitia mediku sozialista eta Toribio Echeverriak "euskal nazioaren" alde agertu ziren, eta Luis Araquistainek, bere aldetik, sezesiorako eskubidea ere onartzera iritsi zen herrien autodeterminazioari buruzko doktrina leninistak jada ikus daitezkeenean. III. Internazionaleko euskaldunek 1920ko eta 30eko hamarkadetan jaso zuten, batez ere Bullejoren buruzagiaren eta Urriko Iraultzaren ondoren sortutako Euskadiko Partidu Komunistaren (EPK) eskutik. Gerraren ondoren, eztabaida marxista desagertu egin zen 60ko hamarkadako belaunaldi-aldaketa gertatu arte. Oraingoan, ikuspegi nazionalistatik planteatzen da, hain zuzen ere barnealdeko ELA-STV-ren eskutik 1963. urtean. Urtebete geroago, Espainiako FLP-ren (Frente de Liberación Popular, “Herri Askapen Frontea”) eraginpean, ETAk ere euskal nazio-auzia planteatu zuen, teoria marxistaren edota leninistaren ikuspegitik. Demokrazia parlamentarioaren etorrerarekin eta 1977ko ekainaren 15eko lehen hauteskunde ez-organikoen aurrean, hainbat talde izan ziren sozialismoaz edota marxismo puruaz arduratu zirenak. Horietako gehienek ETAk sortutako mugimendu politikoaren ondorengoak osatu zituzten azkenean: Euskadiko Ezkerra, alde batetik, Herri Batasuna, bestetik. Bertoko marxismo mota horren ezker muturren Euskadiko Mugimendu Komunista (EMK) eta Liga Komunista Iraultzailea (LKI) egon litezke, 60-70 urteetako ETAren kumeak biak. Informazio gehiago nahi izanez gero, kontsultatu alderdi, talde edo mugimendu bakoitzari buruzko artikulua.
Badago Xabier Kintanak euskaratu zuen Marxen lan bat, Lan alokatua eta kapitala izenekoa 1971an argitaratua, eta Alderdi Komunistaren manifestu ospetsua, Alderdi Komunistaren manifestua, Zarautz, 1980.