Zestoako udalerriko elizatea, Azpeitiko barruti judiziala (Gipuzkoa). Urola ibaiaren ezkerraldean dago, Urola ibaiaren eta Zumaiaren artean, muino txiki baten gainean. Altitudea: 159 m. 1850eko biztanleria: 769 biztanle; 1960: 725 biztanle, 2023: 10.211.
Nekazaritza eta abeltzaintza, Zestoan bezala. Zementu-fabrika batzuk daude, beste bat ehuna ekoizten duena eta gurina ekoizten duen azken bat
Herri-ipuinak: “Erroketxo ta ama” eta “Peru ta Maria”. Ikus R. M. Azkue "E. Y." (II, 47. zk., 103).
Herri-kantak: Gure Ama Birjina; Madrillen dago; Manuel narruk. Erref.: R. M. Azkue. «C. P. V.», 843, 777, 660.
Ikus. BALENCIAGA, Cristobal (jostuna); ERENCHU, Teodoro de (pintorea); ERENCHU, Eloy de (pintorea); IBAR, José Manuel, "Urtain"; ARAMBURU, Pedro
Santa Ana egunean erromeria egoten da.
Aitzinean, Deba herriaren menpeko herrixka zen. Beraz, ez zuen ez udalik ezta berezko aginterik ere izan, eta bertako biztanleak hiribilduaren menpe egonik, zerga kontu guztietan haren menpeko zen. 1596. urtean Arroarrek uko egin zioten Deban guardiak egitera joateari, jeneral gorenak itsasertzeko herriei, euren segurtasunerako, agindutakoaren aurka. Armak hartuta Debako alkatearen aurka joan ziren, hark eman eta prozesatu egin behar izan baitzituen, sortu zuten zalaparta ikusita. Urte bereko Tolosako Batzar Nagusiak gai horren berri izan zuen, eta Arroakoek jarduera militar hori bete zezatela agindu zuen. Debarekin izandako beste desadostasun berriak zirela eta, ingurune hori kontu laikoetarako bereizi zen, eta Zestoarekin bat egin zuen. Anexio horren adostasun-agiria Itziarren eman zen 1852ko apirilaren 26an, Luis Makazagako, Debako eskribauaren aurrean, urte bereko Tolosako Batzar Nagusiek onartu zutena. Zestoako erroldan Debakoan zituen adina familia kopurua eman zitzaion.
Parrokia, Azpeitiko artzapez barrutia, Donostiako elizbarrutia. Parrokia-eliza San Estebani eskainia da. Bikario batek eta onuradun batek zerbitzatzen zuten. Bikariotzaren aurkezpena herri honetako lau onuradun osoen artean egiten zen, bere laurdenetako batean, eta izendatuak Arroa betiereko aukera zezakeen, edo erdi eta gero txanda osora igotzeko aukera. Onuradunarena Debako lau onuradun oso berberek egiten zuten udal batzako kopuru berarekin.--
--
Jatorrizko testua: Idoia ESTORNÉS ZUBIZARRETA
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua
Barakaldoko leku bat (Bizkaia) (1863).
Zestoako Arroa (Gip. ). Laurdendua. Koloreak: 1.a eta 4.a, gorriak; txorrota, urrea; 2.a eta 3.a, zilarra; zuhaitza, berdea; basurdea, beltza; mihiztatua (koloreztatua), gorria. Erref.: J. K G
Beste bat leku berean. Zatitua. Koloreak: I.a eta IV.a, gorria; grifoak, urrea; 2.a eta 3.a, zilarra; zuhaitzak, berdeak; basurdea, beltza.-B. eta J. L