Etimologia.
-AIN. Oso atzizki arrunta, euskal toponimoetan eta abizenenetan agertzen dena. Erabileraren arabera, jatorri desberdina izan dezake. Euskal Herri osoan agertzen da, hegoaldetik Tafallatik pasatzen den lerrotik Pirinioetatik zehar St. Girons udalerriraino hedatzen da, Gaskoiniakok Pirinioak hartuz. López Mendizabalek 486 izen jaso zituen -ainez amaituak: horietatik 239 Gipuzkoakoak dira, 170 Nafarroakoak, 22 Arabakoak, 21 Lapurdikoak, 19 Bizkaikoak, 10 Nafarroa Beherekoak eta 5 Zuberoakoak. Couserans eskualdeak, Ariègeko departamenduan, kopuru handia du, baina berezitasun bat du: -ain izan beharrean -ein moduan agertzen da. Bi modalitate horiek aurrez aurre daude Zuberoan, Undureinen eta Erronkarin, Indurain, batetik bestera kilometro gutxi daudelarik.
Atzizki hori aztertzeko, aldez aurretik, bereizi behar dira gain-etik datozenak, «gainean», hala nola, Estrain, «geruzaren gainean» (Estratagain); Urkain, «errotaren presaren gainean» (uharkagain); Labeain, antzinako Labegain (Barandiaran). Gaur egungo Arabako Agurain XVII. mendeko Agurgain, Aguirgain eta Hagurahin ren toponimoarekin aldera daiteke. Dokumentuetan agertzen diren Ayestarán, Ayestrainen arteko baliokidetasunak -aran eta -ain atzizkien arteko baliokidetasunaren berri ematen digu. Lekuonak eta Barandiaranek artzaintzari eta nekazaritzari lotutako toponimia dela pentsatu dute ; izan ere, L. de Urabayenek ikusi zuenez, atzizki horrek mendi garaiak saihesten ditu eta haran eta ibarretan agertzen da. Lautada zabaletan ere ez da agertzen. 1487an, Errioxan Ipuc-Arana bat agertu zen Nafarroako Orba haraneko Lepus-ainarekin pareka daitekeena; adibide bietan, toponimoak «gipuzkoar» bati egiten dio aipamen. Atzizki hau, -aran, gaur egungo euskal lexikoan haran esanahiarekin agertzen dena, Arane toponimoetan ikusten da. Forma honek, jatorrizko -arane batez pentsarazten du, eta honetatik Lanz-arin eta Lanz-aran, Garz-arain eta Garz-aran, Urdin-arain eta Urdin-aran, Belauz-arain eta Belauz-aran bezalako toponimoak sortuko lirateke.
Badirudi serie honek beste hau dakarrela: Bask-aran eta Baskain, Barandi-aran eta Barandi-ain. Caro Barojaren arabera, toponimo hauen jatorria latinezko -anu izango litzateke, Euskal Herritik kanpo antzekoak adibideak dituztelarik. Oinarrian, antroponimo bat izango litzateke, «fundus» baten jabearen izena izango zena. Gauza jakina da -anu atzizkiak -au(n) eman duela, baita Lazkano eta Lazkaoren adibideetan. Caro Barojak azalpen bera ematen du -ana atzizkia amaitutako toponimoetarako, hala nola, Antoñana, Crispijana (Krispiña) eta abarretarako. Baina badira beste batzuk: Mando-jana, Ormi-jana, Castre-jana, Subi-jana..., egungo bizkaieran esanahi argia dutenak: «mandoarena», «hormarena», «kastroarena», «zubiarena», non zubi zahar eder bat dagoen.
Antroponimoen kasuan, -aren genitibo determinatzailearen oztopoa agertzen da, ez bailitzateke -arane, -arain, -aran lokatiboa. Kasu horretan, atzizki hori beste lokatiboaren baliokidea izango litzateke -tegi, Joanikotegi, Lopetegi, Enekotegi, Otxandategi, Anastegi, Juanistegi, edo -uri, hala nola, Enekuri, Neguri eta Atauri. Mota honetakoak izango lirateke Garzarain eta Garzain (Gartziatik), Gendulain (Centullusetik), Antsoain (Antsorena edo Ansorena), Belaskoain (Velascorena), Garindoain (Galindorena), Barbatain (Barbatusena). Oraindik bada beste azalpen bat -ena, “norena”, (Lopena, Martinena, Simonena, Mitxelena, etab.) edo -ene (Perurene, Enrikene, Matxiñene, etab.).
Deigarria da gaur egungo bi euskal izen, Bas-ain eta Indur-ain, iberiar inskripzioetako Baes.adine eta Indur.adine baskoi izenekin bat etortzea. Beste iberiar izen bat, Balci.adin, Balz.ola eta Balza.a.tegi euskal abizenekin eta Nalbe.aden Nalb.artarekin alderatu daiteke. Nolanahi ere, arazoa oraindik planteamendu-fasean dago.
Erref.:
- Michelena, L.: Apellidos vascos. San Sebastián, 1955, 38;
- Caro Baroja, Julio: Materiales para una historia de la lengua vasca en su relación con la latina. Salamanca, 59-76;
- Estornés, Lasa: Orígenes de los vascos, t. II, 288 y t. III, 238-241;
- López Mendizábal, I.: Etimologías de apellidos vascos. Buenos Aires, 1958, 133-142.
--Jatorrizko testua: Enciclopedia Auñamendi
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua