Euskaraz idazten duen bizkaitar idazlea. Durangon, 1958ko apirilaren 13an jaioa.
Euskal Filologia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean. Bergarako UHUNen eta UEUn eman zituen eskolak. 1977an, Zeruko Argian eta Anaitasunan hasi zen lankidetzan, eta erredakzio-kontseiluko kide izan zen. Jakinen ere parte hartu zuen, eta Pott literatura-taldekoa izan zen.
1980an, 27 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten ETAko kide izateagatik. 1980tik 1985era bitartean preso egon zen, Martuteneko espetxetik (Donostia) ihes egitea lortu zuen urtean, kartzelara kantaldi batera joan zen Imanol Larzabal musikariaren bozgorailu batean ezkutaturik. Ordutik, hiru hamarkada baino gehiagoz klandestinitatean eta erbestean bizi izan zen, eta denbora horretan literatur lan bizia garatu zuen, euskal literatura garaikidearen funtsezko figura gisa sendotuz. 2016an berriro agertu zen Habanan, eta 2021ean itzuli zen Bizkaiko jaioterrira.
Sarrionandia idazle ezaguna eta aitortua bihurtu zen berehala. Ia literatura-genero guztiak landu ditu.
Saiakera eta gogoeta laburren liburuak: Ni ez naiz hemengoa (Pamiela, 1985), Marginalia (Elkar, 1988), Ez gara geure baitakoak (Pamiela, 1989), Han izanik hona naiz (Elkar, 1992), Hitzen ondoeza (Txalaparta, 1997), Akordatzen (Txalaparta, 2004), Idazlea zeu zara artean, irakurtzen duzulako (Xangorin, 2010) eta Moroak gara behelaino artean? (Pamiela, 2010). Azken hori 2011n aukeratu zuten Saiakera Euskadi Sari gisa.
Haurrentzako ipuinak Izeba Mariasunen ipuinak (Elkar, 1989), Ainhoari gutunak (Elkar, 1990), Harrapatutako txorien hegalak (Baigorri argitaletxea, 2005) eta Munduko zazpi herrialdetako ipuinak (Pamiela, 2008).
Helduentzako narrazio liburuak, Narrazioak (Elkar, 1983) Atabala eta euria (Pamiela, 1986. Kritika saria) eta Ifar aldeko orduak (Elkar, 1990), Miopeak, bizikletak eta beste langabetu batzuk (Erein, 1995), Lagun izoztua (Elkar, 2001). Kritika Saria), Kolosala izango da (Txalaparta, 2003), Gau ilunekoak (Elkar, 2008).
Kontakizun oso laburren liburuak Ez gara geure baitakoak (Pamiela, 1989), Han izanik hona naiz (Elkar, 1992) eta Miopea, bizikletak eta beste langabetu batzuk (1999).
Gainera, Samuel Taylor Coleridge-ren poema liburu bat (Marinel zaharraren balada, Pamiela, 1995) eta Manuel Bandeira portugaldar poetaren poema liburu bat (Manuel Bandeira. Antologia. Pamiela, 1999) itzuli ditu.
Urte askotan zehar hainbat galiziar poeta itzuli ditu, hala nola Manoel Antonio, Luis Amado Carballo, Alberto Cunqueiro, Aquilino Iglesias Alvariño, Celso Emilio Ferreiro, Luis Seoane eta Manuel María. Marcel Schwoben Haurren gurutzada ere itzuli du.
Bere lehen poesia liburua Izuen gordelekuetan barrena izan zen (1980ko Resurrección María de Azkue Saria, Bilbo Aurrezki Kutxa, 1981). Liburuak oihartzun handia izan zuen eta idazle berri askok aitortu dute haiengan eragina izan zuela. Liburu honen lehen poema, Bitakora kaiera, idazle askok hartu zuten manifestu gisa. Kartzelatik ihes egin ondoren, eta beti klandestinitatetik, Gartzelako poemak (Edit. Susa, 1992), espetxeko bere poesia-ekoizpena jasotzen zuena, eta Hnuy Illa Nyha Majah Yahoo (Elkar, 1995), 1985 eta 1995 bitartean idatzitako poemekin. Halaber, Marinel zaharrak (Elkar, 1987) izeneko antologia pertsonala argitaratu du, bai eta bere gustuko autore askoren poemen itzulpenak biltzen dituzten bi liburu ere: Izkiriaturik aurkitu ditudan poemak (1985) eta Hezurrezko xirulak (1991).
Sarrionandiako poesiari buruz Iñaki Aldekoak egin duen azterketa (Historia de la literatura vasca, UNED, 2000) laburtuz, esan daiteke Izuen gordelekuetan barrenak bidaiaren eskema arketipikoenari jarraitzen diola, Ulises baten antzera Europako hainbat hiri eta herrialdetan nabigatuz, hala nola, Parisen, Lisboan, Grezian, Irlandan eta Pragan, eta, azkenik, erbestean. Aldekoak idatzi du:
"Erbestealdi hau, bidaiariaren patua eta paradoxa dena, bidaiarako gonbita eta bere ukazioa da: inora ez egindako bidaia da".
Bigarren planoan, poetak Europako literatura modernoaren leku magikoak aztertu ditu, eta Conraden, Kafkaren, T.S. Elioten eta Dylan Thomasen oihartzunak aurki ditzakegu, eta, hauen gainetik, batez ere, Sarrionandiaren gogokoenak: Kavafis, W. Holan eta Pessoa.
Hurrengo poesia-liburua, Aldekoaren arabera, Marinel zaharrak, gure autorearen genero honetako onena da, nahiz eta Izuenek baino arrakasta gutxiago izan. Izuen oso estimatua izan zen kosmopolitismoagatik eta estetizismoagatik. Marinel zaharrak oso norabide desberdina hartu zuen, kritika sozialean sartuz. Koldo Izagirreren eta Xabier Mendiguren Elizegiren arabera (Euskal literaturaren antologia, -Gipuzkoako Ikastolen Elkartea, 1998), bigarren poema-bilduma honetan Sarrionandiak liburuetan oinarritutako literatura egiteari utzi zion beste literatura biziago bat egiteko. Geroago, Gartzelako poemak liburuan, kartzelan idatzitako olerkiak argitaratu zituenean, jendea harritu egin zuen, espetxeratzearekin zerikusia zuten gai gutxi zeudelako, nahiz eta bazegoen horietako bat, eta, gainera, oihartzun handia izan zuen, hala nola Preso egon denaren gogoa. Ondoren, askotariko olerkiak argitaratu ditu, eta horietako batzuk bere poesiari buruz hausnarketa egiten dute.
1999. urtean, Txalaparta argitaletxeak liburu bat argitaratu zuen (Hau da ene ondasun guzia). Bertan, bere poemetan oinarritutako hainbat kanta agertu ziren, besteak beste, Mikel Laboak, Ruper Ordorikak, Mikel Errazkinek, Imanol Larzabalek, Fermin Muguruzak eta Oskorri taldeak abestuta. Sarrionandiaren letrak pop, rock eta reggae abestietarako erabili dira. Argitalpen horrek bazuen berezitasun bat: poetak berak errezitatutako olerki batzuk ere eskaintzen zituen.
Sarrionandiak landu duen beste genero garrantzitsu bat ipuingintza da, eta bera izan da, Atxagarekin batera, 80ko hamarkadatik aurrera euskal literaturan ipuingintzaren garapenaren eta arrakastaren arduradun nagusia. Narrazioak (1983), esate baterako, oso garai eta leku desberdinetan girotutako ipuinak zituen, exotismo eta elementu magiko handiekin.
Iñaki Aldekoa adituaren Iñaki Aldekoa adituaren arabera (Mendebaldea eta narraziogintza, Erein, 98), Narrazioak liburuan Sarrionandiak "jatorria Melvilleren eta Coleridgeren abentura arau urratzaileetan duen” itsas ikonografia bat garatu zuen. Aldekoak liburu horretan autoreak narrazio lirikoaren adibideak ere ematen dituela uste du, batez ere Estazioko begiradak narrazioaren kasuan.
Autore horren alderdi narratiboa gehien aztertu duen pertsonetako bat Aitzpea Azkorbebeitia izan da, Joseba Sarrionandia liburuarekin: irakurketa proposamen bat (Labayru, 1998). "Joseba Sarrionandiaren narratiba eta prosa-lanak: irakurketarako gonbitea" artikuluan (Azken aldiko euskal narratiba liburuan, Udako Euskal Unibertsitatea, 2001), hauxe dio:
"Bere narrazioen hasieran, Sarrionandiak maiz egiten ditu jolasak, eta amaierak ere deigarriak dira".
Ikerlari horren arabera, amaiera askotan narrazioaren hasierara itzultzen da, eta ipuinek egitura zirkularra hartzen dute. Gainera, askotan irakurleak sentitzen du narrazioek irakurketa bat, hainbat adiera bat, baino gehiago dituztela.
"Testuak anbiguoak eta batzuetan ilunak izan daitezke. Irakurle bakoitzak bere interpretazioa eman beharko die. (...) Inplikazioz betetako testuak eskaintzen dizkigunez, testuek diotena birpentsatzera behartuta gaude".
Azkorbebeitiaren iritziz, idazle honen testuetan "hemengo" tradizioaren eta beste leku batzuetakoen arteko lotura dago. Ohikoak dira Eliot, Kavafis, J. Swift bezalako idazleen oihartzunak, baita beste euskaldun batzuenak ere, Mirande eta Etxepare, besteak beste.
Bere lehen bi ipuin-liburuek espazio eta denbora zehaztugabe batean kokatutako istorioak zituzten. 1990eko Ifar aldeko orduak liburuak, aldiz, tarte jakin bat zuen, nahiz eta denbora urruna izan.
"Gauzak horrela -dio Azkorbebek - bere narrazioetan Sarrionandiak inguruko errealitateari bizkarra ematen diola esan daiteke. (...) Jarrera horren azpian disidentea dago". ikerlari horrek uste duenez, "hala, idazlea ikuskizunaren zibilizazioak irentsi ez dezan borrokatzen da, eta, bizkarra emanez, kritikatu nahi duen errealitatetik ihes egitea lortzen du".
--
Jatorrizko testua: Félix Ibargutxi Otermin eta Auñamendi Eusko Entziklopedia
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua