Kontzeptua

Euskal kanta berria. 1960-1985

Oro har, euskal kanta berriaren jatorria Michel Labéguerie da; izan ere, Ipar Euskal Herriko mediku honek 1963ko udaberrian disko bat kaleratu zuen, berak konposatutako eta abestutako lau abestirekin, gitarra soil batekin, eta arrakasta handia izan zuten. Hala ere, aurrekari asko daude, gutxi-asko urrunak, eta denak ez aipatzeko arriskua egon arren, ezinbestekoa dirudi horietako bat aipatzea, euskal kanta berria deiturikoan izango zuten garrantziagatik. Garai hartako kantarik urrunenetatik hasita, Iparragirre (1820-1881) aipatu beharra dago, musikagile eta kanta-kantaria, gitarra batekin kantatzen zuena, eta gure artean oso ezaguna eta ezezaguna den ondare bat utzi diguna; ez dira ahaztu behar euskal kanta tradizionalen bilduma ugari eta garrantzitsuak, XIX. mendearen amaieratik edo XX. mendearen hasieratik aurrera eginak, hainbat autorek (Resurrección María)

Labegerieren herentzia, bi diskotan argitaratutako zortzi abestiz osatua, klandestinoki iritsi zen Euskadi Hegoaldera, jendearengan sartu zen eta bere ahotsa oihartzun gisa zabaldu zen. 1965ean, Mikel Laboa (1960ko hamarkadaren hasieran hasi zen euskaraz kantatzen, eta 1964an argitaratu zuen bere lehen diskoa, lau kanta tradizionalekin), Nova Canço Catalanaren mugimenduaren jakitun, harremanetan jarri zen garai hartan Hego Euskal Herrian aritzen ziren kantari batzuekin: Benito Lertxundi (La Voz de Españak antolatutako "Artista Berrien Lehiaketan" bigarren saria irabazi zuen), Lurdes Iriondo, Gipuzkoako hainbat herritan arrakasta handiz aritzen zena, Julen Lekuona, etab. 1965. urtean bertan, Joxean Artze poetarekin harremanetan jarri zen, eta bilera horietara, aipatutakoez gain, Nemesio Etxaniz, José Antonio Villar eta abar joan ziren.

1965. urtearen amaieran, Laboa, Xabier Anzarekin batera (orduan, Bartzelonako Arkitekturako ikaslea zen eta Euskal Eskolari buruzko Oteizaren ideiak ezagutzen zituen), Jorge Oteizarekin elkarrizketatzera joan zen, Els Setze Jutges talde katalanaren "antzekoa" zen euskal kanta-talde bat sortzeko proiektuari buruz hitz egitera (1961-1969); Oteitza, beste zenbait arte plastikorekin, gero. de Azkue, izen egokia kanta-taldearentzat: Ez Dok Amairu deituko litzateke (gaztelaniaz No hay hamairu esan nahi du), eta, hala, euskal kulturan tradizioz izan diren eragin txarrak goraipatzen saiatzen da. 1966ko urtarrilean, taldeak lehen emanaldiak egin zituen Hernanin eta Donostian, eta, 1966ko martxotik aurrera, modu erregularragoan eta izen horrekin. 1966. urtean, lehen aipatutako artistei Artze anaiak txalapartarekin (lehen kontzertuetan Zuaznabar anaiak izan ziren), Luis Bandrés eta Jean Paul Arregi albokarekin, Xabier Lete, José Ángel Irigaray, Juan Miguel Igaray, Yoloak taldea, Karosbi taldea eta Jose Jose Zabala.

Euskal kantaren hastapenetan hutsunea, hutsune handia eta euskal kulturaren barruan errepresio frankistak eragindako pobrezia izugarria betetzea lortu zen. Horretarako, abesti berriak sortu behar ziren, uneko egoera islatuko zutenak, herri-kanta batean errotuta. Ez dok Amairu taldeak jaialdi asko eman zituen eta denborarekin beste arazo batzuei ere aurre egin behar izan zien: profesionaltasuna, egituraren baldintzak, antolatzaileekiko harremanak, etab. Entzuleak, hasieran, euskarazko abestien auditore hutsak ziren, baina gero gai politikoen eskaera gero eta premiazkoagoa etorri zen, eta kantariek erantzuna eman behar izan zieten entzuleen eskakizun ugariei. Gobernuaren zentsura pasatu beharrak buruhauste asko eragin zizkien.

Lehen diskoek arrakastaren bat egin zuten. Talde horrek bi lider izan zituen: Joxean Artze, gogoeta artistiko deituko genukeenaren barruan, eta José Angel Irigaray, arlo politikoaren barruan, taldeari koherentzia eta ideario bat emanez. Bere estrategiaren barruan gutxiengoen beste kultura batzuekin harremanetan jartzea zen. Hala, 67. urtean Bartzelonara joan ziren, eta kantari katalan batzuk Euskal Herrira etorri ziren. Horrekin guztiarekin, eztabaida eta eztabaida gune bihurtu zen talde hau, eta eztabaida hori Euskal Herri osora zabaldu zen, euskarazko prentsa hasi berria zela eta. Profesionaltasunari buruzko gaiak eztabaida nazkatuak eragin zituen batzuetan espezialisten artean. Eztabaidagai izan ziren, halaber, joera politikoak; batzuen ustez, gai erradikalak ziren beren edukietan, eta beste batzuentzat, berriz, gai zainduegiak ziren beren forman, eta estilizatuegiak, "kutsu burges" pixka bat eramaten zutenak. Nolanahi ere, euskal kanta modernoaren barruan sortu zen mugimendu garrantzitsuenaz ari gara, eta kulturari dagokionez aberatsenaz.

1970ean, ikuskizun bat egin zen jendea sentsibilizatzeko: Baga, Biga, Higa (Lekeitio 2an inspiratutako titulua, 1969an Mikel Laboak konposatua eta estreinatua). Bi zatitan banatutako ikuskizuna zen; alde batetik dantza eta bestetik txalaparta, kantuak eta errezitaldiak nahasten ziren. Arrakasta izugarria izan zen, Katalunia bisitatu zuten berriro eta Frantziara joan ziren lehen aldiz. Ipar Euskal Herriko jendea liluratuta geratzen da ikuskizun honekin, batez ere erabilitako hizkuntza eta musikagatik eta adierazpide berriagatik. Hala, ikuskizun horren edukia jasotzen duen LP bikoitz bat argitaratzea erabaki da, baina diskoa grabatzean sortu ziren arazo ideologikoak zirela eta, ez da horrelakorik egin.

Eta horrela iritsi zen Ez Dok Amairu taldea desegitera. José Ángel Irigarayk ez zuen nahi bere errepertorioko bi kanta grabatzerik, ordurako susmoak baitzeuden kontrol politikorako proiektu bat eta barne-zentsura posible bat (hori guztia mugimendu antifrankistaren barruan). Hortik aurrera, beste gai batzuekin zerikusia duten hainbat arazo sortu ziren; polemika luzeak sortu ziren, eta urte horretan bertan taldea zatitu zen, diskoaren materiala grabatuta.

Ez Dok Amairu taldea alde batera utzita, beste abeslari batzuk sortu ziren; garrantzitsuenak Ipar Euskal Herrian, hala nola Etxamendi ta Larralde, Peio eta Pantxoa, geroago Niko Etxart eta ia aldi berean Errobi taldea. Bizkaian Oskorri taldea sortu zen, Maite Idirin eta Gontzal Mendibil agertu ziren. Euskal kanta berriaren berpiztea garrantzitsuagoa da Gipuzkoan -Urko, Txomin Artola, Imanol, etab.-. Gorka Knörr da Arabako aipagarriena. Baga, Biga, Higa ikuskizunaren ildotik, antzeko beste batzuk sortu ziren, hala nola Zazpiribai 1972. urtean, geroago Ortziken eta, azkenik, Ikimilikiliklik Mikel Laboaren, Artze anaien eta Jose Maria Zabalaren eskutik.

Abeslari talde honen jatorria Ez Dok Amairu taldea da. Hortik sortuko dira beste talde batzuk, bakoitzak bere estiloan eboluzionatuko dutenak. Frankismoaren azken urteetan oso aberatsak izango dira disko-ekoizpenean, eta garai horretan ikusiko dituzte euskal kanta modernoaren bitxirik onenak. Aipagarriak dira, batez ere, 1975eko Peio eta Pantxoaren LP diskoa, urte berean merkaturatu zen Txomin Artolaren Olaxta izeneko diskoa, eta 1974ko Mikel Laboaren Bat Hiru diskoa.

Francoren heriotzak eta aro politiko berri baten hasierak eragin handia izango dute euskal kantaren historian. Belaunaldi galdu batez hitz egin daiteke, 1975etik 1979ra bitartean sortutako abeslari-taldea aipatzean. Mitinak sortzen dira; abeslariei mezu politiko zehatzak eskatzen zaizkie, lehen baino indar eta borroka handiagoarekin. Kantari hauek, Urko adibidez, jentu handi batek babesten ditu eta horietako askok ospea lortzen dute. Belaunaldi horri txanpinoien Aroa izena eman zitzaion. Garai hartako abeslariek izugarrizko arrakasta lortu zuten herri mailan, baina arrakasta hori mugatua izan zen, ez baitzen izan —salbu— abestien kalitate musikalaren kezkarik, ez taldeak osatzeko interesik, eta, epe luzera, belaunaldi horren babesean sortu ziren "boom" kantariak ahaztu eta baztertu egin dira. Belaunaldi horrek, ordea, alde positiboa du: beste talde berritzaile batzuk sortzen dira, kalitate handikoak. Hauek emango diote bultzada handia euskal kanta berriari.

Lehenik, Haizea taldea (1977), Txomin Artolak antolatua, Amaia Zubiria tartean zela. Bigarrenik, Errobi taldeak (1976) arrakasta handia lortu zuen gure artean rocka ingelesez sartu nahian. Hirugarrena, Izukaitz taldea (1978) folcka lantzen, jazza eta rocka ahaztu gabe. Laugarrenik, garai hartako rock sinfonikoa landuko zuen Itoiz taldea (1978). Horien ondoan, Benito Lertxundiren antzeko diskoak agertzen dira, Zuberoa Askatasunaren Semeei izeneko Zuberoaren aroma osoa ekarri ziguna. Oskorri taldeak omenaldia egin nahi izan zion Gabriel Aresti idazle handiari, urtebete lehenago hil baitzen. Disko horrek eragin erabakigarria izan zuen bere ondorengoengan. Urko abeslaria bere Sakonki diskoarekin estreinatuko da. Euskal diskoetan salduena dela esan daiteke. Guk euskaraz, zuk zergatik ez zen herri-ereserkia bihurtu disko honetako abestiren bat. Azkenik, 1979an Imanolek argitaratutako Sentimentuen auspoz diskoa da aipagarriena. Krabelin Komik taldearen laguntzarekin Parisera itzuli zenean konposatu zuten disko hori.

Garai honi amaiera emateko, lehen desertzioak aipatu behar dira. Asko dira arrazoi pertsonal eta bestelakoengatik abestiaren mundua uzten dutenak. Xabier Lete 1978an; Peio eta Pantxoa hurrengo urtean; 80ko hamarkadaren hasieran, Txomin Artola eta Mikel Laboa; 1979an desagertu zen Errobi taldea. Kantariei gero eta kalitate handiagoa eskatzen zaie. Azkenean, militantzia hutsez joan ziren jaialdietara. Lortu da lortu nahi zen bilakaeraren puntu gorena, eta kalitate hori lortzen ez duten guztiak, edozein arrazoirengatik, abestiaren mundua uztera behartuta daude. Abeslari bakartia desagertu egin da.' Taldeak agertzen hasi dira, eta aurrera egin nahi duen kantari bakartiak talde baten laguntza bilatu behar du. Aldaketaren unea gertatu da, eta horrek beste garai bat ekarriko du: 80ko hamarkada, pop/rock taldeak berrituko dituen hamarkada.

Lehenengo sorpresa Ruper Ordorika izango da, Hautsi da Anphora (1980) diskoarekin. Bere musikaren letrak literatura-maila handiko autoreak ditu oinarri, eta kantautore berri eta intelektualen eredu bihurtzen da. Bere estiloa pop generotik oso gertu dago, baina, hala ere, oso genero pertsonala bihurtu da, eta inork ezin izan du imitatu. Itoiz talde erabakigarria pop munduan murgiltzen da Ezequiel disko pertsonalaren ondoren. Rockaren mugimendu erradikala 1982. urtearen inguruan sortu zen, Gipuzkoako Foru Aldundiak "Gipuzkoa Star Rock" izeneko musika saria antolatu zuenean. 1981ean Jotakie taldea sortu zen. 1984an, Hertzainak taldea agertu zen jaialdi eta festa guztietan, M-ak, Barrikada, Kortatu, La Polla eta abarrekin batera. Urte elektrikoak dira hauek. Beteranoek lehen hartutako bideari edo bideari jarraitzen diote. Benito Lertxundik Altabizkar/Itzaltzuko Bardoa izeneko beste LP bat argitaratu du. 1981ean Izukaitz taldea desegin zen. 1982an disko berriak atera zituzten Imanol, Itoiz eta Oskorrik. 1983an Itoiz tokatu zitzaion berriro; Niko Etxart Ipar Euskadiko harkaitz bakarra bezala finkatu zen. Urko berriz agertu da sormen berri batekin, eta Mikel Laboa bere irakaskuntzara itzuli da -esperimentua. Imanolek, 1984an, Erromantzeak izeneko bilduma handia prestatu zuen, eta kantari batzuek Madrilen antolatutako jaialdi batzuek porrot egin zuten. Argi dago Euskadiren eta Madrilen arteko distantzia ez dela kilometroen araberakoa soilik, ideia eta proiektuen urruntzearen ondorioa baizik. Aipagarriak dira, halaber, urte horien inguruan sortzen diren abeslari-talde batzuk, oihartzun eskasa dutelako intimistatzat har daitezkeenak. Besteak beste, Txanbela, Lauburu, Azala eta Ganbara. Oro har, folk estilo atsegina lantzen dute, baina badirudi denboratik kanpo daudela.

1985. urte inguruan esan daiteke euskal kanta erabat heltzen dela. Talde batzuk denbora luzez egoten dira elkarrekin, eta nabaria da horrek sortzen duen sarketa eta perfekziorako joera. Kantari bakartiek beren ideiak landu eta lantzen dituzten talde profesionalak ere aurkitu dituzte. Grabatzeko teknikak asko hobetu dira eta Espainiako edo Europako mailarekin parekatzen dira. Rockaren mugimendua normalizatuz doa, eta hasierako "boom" hartatik bere diskoak eta kantak hobetzeko kezka nabari da. Bukatzeko, musika anglosaxoiaren eragina alde batera utzita eta komunikabideei musika hori gustatzeko joera barkatuta, esan daiteke euskaldunak osasun ona duela.