Muskildako Ama Birjina Otsagabian gurtua, Zaraitzu ibarrean, Nafarroan; izen bereko mendian. Eliza eta kapilauaren etxea parrokian hasten den 1.800 metroko bide harriztatu baten amaieran daude. Hasi bezain laster, 1930. urtera arte ustiatutako antzinako hariztiaren hondakinak ikusten dira. Orduan sailak egin eta sortak bizilagunen artean banatu ziren, zerealak ereiteko. Mendiaren gainerako zatian bertako behiak bazkatzen ziren. Ohiko bidetik igota, José Cruz de Echeverríak 1926an eraiki zuen Via Crucisen estazioen bidea egiten da. Baselizara iritsi baino lehen, handik ehun bat metrora, "El Pilar" dago, lau angeluko harrizko dorretxo landua, lau metroko altuerakoa, piramide itxurako teilatutxo batez errematatua. Alde nagusian leiho bat dago, Ama Birjinaren irudiarekin. "Tradizioaren arabera, Asako artzainari Ama Birjina agertu zitzaion haritza dago barruan". [Barber Arregui, Muskilda y sus danzas. Temas de Cultura Popular]. Muskilda mendiko itzain bati zezen bat galdu zitzaion, Ama Birjinaren irudiaren ondoan eta haritzaren oinean aurkitu zuena. Irudia parrokiara jaitsi, baina hurrengo egunean desagertu egin zen. Zezenak erakutsitako haritz berean aurkitu zuten. "El Pilar"-rek inskripzio hau du zizelkatuta: "La villa de Otxagabia hizo hacer este Pilar, año 1654. Jesús María" ("Otsagabia hiriak egin zuen Pilar hau, 1654. urtea. Jesus Maria"). 1971n eta 1984an Muskilda bisitatu genuenean, agerpenaren horma artearen itxitako dantzak ikusi genituen, baita dorretxoaren egoera ona ere. 1971n dantzariek irailaren 8ko mezaren eta prozesioaren ondoren dantzatu zuten aipatutako monumentuaren aurrean. Ondoren kalejira bat dantzatu zuten herriarekin eta agintariekin batera alkatearen etxeraino, Anicaren etxekoa. Han, jende guztiaren artean ogia, gazta eta ardoa banatu ziren. Muskildako tenplua. Aita Jacinto Clavería Aranguak Iconografía y Santuarios de la Virgen en Navarra, liburuko II. liburukian, honela dio: "Estilo erromanikokoa da, eta Jerusalemgo San Joanen arkitektura-lanen dibisa estanpatua du, Oibarko, Zangozako Andre Mariaren eta beste batzuen fabrika gogoratuz". Fraide horren iritziz, Donejakuera zihoazen erromesei laguntza eta zerbitzua ematen zien. "Santutegi honek hiru nabe ditu, erdikoa kanoi erdikoa, arku zorrotzekin; albokoak, gangaren laurdenekoak, eusteko arbotanteen antzeko arku erdikoei dagozkienak; kasu honetan hormaren kanpoaldean agertu beharrean tenpluaren barruko aldean daude horrela espazioa irabaziz”
Dirudienez, eraikina Antso Azkarraren erregealdiaren garaikoa (1194-1234) da. Ate nagusia erromaniko garbikoa da, lau arkibolta ditu, pinaburu klasikoekin eta ertz zuzeneko zutabeekin apainduak. Forjatutako burdinazko hesi batek presbiterioa nabetik bereizten du. Nabeak tabernakulua eta Ama Birjinaren irudia babesten ditu. Erretaula 1642koa da. Hormetan, presbiterioaren bi aldeetan, eskola flamenkoko lau koadro daude, Aingeruaren Deikundea, Ikustaldia, Familia Santua eta Ezkontzak irudikatzen dituztenak.
Ama Birjinaren irudia. Erdiko horma-hobian dago. Urre-koloreko egurrezko irudia da. Eserita eta ezkerreko eskua belaunaren gainean eserita dagoen haurraren ezkerreko sorbaldaren gainean jarrita dauka. Aita Claveriak dioenez: "Muskildaren irudia estilo erromanikoko eta are gehiago trantsizioko adibide ederra da". Duela urte batzuk zaharberritu zuten, Otsagabiko Francisco Goyenari esker.
Oso hondakin zaharrak. Sakristiako atearen gainean inskripzio erromatar bat dago, S.P.Q.R. Aztarna erromatar horrek adierazten du garai hartako eraikinen aurriak izan zirela, eta haren harriak beste batzuk eraikitzeko erabili zirela, zehazki Muskildako elizarako, Mendigorriko Andionen, Arellanoko Unzizuko Andre Mariaren elizan eta Gastiainen, Lana bailaran, gertatu zen bezala.
Patronatua, kapilaua, serorak. Aspalditik, Otsagabiko agintariek osatutako patronatuak administratzen du. 1943ra arte kapilaua izan zen, egunero meza egiten zuen eta santutegiko etxean bizi zen. Azkena Angel Goicoa Portal izan zen, hogeita hamar urtez karguan aritu zena. 1596an, Joana Chacón, basilikako serora, bikarioaren, abadearen eta Otsagabiko agintarien aurka borrokatu zen, bera hiru urte lehenago iritsi baitzen Muskildara, Ana Altzateko eta Urtubiako izebarekin eta serorarekin. Izeba hil ondoren, jarduerarekin jarraitu nahi zuen. Baina kanporatu zuten eta María Juana Labariko izendatu zuten. Herriko agintariek Joana neskame iritsi zela 20 urtetik beherako adinekoa zenean, eta, gainera, atzerritarra, Behe Nafarroakoa zela argudiatu zuten. 1697an 3 serora zeuden.
Eskola. Bertan, apaiza izateko lehen ikasturteak ematen ziren. Ikasle bakoitzak bere elikagaiak eraman behar zituen. Ostegun arratsaldeetan oporrak izaten zituzten eta herrira jaisten ziren. Aurreko mendeko azken herenera arte iraun zuen.
Muskildako etxea. Eraikin angeluzuzena, zabala, elizaren aurrean kokatua, urez, elektrizitatez eta telefonoz ongi hornitua. Patronatuaren bileretarako gela bat dago bertan. 1795etik gaur egun arte maiordomoen izenen zerrenda duen pergaminoa. Beheko solairura erromesek atseden hartzeko areto bat dago. 1794an, Frantziako armadak etxea eta beste 184, gehi 52 borda erre zituen. 1796-97an Otsagabiko bizilagunek berreraiki zuten. Basilikatik kilometro batera Muskildako iturria dago.
Muskildako dantza taldea. Dantzari-taldeak zortzi dantzarik osatzen dituzte, gizonezkoak bakarrik. Dantzatzeko data finkoak dituzten erritu-dantzak. Horien burua "Bobo" izenekoa da. Bere janzkera desberdina da, kolore desberdinekoa, burutik sartutako zakuto handiarekin, non dantzarako makilak gordetzen baititu. Nabarmenena bere aurpegi bikoitza da, Italiako Jano jainkoarena bezalakoa, ateen eta leihoen babeslea. Dantzari txikien taldea ere badago.
Haritzaren gurtza. Europako herri autoktonoen artean eta indoeuroparretatik hasi eta semitikoetaraino, haritzaren izaera sakratua ia orokorra izan zen. Muskildako hariztiaren mozketa ikusi dugu. Ale batzuk geratzen dira harizti horretatik baita zutabea ere, non, uste denez, Muskilda agertu zen haritz zaharra dagoen, zezen batek mendi horretako itzainari erakutsi ziona. Garden, Erronkari ibarrean, Zuberoako Ama Birjina artzain bati beste zezen batek erakutsi zion. Mitologia greko-erromatarrean, Aquiloo ibaiaren jainkoa irudikatzen du bobido horrek. Ez dezagun ahaztu Muskilda mendia Otsagabiko bi ur-korronteen artean dagoela: Anduña eta Zatoya. Muskildako hariztiak gaur arte kontserbatutako Euskal Herriko "baso sakratu" bakarra izan behar zuen. Haren mozketaren ondorioz, kristau aurreko gurtzaren lekuko bat desagertu zen Nafarroako Pirinioetan. Ollarzegietatik eta Ituzkiako pagaditik sartzeko egungo errepidea 1975eko irailaren 10ean inauguratu zen. Isidro Garcés Baracek, Otsagabiko parrokoak, bedeinkatu zuen. Bide berri honek protagonismoa ohiko bide harriztatuari kendu dio. Eta, agian, hondatu egingo du "El Pilar" dantzariaren emanaldia eta herriko kalejira alaia, irailaren 8koa, herriko festak hasteko. Gaiari buruz aipatutako Fco. Barber Arreguiren eta Aita Jacinto Claveríaren obrei gehitu behar diegu Otsagabiko parrokoa izan zen Salvador Napalen Historia y Novena de Nuestra Señora de Muskilda. Bertan, basilikari lotutako dantza taldearen azterketa labur eta zehatza egin zuen.
--
Jatorrizko testua: Mariano ESTORNÉS LASA
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua