1764ko abenduaren 18an Donostian jaiotako legelari, historialari eta literato gipuzkoarra, Oiartzungo bailaran bere abizenaren jatorrizko orubearen hernaniar adarreko kidea, Juan Jose Zuaznávarren semea, gizon ilustratua, Iriarteren laguna eta RSBAPeko kidea (1776). Oñatiko Unibertsitatean Legeak ikasi zituen, eta bertan gai klasikoei buruzko bere lanak nabarmentzen dira. 1774an, Madrilgo San Isidroko Errege Estudioetan aritu zen irakasle, eta, hurrengo urtean, Zuzenbide Naturaleko eta Jendeen Zuzenbideko katedra lortu zuen. Entziklopedisten irakurle handia da; ikasketak eta irakaskuntza uztartzen ditu, 1786an Gaztelako Kontseiluko Legelari izendatu zuten arte. Bi urte geroago Utilitate de las leyes formularias argitaratu zuen. 1791n, Kanarietako Auzitegira bidali zuten fiskal gisa, eta urtebete geroago hartu zuen kargua. Uharteetan egon zen bitartean, hainbat lan idatzi zituen, besteak beste, Tenerife uhartearen inbasioa ingelesek (1797), Kanarietako historiaren laburpena... (Madril, 1816), Kanariar Uharteen deskribapena 1791n... eta Baskongadoak Kanariar Uharteetan (Las Palmas, 1803-Iruñea, 1820). 1803an kargutik kendu zuten, Errege Ogasunari iruzur egiteagatik Branciforte markesa, Godoyren koinatua, auzipetu eta Hernaniko bere etxera erretiratu zelako. 1806an Llorente contra Llorente liburuxka idatzi zuen, eta bertan, Godoyk bere pertsonarekiko izandako jarreragatik minduta, bere jaioterriko Gipuzkoako foruak defendatzen ditu Florentziako tesien aurrean. 1809an Historiako Akademiako kide urgazle izendatu zuten. 1817an eta 1818an, Nafarroako Erresumako aleen barne-merkataritzaren inguruko egoerak eta Iruñeko Erresumako aleen kanpo-merkataritzari buruzko hitzaldia argitaratu zituen. 1819an, Fernando VII.a itzuli ondoren, honek Kontrabandoko Auzitegiko Ministro izendatzen du eta, ondoren, Iruñeko Lurralde Auzitegiko Magistratu, Nafarroako Kontseiluko kide izatearena erantsita zeramana. Bere iragan dokeañista ahaztu du eta bere bizitzako etapa polemikoena hasi du Nafarroako azterketa historiko-juridikoetan murgildu denean. Hernaniko alkate konstituzionala izan ondoren, ekin (2 bol.) Saiakera historiko-kritiko monumentala argitaratu zuen Nafarroako legediari buruz (Iruñea, 1820-1821), eta bertan behera utzi zuen, Hizkuntzaren Akademiako kide zela (1821), 1822an sentitzen omen zituen "barrunto" batzuengatik. "Barruntoek" (nafar errealismoaren altxamendua Riegoren aurka) Iruñetik alde eginarazten diote, non, dirudienez, ez dituen konbentzitzen nafar erregimenaren inguruan duen ikuspuntu berdintzailea, ezta bere asmo konstituzional onak ere. 1824an kargutik kendu eta Hernanira erretiratu zen. Hemendik aurrera Gipuzkoa eta Nafarroa artean biziko da, bere ikasketa eta argitalpenetara erabat dedikatuta. 1801ean sortutako Ministerio Batzordeko kide da, Gobernu zentralaren ikuspegitik Nafarroako foru-erregimenaren funtsa eta zilegitasuna aztertzeko. Batzorde hori 1826an hasi zen jardunean. Frantziarren esku-hartzeari esker ordena berrezarri eta "hamarkada gaitzesgarri" betean, bere obra berrinprimatu du, oraingoan osorik (4 vols., 1827-1829), bere iragan konstituzionala gogoraraziko zuten proposamenak (17 "olabe" deitzen die Yanguas y Miranda) ezabatzeaz arduratuz. 1828an, errege-bisita zela eta, El gran día de Guipúzcoa argitaratu zuen. Bere lanak Etxe eta Gorteko Alkate plaza batekin (1829) eta Montesako abituarekin (1831) saritzen dira. Erregimen absolutista desagertu zenean, Yanguasek (Elizondo lizentziaduna) eman zion erantzuna 1833an argitaratutako "Contragerigonza o refutación jocoseria del..." lanean, boterearen arrimura botatako zehaztasunik ezak leporatuz. 1833an, gizakiaren egoera naturalari buruzko diskurtsoaren... Laburpena argitaratu zuen, eta 1834an, Artxibo publikoei buruzko literatoentzako albisteak... (e)ko... aren... (e)koak. (la) Corte (Donostia, 1834). Bere azken urteetan, Memorias para la historia de mi vida (Donostia, 1834), Mis ocios o ratos ociosos en Bayona (Baiona, 1835) eta Diario de mis ocupaciones durante mi mando en Teide... (1932ra arte argitaratuko ez dena) liburuetan jasotzen du bere bizitzako gorabeherak. Lehenengo bietatik dakigu biolina jotzen zuela, euskaraz ondo hitz egiten zuela eta Madrilgo euskal "lobbyaren" eraginkortasuna egiaztatzen duela. Aipamen honetan aipatzen ez den bere ekoizpen ugariak kanbio-letrei edo kartzelei buruzko tratatuak, olerkiak, Hernaniko historia bat, Ogasuneko planak, Voltaireren itzulpenak eta abar barne hartzen ditu. Donostian hil zen 1840ko uztailaren 7an. Donostiako Udalak 1962an eman zion izena Amarako zabalguneko kale bati.
Idoia ESTORNÉS ZUBIZARRETA