Plataformak

Udalbiltza, Udalbide

Udalbiltza Lizarra Garaziko Itunaren lehen ondorioa izan zen, 1998ko irailean Euskal Alderdi Jertzalea (EAJ), Eusko Alkartasuna (EA), Izquierda Unida/Ezker Batua (IU/EB) eta Euskal Herritarrok (EH) alderdi politikoek, Euskal Herriko hainbat sindikatuk, jazarpenaren aurkako mugimendu ugarik eta bakearen aldeko bi mugimenduek (Elkarri eta Bakea Orain) sinatu zutena. Hainbat helburu zituen, besteak beste, elkarrizketa eta negoziazioan oinarritutako prozesu ireki baten bidez lurraldetasunari, erabakitzeari eta autodeterminazioari buruzko auziak ebaztea, inolako eragilerik kanpoan utzi gabe indarkeriarik gabeko giro batean. Irailaren 18an ETAk komunikatu bat kaleratu zuen aldebakarreko tregua mugagabea iragarriz, eta une horretatik aurrera aurreko helburuak bete ahal izateko testuingurua zabaldu zen.

1999ko otsailean Lizarra-Garazi Ituna sinatu zuten alderdietako zinegotziz (EAJ, EA eta EH, Euskal Herriko udal-kargu gehienak betetzen baitzituzten) osatutako Euskal Herriko Udal-hautetsien Asanblada batean eta herrialde osoko hautetsiak barneratuko zituen udal-erakunde bat sortzea erabaki zen, administrazio-esparru ezberdinak hartuko zituena, hots, Euskal Autonomia Erkidegoa, Nafarroa eta Iparralde. Urte horretako irailean guztira 1778 zinegotziz osatutako Asanblada bat sortu zen (Nafarroako 271 eta Iparraldeko 24 euskaldun), 315 udaletxe ordezkatzen zituena (horietako 57 Nafarroakoak eta 14 Iparraldekoak). Asanblada horrek Udalbiltza izena hartu zuen. Han elkartutako hautetsiek bost helburu ezarri zituzten instituzioarentzat:

  1. Euskal Herriaren aitorpena sendotzea nazio modura.
  2. Udal-ordezkarien ekintza itundua zilegitzea, Euskal Herria "komunitate politiko, kulturak, soziologiko eta ekonomiko" gisa definitzen duten lan- eta kolaborazio-esparruak bultzatzea ahalbidetuko lukeena.
  3. Etorkizunean egituraketa politiko eta instituzionalaren ikerketan eta eztabaidan kolaboratzea.
  4. Elkarrekin eta modu homogeneoan nazioaren eraikuntzari dagozkion arazo eta erronkei aurre egiteko baliagarri izango den oinarrizko diagnosi bat egitea.
  5. Nazioartean Euskal Herria berezko eta aparteko nazio gisa agertaraztea eta Europaren eta hartako instituzioen etorkizuneko egituraketan halaxe jarduteko borondatea agertaraztea.

5 jardute-eremu diseinatu ziren, hots, euskara, kultura, lurralde-antolakuntza, hezkuntza, eta garapen ekonomiko eta soziala. Hainbat zinegotziz osatutako Batzorde iraunkor bat eratu zen (EAJko 7, EAko 4, EHko 4 eta Abertzaleen Batasuna Iparraldeko alderdiko zinegotzi bat).

Urte horren amaieran ETAk su-etena hautsi zuen eta Udalbiltza osatzen zuten alderdien artean haustura bat sorrarazi zuen horrek, hala Asanbladaren jarduna eten egin zen 2000. urtera arte. ETA esplizituki kondenatzearen inguruko gatazka sortu zen, EAJ eta EA alderdietako kargudunek halaxe egin zuten, baina EHko zinegotzien jarrera bestelakoa zen, hots kondena ez aipatzearena. 2000. urtearen amaieran lehenengoek Zuzendaritza Kontseilua osatu zuten eta elkarte instrumental bat sortu zuten, Udalbide, Udalbiltzaren proiektuak bereganatu zituena.

2001eko otsailean ezker abertzaleko 750 hautetsik Asanblada Orokorra egin zuten Donostiako Kursaal jauregian. Bertan, beren ikurrak aldarrikatzeaz gain, Euskal Herriari buruzko diagnosi bat egitea erabaki zuten, hurrengo jardueretan aurrekontuko partidak esleituz: euskara, hezkuntza, kirolak, komunikazioa, kultura, lurralde-antolakuntza, nazioartea eta eskubide demokratikoak.

Udalbiltza Kursaalek Herrien Eskubideen aldeko Nazioarteko Konferentzia bat antolatzea erabaki zuen; hala, 2001ean hainbat proiektu abiarazi zituen, horien artean Zuberoa 2010 Plana azpimarratu behar da. Plan horren helburuak lurralde horren beherakada demografikoa eta lurraldearen garapen sozial eta ekonomikorako beharrezkoak diren baliabideen defizita etetea ziren. Plan horretako lehen fasearen ardatza Zuberoako pertsona eta entitateekin harreman-sare bat osatzea zen, besteak beste, enpresaren, kulturaren irakaskuntzaren, euskararen edota nekazaritzaren esparrutan, gerora aldez aurretiko diagnosi bat egin eta proiektuak finkatzeko.

Abenduan III. Asanblada egin zen eta gatazkari irtenbide politiko eta eztabaidatua emango zion ekimena bultzatzeko erabakia hartu zen bertan. 2002ko azaroan IV. Asanblada Orokorra egin zen. Bertan Nazio Eztabaida Gunearen ekimena ezagutarazi zen, bi ardatz nagusi zituena: Euskal Herriko Eskubideen Gutuna; eta "Euskal Herriaren Demokrazia eta Bakeranzko Bidean" dokumentua.

2003ko maiatzeko tokiko hauteskundeen atarian, Garzon epaileak Udalbiltza Kursaaleko 8 kide atxilotu zituen eta erakundearen egoitzak zigilatu zituen; gerora, 21 kide auzipetu zituen erakunde armatuko kide izatea leporatuta. Egoera horren aurrean Nazio Eztabaida Gunea hautetsi eta ez hautetsiz osatu zen eta funtzionamendu autonomoa hartu zuen. Urte horretako urrian talde sustatzailea aurkeztu zuten 36 kiderekin. Horien artean hainba alderdiko militanteak zeuden, tartean EA alderdikoak.

2004. urtearen lehen erdian Eztabaida Guneko talde sustatzaileak bi dokumentu aurkeztu zituen, bata eraikuntza nazionalari buruzkoa eta bestea gatazkaren ebazpenari buruzkoa. Bigarren dokumentu hori abiapuntutzat hartuta ezker abertzaleak bere estrategia egituratu zuen, 2004ko azaroan "Orain herria, orain bakea" Anoetako Deklarazioarekin burutu zuena. Deklarazio horretan bi akordio proposatzen ziren: lehen akordioan gizarte-, politika- eta sindikatu-eragileak barneratzen ziren eta agertoki berri bat sortzeari buruzkoa zen, edozein status politiko erabakitzea ahalbidetzen zuena, zeina Euskal Herriko herritarrek berretsi beharko zuten. Bigarren akordioa ETA erakundearen eta Espainiako eta Frantziako Estatuen artekoa izango litzateke, eta gatazka ebazteko armak uzteari, preso, deportatu eta errefuxiatuen egoerari eta biktimenen konpentsazioari buruzkoa zen.

2005eko maiatzean, Auzitegi Nazionalak jarduera-etete moduan ezarritako bi urteak bete ondoren, Udalbiltzak Asanblada Orokor bat egin zuen, 2000. urtean desagertutako Euskal Herriko hautetsien elkartea berreraiki eta bateratzeko. 200 hautetsi eta eragile bertaratu ziren eta erakundearen jarduerari buruzko balantzea egin zuten, 2003an hasitako prozesu judizialaren ostean nabarmen jaitsi arren, eten ez zena: horren erakusgarri dira EHNA (Euskal Herriko Naziotasun Aitormena) ekimena, hurrengo bi urteetan 50.000 dokumentu igorri zituena, edo Ikastolen Elkartearen eta Sortzen-Ikasbatuazen elkarlanaren ondorioz sortutako Euskal Curriculuma.

Edozein kasutan ere, Udalbiltzaren aurkako epaiak lankidetzarako hitzarmen kontzeptuarekin diru-laguntzak ematea ekidin zuen. Modu horretan, erakundearen zeregina aipatu elkarteen eta udaletxeen arteko lotura/bitartekari izatera mugatu zen, azken horietatik proiektu ugariak garatzeko beharrezkoa zen finantzaketa lortzeko xedez.

Udalbiltza-Kursaal erakundeari ezarritako bi urteko etetea igaro ostean, hastapeneko jarduera berreskuratu zuen, hots, dimentsio nazionaleko ekimenaren sustatzaile izatearena, hala, besteak beste, Gaindegia edo Laborantza Ganbararekin zituen hitzarmenak berreskuratu zituen. Baina 2005eko ekainean Auzitegi Nazionalak jarduera-etete hori luzatu zuen gaur arte. Epaiketa 2009. urtearen amaieran egitekoa zen. Presio judizial horrek eragin nabaria izan du kolektibo horren jardueran. Hala eta guztiz ere, Udalbiltzak Akordio Demokratiko bat erdiesteko hainbat ekimen abiarazi eta hainbat deialdi egin ditu eta, are, Nazio Batuen egoitzara ere jo zuen Giza Eskubideen Goi-komisarioaren ordezkariarekin elkartzeko asmoz.

2000. urteko abenduaren 27an, EAJ eta EA alderdietako zinegotziek Udalbiltzaren Zuzendaritza Kontseilua eratu zuten Beasainen, EH eta AB kanpoan utziz. Modu horretan, organoa EAJ eta EA alderdietako hamar kargudun publikoz osaturik geratu zen. Zuzendaritza Kontseilu horretan organo kudeatzaile bat barneratu zen, Udalbide Elkarlan Elkartea. Izaera juridikoa duen elkartea, kultura arloko gizarte-eragileekin batera elkarlanean aritu zena hainbat esparrutan, esate baterako, euskara, kultura edo euskal identitatearen esparrutan.

Urtebete beranduago, 2002ko apirilean Udalbiltzaren II. Asanblada egin zen (lehenengoa EH eta AB bazter utzi zirenetik). Asanblada horretan hainbat proiektu diseinatu ziren hiru esparru hartzen dituztenak: euskara, garapen urriagoa zuen zonaldetan (Nafarroa eta Iparralde) sustapenerako ekimenak bultzatuz; kultura eta kirola, euskal dimentsioko kultura eta kirol arloko proiektuak babestuz; eta turismoa.

2002an Udalbidek Hurbiltzen ekimena ezagutarazi zuen, zazpi euskal lurraldeetako udaletxeen arteko harremanak sustatzera bideratua: Euskal Herriko udalerrien arteko anaitasun-programa bat zen, proiektu bakoitzean Iparraldeko, EAEko eta Nafarroako udalerri bana barneratzea ziurtatzeko asmoa zuena, modu horretan, elkarkidetza sentimendu bat bultzatzeko xedez. Programa horren bidez, lankidetzarako eta udal-erakunde, nahiz erakunde ekonomiko, sozial eta kulturalen arteko kooperaziorako proiektuak sustatu nahi ziren.

Horren antzekoa zen "Xendrak Euskal Herria Bideak" ekimena, zazpi ibilbideko sistema batean garatzeko proiektu kultural gisa diseinatu zena, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa, Lapurdi, Behe Nafarroa eta Zuberoa elkarlotuz; bide horretan zehar herrialdeko natura, monumentu-ondarea, pertsonaiak, literatura, musika, borrokaldiak, folklorea, artisautza, etnografia eta zientzia ezagutaraziko ziren.

Era berean, nazioarterako ere hiru jarduketa-eremu planteatu ziren: euskal diasporarekin harremanak finkatzea; garapenerako lankidetza politiketan "Euskal Herria" marka gisa sustatzea; eta Europan Udalbideren errealitatea eta asmoak ezagutaraztea.

Udalbiltza-Udalbidek 2004. urtean honako bi gertakarien inguruko bere iritzia eman zuen:

  • Auzitegi Nazionalak "ezker abertzaleko hautetsien Asanbladako kide ugari" atxilotu zituen erakunde terrorista bateko kide izatearen ustezko delitua leporatuta. Udalbiltza-Udalbide atxiloketa horien aurka azaldu zen eta "sorgin-ehiza" gisa izendatu zuen operazioa, hasitako prozesuen ziurgabetasun juridikoa eta babesik eza azpimarratuz.
  • Ibarretxe Lehendakariak Euskadiko Erkidegoaren Estatutu Politiko bat proposatu zuen eta Udalbiltza-Udalbide alde azaldu zen.
  • Udalbiltza-Udalbidek lankidetzarako hainbat proiektutan parte hartu du eta horietarako finantzaketa horrela banatzen da (lehen 4 urteetan) lurraldeka:

    • Iparralde, %51
    • Nafarroa, %35
    • Euskal Autonomia Erkidegoa, %14

    Honakoa da gaikako banaketa:

    • Euskara, %77,21
    • Kultura, %11,3
    • Komunikazioa, %7,5
    • Kirolak, %3,5
    • Ekonomia eta enplegua, %0,4

    Proiektu ugari laguntzeko jardunbide hori gaur arte mantendu da. Modu berean, Udalbidek oraindik ere egungo gaiei buruzko iritziak ematen ditu, esate baterako, 2006an "esparru juridikoak" euskaldunen erabakitzeko boterearen arabera egokitzearen alde azaldu zen. Ildo horretatik, 2009an Udalbideko ordezkariek Amerikako kontinentean lekutzen den euskal diasporako kideekin harremanak sendotzeari ekin zioten. Horren harira, Udalbidek gazteentzako udaleku batzuk antolatu ditu berriki, eztabaida eta elkarrizketa sustatzeko helburua dutenak.

  • LETAMENDIA, F.(koord..) (2006): Acción colectiva Hegoalde-Iparralde, Ed. Fundamentos, Madril.
  • ETXEBARRIA, N. (2006): "Las redes municipales de cooperación intervasca", in LETAMENDIA, F.(koord.) : Acción colectiva Hegoalde-Iparralde, Ed. Fundamentos, Madril.
  • IZAGIRRE, A. (2006): "Udalbiltzaren sorrera eta ibilbidearen nondik norakoak eta garaturiko proiektu nagusienak", in LETAMENDIA, F.(koord.): Acción colectiva Hegoalde-Iparralde, Ed. Fundamentos, Madril.
  • MENDOZA, J. L. (2006): "Mugaz gaindiko Euskal sarearen eredu", in LETAMENDIA, F.(koord.): Acción colectiva Hegoalde-Iparralde, Ed. Fundamentos, Madril.