Kontzeptua

Erlijioa

Azaletik baino ez bada ere, Iraganeko eta oraingo euskaldunen erlijiotasuna aztertzeak ekartzen digu talde horrek historian zehar izan dituen kultura-egoeren aurreko sistematizazioa. Julio Caro Barojak, bere Los Vascos (1949) ezagunean, baliozkotzat jotzen den lehen hurbilketa eskaini zuen:

  1. Goi Paleolitoko herri biltzaile eta ehiztarien ziklo frantziar-kantauriarra.
  2. Epipaleolito eta Neolito zaharreko herri ehiztari eta biltzaileen itsasertzeko zikloa.
  3. Neolitiko modernoko eta Brontze Aroko herri nekazari eta artzainen Pirinioetako zikloa.
  4. Burdin Aroaren hasierako herri nekazari eta artzainen ziklo baskonikoa. Errausketa-praktikak. Monumentuak: harrespilak eta tumuluak artzaintza-eremuetan. Haitzuloetako hautestontziak.
  5. Kristau Aroaren hasierako ziklo kantabriar-akitaniarra.
  6. Ziklo kolonial erromatarra: K.o. I-V. mendeak.
  7. Erdi Aroko jatorrizko ziklo baskonikoa: K.o. V-IX. mendeak.
  8. Erdi Aroko ziklo baskonikoa: K.o. IX-XIII mendeak.
  9. Erdi Aroko ziklo baskoniko berantiarra: K.o. XIV-XV. mendeak.
  10. Ziklo moderno hispaniar-frantsesa: K.o. XVI.-XVIII. mendeak
  11. Ziklo garaikidea: XIX-XX mendeak.

Emeterio de Sorazu (1979), erlijio-kategorizazioaren ondorioetarako, honela sistematizatzen du kristau aurreko eta ondorengo kultura-fenomenoa:

  1. Akitaniako kantabriar zikloan erlijioa eta magia elementu hauengatik ezagutzen dira: Ilargiaren gurtza (plenilunio), dantzek adierazia. Hiztegi-tabu ugari. Tokian tokiko kulturen garapena. Animaliak eta gizakiak hiltzea. Dantza gimnastikoak eta belikoak, zentzu erlijiosoarekin. Iragarpen-praktikak. Jainko ktonikoak, iturrienak, mendienak, zuhaitzenak, tokienak.
  2. Erromatarren ziklo kolonialean inportatutako elementu erlijioso eta magiko berriak sortu ziren: Hiri-kultuak eta folklore-isla duten ikusmolde mitiko grekolatinoak ("lamiñak"). Sorginen munduaren inguruko praktika magiko berriak ("sorgiñak").
  3. Erdi Aroko jatorrizko ziklo baskonikoan*, bertakoen erlijiosotasunak ziri kolonizatzailea jaso zuen Euskal Herriko hegoaldetik: Kristautasunaren sarrera. Patronatu-elizak sortzea. Antzinako elizbarrutiak zehaztea. Iparraldean paganismoak bere horretan dirau.
  4. Erdi Aroko ziklo baskonikoan, kristautasunaren aurrerapenak iparraldera hurbiltzen dira. Debozio batzuk zabaltzea (erromesen ibilbideei dagokienez). "Jentilak" (jatorriz askoz zaharragoak) eta haien ezaugarri bereziak (trikuharriekin eta harrespilekin duten erlazioa) ukitzen dituzten ideiak sortzea. Erlijio-sinkretismo pagano-kristaua.
  5. Erdi Aro Berantiarreko ziklo baskonikoan kristautasunaren ezarpena da nagusi Euskal Herri osoan. Parrokien garapena. Erlijio-zeremoniak udal-bizitzara egokitzea. Heresia batzuk tokian bertan zabaltzea.
  6. Ziklo moderno hispaniar-frantsesean: jarduera handia dago heresien aurkako borroketan, eta katolizismoaren barruan sortu zirenetan, Espainian eta Frantzian (jesuitismoaren eta jansenismoaren euskal pertsona ospetsuak). Mugimendu kolektiboen, landatarren eta aztien errepresio bortitza eta haien berrinterpretazioa. Azken zikloan, garaikidean, Katolizismoak ezarritako "batasun" erlijiosoaren haustura eta oraindik bizirik iraun zuten elementu erlijioso aurrekristauei buruzko informazio masiboa jaso ziren.