Kontzeptua

Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian

Gerra Handiak, 1914-1918ko gerrari orduan deitu zitzaion moduan, mundu mailako nagusitasunaren borrokan aurrez aurre jarri zituen potentzia inperialista handiak, eta gerra gatazka handia bihurtu zen, suntsipen-indar izugarria izan zuen (20 milioi hildako) eta arma hilgarri berriak agertu ziren.

Baina batez ere, Lehen Mundu Gerrak gertakari ugari gertatzea ahalbidetu zuen, besteak beste Errusiako Iraultza hastea, Estatu Batuak potentzia nagusi gisa Europako herrialdeen aurretik jartzea, langileen klaseko nazioarteko elkartasuna amaitzea, eta Austria-Hungariako, Errusiako eta Turkiako Inperioak desagerraraztea; horrekin batera, Europan estatu burujabe berri ugari ere jaio ziren.

Estatu espainiarra neutrala izan zen arren, eta nahiz eta mundu mailako gatazkan ez sartu, Hego Euskal Herriak modu aktiboan hartu zuen parte guda hartan, herrialdea Alemaniaren aldekoen eta Aliatuen aldekoen artean bereizi zen; azken joera hori zen nagusi. Horrez gain, Aliatuekin (batez ere Ingalaterrarekin) izan zuen merkataritza harremanak ere eragin berezia izan zuen; horri esker, euskal itsas ontziolek gorakada ikaragarria izan zuten eta, era berean, horrek Bizkaiko ekonomia modu izugarrian haztea eragin zuen, baita euskal abertzaletasunaren politika zabaltzea ere, eta azkenik: Euskaldunek Aliatuen kausari egindako ekarpena, orduko Europa demokratikoari, Frantziako Legio Atzerritarrean sendotasunez borrokatu ziren ehunka euskal boluntarioen bitartez.

RVG

Gerra garaian Hegoaldeko Euskal Herriko ekonomiak hazkunde ikaragarria izan zuen, batez ere ontzi konpainien bitartez: Itsas garraioa eta ontziak eraikitzea, nazioarteko merkataritzarako zein burdinaren minerala Ingalaterrarantz esportatzeko garraioaren eskariak gora egin zuelako, gerraren beharrizanei erantzuteko.

Lortutako mozkinekin banku berriak sortu ziren, esaterako Banca Urquijo (1918) eta Banco Central (1919); horren ondorioz, euskal finantza kapitalak estatu espainiarrean lehentasun argia lortu zuen. Lehen Mundu Gerraren ohiz kanpoko mozkinek beste enpresa berri batzuk sortzea ere eragin zuen, esaterako Gipuzkoako enpresa metalurgikoak. Horrez gain, Bizkaiko Labe Garaien produkzioa ere izugarri aldatu zen; hiru txandatan egiten zuten lan eta gerrako azken bi urteetan 100-150 milioi pezeta arteko mozkinak lortu zituzten. Modu berean, paperaren industriak ere loraldi izugarria izan zuen, Papelera Española sortu baitzen (Aresti, Arteche, Gandarias, Urgoiti) eta azken horrek estatuko merkatua menderatu zuen; ehungintzaren ekoizpena ere asko hazi zen eta etxetresna elektrikoen enpresa garrantzitsuak sortu ziren.

RVG

Hegoaldean, Katalunian bezala, frantsesen eta alemaniarren aldeko indarren lerrokatzea lehengoen aldekoa izan zen alde handiarekin, eta horrek estatuarekin alderatuta aldaketa adierazten du, estatuan alemaniarren aldekoak baitziren nagusi. Hegoaldeak arrazoi onak izan zituen Aliatuen alde egiteko, Ingalaterrarekin zuen merkataritza harremanak mozkin izugarriak ematen baitzizkien Bizkaiko ontziolei. Horregatik, Aliatuen alde egon zen euskal burgesiaren gehiengoa eta ezker moderatuko erakundeak (sozialistak, errepublikanoak...); tradizionalistak eta monarkiaren aldekoak, ostera, alemaniarren aldekoak ziren. Klase ertainean ere alemaniarrak babesten zituzten jende asko zegoen, batez ere lanbide liberaletakoak: sendagileak, abokatuak eta notarioak, ingeniariak, merkatariak eta abadeak. Karlisten eta euskal abertzaleen artean, ostera, Aliatuen aldekoak ziren nagusi. Karlistak bi joeratan bereizi ziren: Vazquez de Mellak gidatutako joera, alemaniarren aldekoa, eta Don Jaimeren aldeko joera, Aliatuen aldekoa; azken hori nagusitu zen euskal karlisten artean.

Alemaniarren aldeko Carmelo Echegaray jaun ospetsuaren eskutitza, 1918ko azaroaren 12koa. Orduan munduan gertatzen ari diren gauza guztiez hitz egingo dugu, buru sendoena ere aztoratzeko gauza baitira. Orain, mozorroak kendu ondoren, herrien independentzia eta askatasuna defendatu zutenek bilatzen zutena ikusiko dugu. Gure abertzaleak Abraham Lincolnen gorazarrea egiten eta Wilson miresten ikusteak mintzen nau ni gehien. Boteretsuaren eta garailearen paperak beti nazkatu izan nau, eta gero eta gehiago nazkatzen nau. Euskaldunaren berezko handikeria eta kaparetasunarekin lehiatu izan da. Inoiz baino gehiago, zorigaiztoaren zaldun sentitzen naiz eta Kaiserrarekin bat nator; Kaiserra da, gainera, kanpaina injustuen xede modu indartsuenean. Erref. Echegaray, C.: Cartas a D. Serapio Múgica, 1987, 520-521 or.

Euskal abertzaletasunaren barruan ere bi joera izan ziren: Gehiengoarena, Engracio de Aranzadi ("Kiskitza"-k) zuzentzen zuen Euzkadi egunkaria adierazpen baliabide gisa erabiltzen zuena, eta gutxiengoarena, Luis Arana ordezkaritzat zuena; Aranak 1915ean Comunión Nacionalista Vasca (C.N.V.) delakoaren lehendakaritza galdu zuen, hain zuzen, alemaniarren aldekoa izateagatik. Hedabideetan, Aliatuen kausak argitalpen abertzaleen, sozialisten, errepublikanoen eta liberalen babesa jaso zuen.

RVG

Gerra hasi zenetik euskal intelektual gehienak Aliatuen aldekoak ziren, eta modu argian jakinarazi zuten. Izan ere, Aliatuen alde estatu espainiarreko intelektual batzuek emandako adierazpena (1915eko uztaila) zenbait euskal intelektualek ere sinatu zuten, tartean Ignacio Zuloaga margolaria (Parisen Euskal Herriko eta estatu espainiarreko beste nazio batzuetako boluntarioen omenezko afari batean ere parte hartu zuen), Ramiro de Maeztu idazlea (gerra garaian Aliatuen frontean korrespontsal gisa aritutakoa), Miguel de Unamuno, Juan Madinabeitia, Luis Urrutia, Perez de Ayala, etab. Aldiz, Ententearen aldeko adierazpenean (alemaniarren aldekoa) Andoni Goikoetxea baino ez dugu aurkitzen, baina jakin badakigu Carmelo Echegaray ere, besteak beste, alemaniarren aldekoa zela. Poo Baroja jaunak, bestalde, Kaiserren aldean militatu gabe, Aliatuen aldeko babesetik urruti zegoela adierazi zuen.

Euskal artearen esparruan, margolari eta eskultore ugari Aliatuen aldekoak ziren, eta horren adierazpen argiena Hermes aldizkaria izan zen, Jesus de Sarnak zuzendutakoa, eta Ramon de Belaustegigoitia eta Pedro M. Michelenaren artikuluen kolaborazioarekin eta euskal artisten grabatuekin eta testuekin, besteak beste Zuloaga edo Jose Arruerenak. Boluntarioen aldeko zenbait erakusketa antolatu ziren, esaterako 1917ko azaroan "Espainiako legionarioen aldeko arte erakusketa katalogoa" izenarekin antolatutakoa, eta zenbait erakusketetan parte hartu zuten Aliatuen aldeko artisten artean, besteak beste, hauek daude: Alberto Arrue, Ignacio Zuloaga, Valentin de Zubiaurre, Juan de Echevarria, Jose Arrue, Anselmo de Guezala, Gonzalo Bilbao, Unturbe, Uria, Aurelio Arteta eta Gustavo de Maeztu. Beste alde batetik, boluntarioen aldeko diru-bilketak ere egin zituzten; horietan, besteak beste, hauek hartu zuten parte: Miguel de Unamuno, Ignacio Zuloaga, Luis Urrutia, Antonio de Guezala, Esteban de Aguinetxe, Feli Lascaray, Juan Perez de Ayala eta Pio Ibarra.

RVG

Denbora tarte horretan, Bilboko ontzi konpainiek mozkin izugarriak lortu zituzten, Ingalaterrarekin zuten merkataritza harremanagatik eta Bilboko portuak zuen zirkulazio erraldoiagatik. Hortaz, 1917an, bi ontzi-konpainia berri sortu ziren. Merkataritzako euskal ontzidiak estatu mailakoaren % 70 hartzen zuen, eta ontzi gehienek Bilboko matrikula zeukaten. Ontzi jabe handi guztietatik, Ramon de la Sota abertzalea azpimarratu behar dugu, Aliatuen aldeko mugimenduan eta ontzien industrian erabakigarria. Berak eraman zituen itsas zirkulazioaren onura handienak (batez ere burdinaren minerala Britainia Handira garraiatzeagatik), eta Ingalaterrarekin harreman estua izan zuen. Alfontso XIII.arengandik noblezia-titulu bati uko egin ondoren, 1921ean Ingalaterrak Sir Knigh Commander of the order of the British Empire izendatu zuen, hau da, Britainiar Inperioko Ordenako Jaun Komandantea.

Baina Alemaniako urpeko ontzien jazarpenaren erruz euskal ontzi eta marinel asko ere galdu ziren: 1914tik 1918ra 59 itsasontzi hondoratu zituzten, estatuan hondoratutako itsasontzien % 80. 125.000 tona baino gehiago itsasoaren hondora joan ziren, eta 68 euskal marinelen bizitza eraman zituen. Tona gehien zituzten hondoratutako merkataritza itsasontzien artean, hauek zeuden: Mendibil-Mendi, 4.719 tonakoa; Telesfora, 4.069 tonakoa; 2 de noviembre, 3.500 tonakoa, Mar Adriático, 3.410 tonakoa, eta Santanderino, 3.340 tonakoa.

RVG

Gerra urte horietan euskal abertzaletasunak hazkunde garrantzitsua izan zuen, eta gerra bukaeran asko hazi zen. Ontzien sektorearen mozkinek, De la Sota buru zela, erakunde abertzalean eragina izan zuten, eta alderdia egituratzen eta hobeto antolatzen lagundu zuten; 1916an izena aldatu zuen, C.N.V.(Comunión Nacionalista Vasca) izena jaso zuen EAJren ordez. Horrez gain, euskal abertzaletasunak bi programa aurkeztu zituen: Programa nagusiak, 1838an desagerrarazitako "lagi zarra" (lege zaharrak) berrezartzean zuen helburu; Lopez Mendizabal ordezkariak gai hori aurkeztu zuen Laussannen (Suitza) ospatutako Zapaldutako Nazioen Asanbladan, 1916an; programa txikienak Kataluniak 1913an lortutakoa Euskal Herrian lortzea zuen helburu: Kataluniako Mankomunitatea; hortaz, C.N.Veko Bizkai Buru Batzarrak katalanen antzeko proiektua osatu zuen.

1916an euskal oligarkia dinastian eta Ramon de la Sotak ordezkatutako euskal abertzaletasunaren sektorean (gero eta eskuinerago zegoena) zenbait interes bat etorri ziren. Hala ere, eskuineko euskal abertzaleen eta monarkikoen arteko bat-etortze hori bat-batean bukatu egin zen 1917 eta 1918. urteetan, urte horietan estatu espainiarra astindu zuen krisialdi politiko larriaren ondorioz. Beste alde batetik, gerrako azken bi urte horietan euskal abertzaletasunak gora egin zuen AEBko presidente Woodrod Wilsonen 14 puntu ospetsuei esker, Wilson zapaldutako nazioentzako autodeterminazio nazionalaren programa baten aldekoa baitzen.

Hortaz, gerrako azken urtean euskal abertzaletasunak gorakada nabarmena izan zuen, eta hauteskundeetan islatu zen, zenbait hauteskunde irabazi baitzituzten, esaterako 1918ko otsailekoak, Bizkaiaren izenean seitik bost diputatu lortuz. Nazioarteko borrokaldia bukatu ondoren, eta estatu nazional berriak agertzearekin batera, euskal abertzaletasunak bultzada berriak lortu zituen, eta muturrerago kokatu zen.

RVG

Ehunka euskal boluntariok Gerra Handian Frantziako Legio Atzerritarrean izena emateko zenbait arrazoi egon ziren: hasteko, kontuan hartu behar da elkarte errepublikano, sozialista eta abertzaleetan Aliatuen aldeko giroa zela, alderdi horiek garatutako Aliatuen aldeko propagandarekin batera; guztia euskal herritarren gehiengoaren iritziarekin bat zetorren. Horrez gain, Frantziako nazioak zuen prestigioa ere aintzat hartu behar da, orduan indar progresistek benetako askatasunaren, independentziaren eta eskubide demokratikoen ordezkaritzat hartzen baitzuten, Alemania eta Austria-Hungariako Inperioen aurrean, azken horiek potentzia militar eta diktatorial gisa ikusten baitziren, herrien zapaltzaile gisa.

Hortaz, Alemaniak Belgika inbaditu eta Paris mehatxatuz Frantziako iparraldea okupatzea lortu zuenean, zenbait joera politikotako euskaldun ugari (baina joera nagusirik izan gabe) Frantziak ordezkatzen zituen ideal mehatxatuak defendatzeko borrokara abiatu ziren, Alemaniako inperioak mehatxatzen baitzituen. Beste faktore garrantzitsu bat: aliatuek besteek zapaldutako nazioak babesteak zenbait euskal abertzalek izena ematea ere eragin zuen, maila indibidualean, ezein erakunde abertzalek parte hartu gabe. Zenbat izan ziren? Zenbat atera ziren bizirik? Gerra bukatu zenean % 20- 25 bizirik zeudela badakigu, eta gehienak Frantzian bizi ziren. Kopuruari dagokionez, soilik ehun inguru aurkitu ditugun arren, berrehun edo hirurehun inguru izan ziren, edo agian pixka bat gehiago.

RVG

Euskal boluntarioak gerra hasi zenetik gerturatu ziren izena ematera, besteak beste, toki hauetan: Euskal Herria, Frantzia, batez ere Paris eta Lyon, etorkinak eta erbesteratuak bizi ziren tokiak, baina baita Amerika eta Afrika iparraldea ere.

Alemaniako armadak mehatxatutako Parisen euskaldunek, atzerriko beste kolonia batzuek bezala (katalanak, poloniarrak, italiarrak, etab.) antolatu eta Legio Atzerritarraren blokean izena eman zuten, hura baitzen atzerritarrak hartzen zituen Frantziako erakunde militar bakarra. Hala ere, euskal boluntario gehienak Hegoaldekoak ziren, eta gehienak Bilbon Frantziako Kontsulatuan, edo mugaz bestaldera, Baionan eman zuten izena.

Euskal boluntario gehienek armak erabiltzen ikasi zuten, lehendabizi Baionako entrenamendu militarrerako esparruan, eta ondoren Valbonneko École d'Application de Tir del Camp delakoan. Legio Atzerritarrean bost kontinenteetako 60 herritartasun baino gehiagoko boluntarioek eman zuten izena. 1914-1915 tartean, kopurua 16.000 ingurukoa zen, eta horietatik % 1 baino pixka bat gehiago ziren euskaldunak; % 20 inguru, bestalde, katalanak ziren. Euskaldun gehienak Martxako Lehenengo Erregimentukoak ziren, eta makina bat lanbidetatik zetozen: meatzariak, metalurgia arloko langileak, marinelak, musikariak, irakasleak, eraikuntzako langile bat, baita Filosofia eta Letretan lizentziatutako bat ere. Horrez gain, gehienak euskaldunak ziren, asko Bilbotik eta neurri txikiagoan Gasteiztik eta Iruñetik etorri arren.

RVG

Frantziako armadaren borroka-tropa onenetako batek osatzen zuen Legio Atzerritarra, eta borrokan sakrifikatu ziren, beti gudaren lehen lerroan borrokatu ziren, indarrez eta adorez, baja kopuru izanik ordainetan. Euskal boluntarioak fronterantz abiatu ziren 1914ko irailean Joffre mariskalaren agindupean; Marne ofentsiban hartu zuten parte, eta alemaniarrek Aise lerrorantz atzera botatzea lortu zuten.

Izan ere, 1915eko udaberrian hasi ziren Legio Atzerritarraren gerra ekintza handiak: 1915eko maiatzeko La Targetteko aurrez aurreko liskarrak ospetsuak izan ziren, 140 kota estrategikoa lortu baitzuten, bost metroko sakontasuna irabaziz. Erasoan parte hartu zuten 2.800 legionarioetatik 1.200 hil egin ziren, tartean euskaldun asko ere bai, besteak beste: Larrañaga eta Casamajou kaboa. Belloyen-Santerre, uztailean lortutakoa, euskal borrokalari ugariren hilobia izan zen: Andres, Garcia, etab. Hurrengo urtean, otsailaren 12tik abenduaren 15era bitartean, Verdunen gudu luze eta odoltsua izan zen, eta milioi erdi hildako eragin zuen. Otsailean bertan Legio Atzerritarreko Martxako Lehenengo Erregimentua bidali zuten hara, eta Meuseren ezkerraldean alemaniarrek metatutako defentsa ikaragarriak apurtzea lortu zuten. Bajak, gudu guztietan bezala, asko izan ziren, eta euskaldunen artean, esaterako, Exposito eta Leon Perez aipatu behar.

1917an Le Chemin des Dames ofentsiba odoltsuan ere parte hartu zuten, Oisean, Auberive irtengunea beregain hartuz; ordura arte horren kontrako Aliatuen eraso guztiek porrot egin zuten. Gudu guztietan bezala, horretan ere zenbait euskaldun lurperatu ziren, batzuk aipatzearren: Susperregui eta Chavarria. Gerrako azken urtean euskal boluntarioak indar biziz borrokatu ziren makina bat lekutan: Amiens, Soissons, Compiégne, Argonne, Saint-Baudry, Laffaux, Cachy, Montigny sur Marne, Arras... Eta berriz Verdun eta Chemin des Damesen, Frantzia iparraldeko fronte gogorragoetan eta zailagoetan. Euskal baja gehiago egon ziren: Zarandieta, Arteaga, Arrieta, Ibarra anaiak, Larrare, Alfredo Garcia. Hildako asko eragin ondoren, bizirik ateratzea lortu zuten boluntarioek erretiratzen ari zen Alemaniako armada erasotzen jarraitu zuten, Alsazia-Lorenan borrokatzen, Colmarren, Mulhousen... Ondoren Rhin ibaia zeharkatu, eta Alemaniako Palatinadoan sartu ziren; 1918ko azaroaren 11n gerra bukatu ondoren han gelditu ziren batzuk, Alemania okupatuko soldadu gisa.

RVG

1915eko apirilean, Aliatuek, Konstantinopla (Istanbul) menderatu nahian, ondoren Dardaneloen itsasarte estrategikoa hartzeko asmoz, espedizio talde bat bidali zuten tropa ingelesekin, frantsesekin, australiarrekin eta zeelandaberritarrekin, Sir Hamiltonen agindupean; Gallipoliko Penintsulan lehorreratu ziren. Operazio horretan makina bat euskaldun boluntariok ere parte hartu zuten, Afrikako Legio Atzerritarreko Martxako Lehenengo Erregimentuan integratuta; horietako batzuek hilabeteak zeramatzaten Frantziako iparraldeko lubakietan borrokan. Apirilaren 25ean lehorreratu ziren, eta erabateko porrota izan zen, bi kokaleku txikiri baino ezin izan zietelako eutsi: Sedd el Bahr eta Suviako bahia, milaka gizonen bizitza sakrifikatuz: Aliatuen aldeko 180.000 soldadu eta 66.000 turkiar hil ziren apiriletik 1916ko urtarrilera arte, eta Aliatuen azken tropek Gallipoli penintsula ebakuatu zuten.

1916tik 1918ra bizirik ateratzea lortu zuten tropek, Frantziatik zetozen beste tropa berri batzuekin batera, Ekialdeko Armada sortu zuten, eta Salonikako frontean borrokatu ziren; han hil zen Chavarria 1916an. 1918ko irailera arte ez zuten frontea apurtzea lortu, Mazedoniatik, Bulgariatik eta Serbiatik sartuz eta Nis eta Belgrad hiriak berreskuratuz. Boluntario batzuk, Danubioari jarraiki, Odessako portura arte iritsi ziren, Ukrainian. Euskal boluntario gehienek, berriz, Frantziara itzultzea erabaki zuten, Martxako Lehenengo Erregimentuan integratuta berriz ere; Soissonseko guduan parte hartzeko garaiz iritsi ziren.

RVG

Hasieratik, euskaldunak eta katalanak Baiona, Tolosa, Orléans, Lovoy eta Frantziako entrenamendu militarreko beste esparru batzuetan elkartu eta harremanetan jarri ziren, eta handik fronterantz abiatu ziren. Euskaldunen eta katalanen arteko laguntasunak lubakietako bizikidetzan eman zituen fruituak, baioneta bidezko erasoen berotasunean eta isiltasun luzeetan, eguneroko bizitzan. Borrokan zein atseden hartzeko tarteetan, elkarrengandik hurbil izaten ziren. Sarritan, aurrera egiten zutenean, baioneta kalatuta zegoela, "Vive la France!Gora Euskadi!" ohiukatzen zuten batzuek, eta besteek, aldiz, "Vive la France! Eta Visca Catalunya!". Boluntario euskaldun asko boluntario katalanekin laguntasun handia izatera iritsi ziren, eta elkarren ondoan, parez pare, erasoak egin eta elkar babesten ziren; horren isla da, esaterako Hernan Bengoetxea, Inocencio Andres, Betiri Otxoa, Chavarria, Fermin Estella, eta abarren kasua. Are gehiago, euskaldun batzuek, katalanekin batera bizitzearen ondorioz, katalana zuzen menderatzera iritsi ziren, Francisco Charralde, adibidez.

Katalanek elkartasunerako erakunde bat zuten: Comité de Germanor amb els Voluntaris Catalans delakoa, eta erakunde horrek, sarritan arropaz, liburuz, egunkariz, tabakoz eta abarrez betetako paketeak bidaltzen zituen. Gainera, Madrinatge de guerra ere idatzi zuten, eta horren bitartez, boluntario katalan ugarik "ama besoetako" bati gutunak idazten zizkioten, eta honek, zenbait elementuz hornitzen zituen. Hortaz, euskaldun ugarik ere "ama besoetako" katalana izaten zuten eta urtean zenbait pakete jasotzen zituzten. Beste alde batetik, Batzorde horrek zenbait zentro zituen Frantzian, baimenak lortzen zituzten soldadu katalanak laguntzeko eta haiei ostatua emateko, eta boluntario euskaldunek ere izan zuten aukera zentro horietaz gozatzeko.

Euskaldunek eta katalanek, bestalde, guda guztian egin zituzten zenbait ekintza elkarrekin, eta horrela jaso zuen Chavarriak Joan Sole i Pla medikuari bidalitako postalean ere (Sole i Pla Germanor Batzordearen presidente eta boluntario euskaldun batzuen laguna zen):

"Egun hartan erakutsi zioten Alemaniari, katalanen eta pilotan onak ziren euskal boluntario batzuen eskutik, Frantziaren alde borrokatzen diren soldaduen artean bazeudela egiten ari zirenaren jabe zirenak ere. Levoyko eskolan zeuden ikasle ia guztiak boluntario euskaldunak eta katalanak ziren, eta guztiak irakasle bikainak ziren...".

RVG

Euskal borrokalariek gerrari buruz idatzitako zenbait eskutitz eta dokumentuetatik Arrigorriagako Jose Peroneille Gorritxateguiren eskutitza daukagu:

"Frontean, 1918ko maiatzaren 9a. Apirilaren 26an, goizeko bostetan, Legioa, gizon bakarra balitz bezala, Hangardeko basorantz abiatu zen, gure Erregimentua mundu guztitik etorritako norbanakoek osatzen dugunez, ideal bakar bat delako nagusi: "Justizia eta Zuzenbidea", arima bakarrak biziberritzen du. Martxa erregularra zen, gerrillak zabalik etsaiaren artilleriaren aurrean. Bost minutu geroago mundu osoa salbatzeko bizitza sakrifikatu zuten heroiak armekin egindako agurrak hartu zituen. Eta une horretatik aurrera, alemaniarren hirurogei metrailadore baino gehiagok legionarioen lerroa segatu zuten. Horrek ez zuen, hala ere, tropen aurrerapen metodiko eta azkarra une batez ere gelditu. Kopuruz handiagoa zen etsaia garaitzeko kemenak, indarra eta xedeak, soldadu bakoitzaren esfortzuarekin lotuta, saria lortzea ahalbidetu zuten. Kilometro batez egin genuen aurrera, dozenaka preso hartu genituen eta galera asko izan genituen. Gure garaipenarekin Amiens hartzeko balioko lukeen etsaiaren eraso berri bat oztopatu genuen...".

Hau eskutitzaren beste pasarte bat da, eta boluntarioek Turkia europarreko Gallipoliko penintsulan lehorreratu zirenekoa kontatzen du:

"1915eko apirilaren 27an soldaduz, kanoiz eta bestelako materialez betetako garraio ugari, itsasartea urratzen saiatu ziren ontziekin batera, paso zailaren sarrera osatzen zuten puntetara hurbiltzen ziren, ingeniari turkiar eta alemaniarrek, bateria askorekin, gotorleku izugarriak eraikitzeko denbora izan zuten tokira. Gure kideak, gure arrazako anaiak zeuden Konpainiak lehorreratu zirenean, inurritegiak ziruditen gudaroste turkiar ugari aurkitu zituzten; kanoiek eta metrailadorek etengabe egiten zieten tiro soldaduak zekartzaten ontziei. Ontzi aliatuen artilleriatik ere, aldi berean, metraila iristen zen. Azkenean, uretara bota ginen, eta lur barrura sartuz, hondartzatik, baioneten puntekin gainetik kendu genituen eta kanoiak eta metrailadoreak jartzea lortu genuen, gure buruak babestea lortuz eta aurrera eginez...".

Eta azkenik, Bilbon hazitako Antonio Gonzalezen testigantzaren pasarte bat daukagu:

"...El día cuatro, por la tarde, nos toca a nosotros atacar. Nos encontramos en un barranco, y debemos franquear un espacio de terreno llano de un kilómetro. El enemigo había sembrado aquellas tierras con el ánimo de recoger las mieses pero los trigos que parecían destinados a convertirse en pan K. K., sirven para que los atacantes marchen ocultos, con lo cual no son tan mortíferas las ametralladoras enemigas tan tan grandes las pérdidas aliadas.

(...hilaren lauan, arratsaldez, gure txanda da, eraso egin behar genuen. Amildegi batean geunden eta kilometro bateko lautada bat zeharkatu behar genuen. Etsaiak lur horiek erein zituen uzta jaso asmoz, baina ogi izatera bideratutako gariak K.K, erasotzaileak gordetzeko baliagarriak izan ziren, horrenbestez, etsaien metrailak ez ziren horren hilkorrak ez eta horren handiak aliatuen galerak).

RVG

Euskal soldadu kopurua txikia izan arren, gorputza eta arima emateagatik eta izan zuten kemenarengatik nabarmendu ziren, eta horregatik, soldadu askok domina altuenak lortu zituzten, soldadu soila izatetik (atzerritarrak Legioan sartzerakoan izaten zuten mailatik, alegia) maila asko igotzea lortzen zuten, ofizialorde, kabo, sarjentu eta baita kapitain mailara arte ere, Gasteizko Jose Martínez bezala.

Jose Martinez gasteiztarrak soldadu soiletik kapitain izatera pasatzea lortu zuen oso denbora laburrean. Ohorezko Legioa, Frantziako domina altuena, 1917ko apirilaren 21ean lortu zuen "kolpe sendo" bat emateko asmoz, 17 soldaduk osatutako boluntario euskaldun eta katalanen talde batekin etsaien lerrora joateagatik. Bi aldiz zauritu zuten arren, erasoan jarraitu zuen eta bere Konpainiaren lerroetara itzuli zen 150 preso alemaniarrekin, tartean lau ofizial zirela.

José Arambarrik, Donostiakoak, Gerrako Gurutze Palmaduna lortu zuen, Souchezen 1915eko ekainaren 16an egindako ekintza bategatik. Bere konpainiatik isolatuta zegoela, sarjentuarekin eta soldadu batzuekin egin zuen aurrera 123 kotarantz, lehen lerroko kokalekuetan. Han kemen eta adore handia zuela erakutsi zuen, 48 orduz alemaniarren kontrako guda bortitz bati eutsi baitzion, granadak jaurtiz, haiengandik 30 pausura zegoen lubaki bat okupatuz. Zaurituta egon arren, granadak jaurtitzen jarraitu zuen, hartutako lubakia bukaerara arte defendatuz, nekearen ondorioz gehiago iraun ezin izan zuen arte. Hanka batean eta begi batean zauri larriak izan zituen.

Ekintza eredugarri edo heroikoengatik mailaz igo edo dominak jaso dituzten beste batzuen artean hauek zeuden: 1. Alfredo Santalla Estrella tenientea, "guztiok miresten dugun energia, borrokarako garra eta arriskuaren aurrean kemena duen ofiziala" (aipamen ofiziala). 2.2. Hernan Bengoetxea sarjentua, euskaraz zuzen idazten zekiena, aginte militar frantsesek "heroi euskalduntzat" jo zuten. 3. Francisco Beascoechea, Saint Waasteko guduan lortu zuen Gerrako Gurutzea, 1915eko maiatzaren 5ean, heroien pareko jokabidea izan zuelako. Larri zauritu zuten eta ezkerreko hanka moztu behar izan zioten. 4. Inocencio Andres Santurtziko meatzaria, lagunen bizia salbatzeagatik berea arriskuan jarri zuen hainbat aldiz. Eta gerra garaian izan zuten jokabideagatik saritutako beste asko, esaterako Gerrako Gurutzea jaso zuten Rafael Eraso eta A. Aibar.

RVG

Artxibategietan 123 boluntario euskaldunen izenak daude jasota, baina benetako kopurura gerturatzeko zifra hori bikoiztu edo hirukoiztu egin beharko genuke.

Boluntario ezagunen baja kopurua
123 soldadu euskaldun82 (% 66,66 datuekin)
41 (% 33 daturik gabe)
82ren datuak daudeHilda eta desagertuta40 (% 48,78)
Mutilatuak-larriki zaurituak16 (% 19,51)
Zaurituak6 (% 7,31)
Desertoreak4 (% 4,87)
Bizirik atera zirenak 16 (% 19,51)

Hortaz, izandako baja kopurua jakin dezakegu (% 75,60), hildako, desagertuen, zaurituen, larriki zaurituen eta mutilatuen artean; horri bizirik atera zirenetatik zauritutako 8 boluntario gehitzen badizkiegu, bajen ehunekoa % 85,35 izango litzateke, eta hori Legioak 1915eko abuztutik 1985era izan zituen bajen batez bestekoaren parekoa izango litzateke. Beste alde batetik, aipatu behar dugu zauritutako euskaldunen artean mutilatuen ehuneko altu batek gatazka oso latzak zirela azaldu zutela, eta arma hilgarri berrien erabilerak gora egin zuela.

Euskal boluntarioen jatorri geografikoari dagokionez, mapan ikus daitekeen moduan, 61 boluntarioren tokiko edo probintziako jatorri geografikoko datuak ditugu, eta kopuru nabarmen bat Bizkaitik dator (24); horren barruan, Bilbo (16) eta Arrigorriaga (4) aipatu daitezke, baita Gernika, Durango eta Santurtzi ere (bana). Ondoren dator Gipuzkoa, 13 boluntariorekin; horietatik 3 Donostiakoak eta Bergarakoak ziren, 2 Irunekoa eta bana Zarautz eta Hernanikoak. Nafarroako 12 boluntarioetatik, biren jatorria baino ez dugu aurkitu: Bat Iruñekoa eta bestea Barasoainekoa. Paradoxa dirudien arren, Iparraldeko 10 boluntario aurkitu ditugu, eta horrek kontraesana ematen du Iparraldeko hiru probintzietako intsumisoen eta desertoreen ehuneko altua aintzat hartzen badugu. Beste 63 udalerriei buruzko daturik ez daukagu, baina baliteke Bilbo eta inguruko hirietatik etortzea, batez ere, itsasadarra itsasoratzen den lekutik gertukoak, industria hartzen zuen Bizkaikoak; horiekin batera, Bizkaitik, Gipuzkoatik eta Nafarroatik barreiatutako udalerri ertain edo udalerri berri batzuk ere egon zitezkeen, hiriburuen kopurua ere areagotuz. Eta ziur asko, Gasteizko eta Arabako beste herriren bateko baten bat ere egongo zen.

RVG

Ezin ditugu 110 boluntario euskaldunen datu guztiak hemen jaso, eta horregatik, jokabide nabarmenagoa izan zutenak aukeratu ditugu:

Betiri Otxoa: Frantziara eraman zuten txikia zenean, eta 1914ko abuztuaren 26an eman zuen izena. Legio Atzerritarraren Martxako Lehenengo Erregimentua. Melcior Ferrer Kataluniako kazetari boluntarioaren lagun mina izan zen.

Jose Martinez: Gasteizkoa. Boluntario nabarmenenetako bat. Zenbait alditan zauritu zuten, baina neurrigabeko adoreagatik eta ausardiagatik, soldadu soil izatetik kapitain izatera pasa zen denbora gutxian. Aipamen nagusia eman zioten, Ohorezko Legioarena. Sole i Pla doktorearen lagun mina izan zen, eta azken hori izan zen boluntario katalanen arima eta gainera, Unió Catalanistako presidentea. Gerra bukatu eta gero turismo-bulego frantses batean egin zuen lan.

Antonio Leon: 17.217 zenbakidun identifikazio domina. Iparraldekoa zen. Ausardia eta adoreagatik nabarmendu zen, eta kapitain maila lortu zuen horri esker. Dardaneloen eta Balkanetako espedizioetan parte hartu zuen.

Leon Perez: Bilbokoa. 42.974 zenbakidun identifikazio domina. 1892ko abenduaren 8an jaio zen, eta 1914an eman zuen izena, Lyonen. Kabo izendatu zuten, zenbait alditan zauritu zuten eta zitazio ugari lortu zituen, gatazka-ekintzetan lortutakoak. Cumieresen hil zen, 1918ko urtarrilaren 20an. Burdin Gurutzea eta Palma.

Jose M. Aramberri: Donostiakoa. 24.651 zenbakidun identifikazio domina. Soldadu bikaina. Journal Officiel argitalpenean hainbat aldiz aipatu zuten. 1915eko ekainaren 16an larriki zauritu zuten. Gerrako Gurutze Palmaduna.

Hernan de Bengoetxea: Jatorriz bizkaitarra. Parisen eta Kolonbian ikasi zuen. Poeta eta idazlea izan zen. Gerrako hasierako egunetan eman zuen izena. "Euskal heroitzat" hartu zuten Frantziako aginte militarrek, eta borrokan kementsua eta suharra izateagatik nabarmendu zen. Arrasen hil zen 1915eko maiatzaren 9an. Gerrako Gurutzea eta Domina Militarra.

Alfredo Santalla Estrella: nafarra: Legio Atzerritarraren Martxako Lehenengo Erregimentua. 10. Konpainia. Ausardia eta adore handiko soldadua. Makina bat aldiz aipatu zuten. Teniente izatera iritsi zen, eta aipamen nagusiena lortu zuen, Ohorezko Legioa.

Antonio Gonzalez: Zamoran jaio zen 1880an eta Bilbon bizi zen 1900etik. Meatzaria. Baionan eman zuen izena 1914ko irailean. Soldadu bikaina. Hainbat borrokalditan nabarmendu zen. 1917an Estatu Batuetara joan zen Legioko beste ordezkari batzuekin batera, eta han Wilson presidentearekin bildu ziren. Gerrako Gurutzea eta Domina Militarra.

Francisco Beaskoetxea: Jaiotzez Arrigorriagakoa (Bizkaia). Jokabide heroikoa izan zuen 1915eko maiatzaren 9ko borrokaldian. Hanka bat eta beso bat moztu zioten. Gerrako Gurutzea eta Domina Militarra.

Rafael Eraso: Euskadin jaio zen 1886ko irailaren 11n. Izan zuen kemenagatik eta adoreagatik, hau ere hainbat aldiz aipatu zuten. Sarjentu izatera iritsi zen. 26.525 zenbakiko matrikula. Tilloyeko lubakietan hil zen, loriaz, 1915eko maiatzaren 14an. Gerrako Gurutzea eta Brontzezko Izarra.

Inocencio Andres: Santurtzikoa. Gerrako hasierako egunetan eman zuen izena. Meatzaria. Ohiz kanpoko adorea eta sakrifikatzeko espiritua zituen. Belloy-en-Santerren hil zen 1916ko abenduaren 11n. Gerrako Gurutzea.

Jose Peronelle Gorritxategi: Arrigorriagakoa (Bizkaia). Irakaslea. 27.686 zenbakiko matrikula. Andazaina, ausardia handiduna. Domina Militarra. Bizirik atera zen.

RVG

1917an Frantziako armadan hainbat matxinada eta talde mailako indiziplina krisialdi gertatu ziren, batez ere Soissons eta Reims arteko inguruan, eta Soissonen mendebaldean eta Reimsen ekialdetik Lorenako frontera arte; han Legio Atzerritarreko batailoiak zeuden. Soldaduen arteko intsumisio hori gerraren nekeak eta Chemin des Dameseko ofentsibaren porrot handiak eragin zuen: 271.000 baja frantses. Matxinada horiek gerrako lehen lerrora itzultzeari uko egitean gauzatu ziren, nahiz eta soldaduen batailoi ugari kalera atera ziren, bandera gorriak eskuetan, Internazionala abesten eta bakearen aldeko aldarriak oihukatzen.

Egoera horretan, gerra luzatzen ari zela eta soldadu asko hiltzea eragiten zituzten zentzugabeko ofentsiben garaian, ez da harritzekoa atzerriko legionarioak, lehen lerroan izaten zirenak, Frantziako armadan sortutako atsekabe eta matxinada giroaren eragina pairatu izana. Horregatik, soldadu euskaldunen artean ere matxinada jokabideak izan zituztenik ere egon zen, desertzio edo auto-lesioetan adierazi zirenak. Datuetan jasotako lau desertoreetatik hiruk protesta modu honi jarraitu zioten. Aginte militarrak legionarioen artean nagusi zen indiziplina egoera konpontzen saiatu ziren, Engagés Volontaires delakoei zuzendutako mezuak argitaratuz; mezu horietan, izena ematerakoan zuten xedea gogorarazten zieten, eta askapenaren eguna gertu zegoela ere azaltzen zuten.

Hala ere, euskaldun batzuek frontea utzi zuten, beste herritartasun batzuetako boluntario batzuen antzera. Iraunkorra ez zen infernu bilakatutako frontea zen hura. Hauek izan ziren desertore euskaldunak: Cruz-Taberna, marinela izandakoa, desertatu ondoren liburu saltzaile gisa lan egin zuena. Fermin Estella, nafarra, lehenago Espainiako armadako desertore ere izandakoa. Ausardiaz eta kementsu aritu zen erasoetako zenbait ekintzetan. Eta Urtuzu, meatzari indartsu eta segurua, desertore izan arte modu bizian borrokatu zena.

RVG

Bizirik atera ziren 16 soldadu euskaldunei (gure datuen arabera), kopuru guztiaren % 19,51, zalantzarik gabe desertoreak eta mutilatutako eta larriki zauritutako gehienak gehitu behar zaizkie; horren arabera, benetan 32 euskaldunek lortu zuten bizirik ateratzea (% 39,02), hau da, herena baino zerbait gehiago. Kopuru hori, ziur asko, bikoiztu edo hirukoiztu egin beharko da kopuru errealera hurbiltzeko. Bizirik atera ziren euskaldun gehienak Frantzian gelditu ziren bizitzen, baina beste asko, Euskal Herrira itzuli ziren.

Mikel Huertas Parisen gelditu zen, eta kafetegi-taberna bateko arduraduna izan zen. Hilario Sanmartin ere Parisen gelditu zen, postalak saltzen zituen denda bateko arduradun modura. Franzizko Beaskoetxea gerrako mutilatuak ere hiriburu bera hautatu zuen bizitzeko. Robi Parisko egoera ekonomiko ona zuen neska gazte batekin ezkondu zen. Eta, azkenik, Lekerikak ere Frantziako hiriburua aukeratu zuen.

Hauek, ordea, Euskal Herrira itzuli ziren: Jose Martinez kapitaina, Frantziako turismo bulego bateko zuzendari gisa hasi zen lanean. Juan Alonso, 1919ko martxoan lizentziatutakoa, Euskadira itzuli zen urte bereko udan. Jose Peroneille Gorritxateguik Bartzelonan egin zuen lan bolada batez Euskal Herrira itzuli baino lehen. Gerra bukatu zenean J. E. Saralegui Perpinyanen zegoen baimen batekin, eta ondoren bere herrialdera bueltatu zen, Bergarako Franzizko Charralde Agerrizabal bezala.

Bizirik ateratzea lortu zuten beste euskaldun batzuek hartutako bideei buruz, ostera, ez dakigu ezer, hori da, esaterako 1918an lizentziatutako Ildefonso Urangaren kasua, baita gerra erdi aldean zauri oso larri batzuen ondorioz lizentziatutako Cirilo Ortegaren kasua ere; gauza bera gertatzen da Angel Kortarekin, baita Carlos Díezekin ere, 1919an lizentziatutakoa; Eli Loroñok ez zuen legioa 1925era arte utzi. Egoera berean dugu Nafarroako teniente kementsu Alfredo Santalla Estrella ere, 1919an lizentziatutakoa.

RVG

1916ko ekainaren 27an Lausannen hasi zen (Suitza) Nazioei buruzko Hirugarren Biltzarra, bertan estaturik gabeko zenbait nazio ere bildu zirela, besteak beste: Albania, Armenia, Katalunia, Euskadi, Finlandia, Georgia, Irlanda, Letonia, Lituania, Bielorrusia, Serbia, Tartaria, Ukrainia, etab. Biltzar horretan nazioek haien buruen jabe izateko duten eskubidearen aitorpena onartu zen, hau da, autodeterminaziorako eskubidea. Euskal ordezkaritzak, ostera, (C.N.V. eta Lopez Mendizabal buru zela) "euskal nazioaren berpizkundearen hasierari" eta euskarari buruzko sarrera egin ondoren, CNVren aldarrikapenak azaldu zituen, hau da, 1839an ezabatutako lege zaharrak, "legi zarrak" berriz ezartzeari buruzkoak. Hori zen, hain zuzen, orduko euskal abertzaletasunaren errealitatea; oraindik gaztea zen, politikoki heldu gabea eta Europako nazio askapeneko mugimenduen aldarrikapenekin bat etorri gabea.

Horrez gain, 1917 bukaeran, CNVko beste ordezkaritza bat gutxieneko programarekin bat etorrita Versaillesera joan zen Ingalaterrako, Frantziako, Estatu Batuetako eta Italiako presidenteen aurrean Euskadirentzako autonomia eskaera aurkezteko; ez zuen emaitzarik jaso. 1918ko hasieran, ordea, Estatu Batuetako presidente Woodrod Wilsonen "14" puntuak agertzearekin batera eta zapaldutako herriak burujabe bihurtzeko testuinguru egoki batean, euskal abertzaletasunak nolabaiteko loraldia bizi zuen, eta handik gutxira, gerra bukatu zenean eta Europan estatu nazional berriak sortu zirenean, muturrean kokatu zen, Euskal Herriko lehen indar politiko gisa finkatuz eta nazio soberanotasunaren partzela berriak lortze aldera aldarrikapenak aktibatuz.

RVG

Operazio militarren, diplomatikaren historiaren, ekonomia gerraren edo gerra teknikoaren, mutazio sozialen arabera, ezin da zehaztu 1914an hasitako gerrarekin zein garai amaitzen den, edo zein aro zabaldu zen. Historialari amerikar batek esan du besterik gabe nazio frantsesaren jaiotza baino ez zela izan. Eugen Weberen ustetan, Peasants into Frenchemen, 870-1914 (Standford 1976) lanean, Frantziako nazioaren kontzientzia batez ere 1870 eta 1914 artean landa eremuko mundua modu bizkortuan desegiteagatik sortu zen. Frantsesak hizkuntza ofizial gisa izan zituen aurrerapen motelak hurbiletik jarraitu ditu, batez ere mendebaldean, erdialdean eta hego-mendebaldean. Integratzeko faktoreak, eskola eta zerbitzu militarra aztertu ditu. 1872ko eta 1889ko erreklutamendurako lege berdintzaileek paper erabakigarria izan zuten: nahiz eta eskualdeen araberako erreklutamenduak nahastea mugatzen duen, errekluten inguruko folklore zabala eratu zen, berdin zuen nongoak ziren; itzuli zirenean, tabernako edo aberriari buruzko kantuak abesten zituzten frantsesez:

"Tourangeaux, Picards, Béarnais,
Quel que soit le nom qu'on vous donne
L'armée est la grande patrone
Qui vous baptise tous français".

[Turangdarrak, pikardoak eta Biarnokoak,
daukazuen izena edozein izanda ere,
Armada da nagusi gorena,
guztiak frantses gisa bataiatzen zaituztenak.

Esan zion Déroulédeko kantaren kapitainak erreklutari. Eta soldadu euskaldunak hau erantzun zion:

"Heidu girenean, denborak eginik
Bazterrak ikusirik, frantsesa jakinik".

[Cuando volvimos, transcurrido el tiempo,
habíamos conocido mundo y aprendido francés].

Weberren aburuz, eskualde askorentzat hori ez zen 1914an bukatu, eta gerrak berak aldarazi zituen eskualdeetako ohiturak eta bizimodu tradizionalak.

Zalantzarik gabe, ez dugu Weber bezain kategorikoak izan behar. Hexagonoan eta kolonietan frantsesa ez zen beste edozein hizkuntza jazarri zuten III. Errepublikako agintarien modura, Weberrek nazio kontzientziaren maila nazio hizkuntza bakarraren hedapenaren arabera neurtzen du modu zorrotzean, eta "patois" delakoak indar eta balazta atzerakoei egozten dizkie. Baina komunitate handiago baten parte izatearen sentimenduak, eta estatua onartzeak hizkuntza frantsesa jakin gabe bizitzea erraztu zuten.

Egia da, halaber, Europa estatu-nazioetan banatzea gauza natural eta saihestezin gisa ikusten dugula, eta horrek erraz ahaztarazten dizkigu Frantzian nazio sentimendua garatzeko aurkitutako erresistentziak; Eugenio Weberren liburuak gogorarazi digu hexagonoa eskualde eta nazioen mosaiko berri bat baino ez dela, alfer-alferrik. Iraganari orainak ematen diola zentzua onartzen badugu, ez zaio inori askotan agindu beharko gure historiako orrialde batzuk berriz irakurri behar dituela, eta idatzita ez baldin badaude, idazten saia dadila.

XX. mende hasieran idatziz formulatzera iritsi ez zen guztiak, aztertu ezin zen edozein jarduerak estima gutxi jaso zuen, eta jakintza tradizionala oso gaizki baloratu zen erakundeen eta irakaskuntzaren jakintzaren aurrean; horren ondorioz, zehaztasun asko galdu eta gutxitu egin da. Gerra horretako alderdi asko ahaztu egin dira, batez ere EAEn, eta askoz errazagoa izan da, lotsarazle eta aitortu ezin diren kontuak bihurtu direlako; memoria kolektiboa ezabatzen saiatu da, eta ahozko tradizioak ia desagerrarazi ditu. Baina borrokalariek bizi zuten gerrak, herriak bizi izan duenak, horrek ere badu bere historia. Historia honek bere kronologia propioa du, dramak eta hildakoak, eta ez da Historia Handiak kontatzen duenaren berdina. Artikulu honetan Iparraldeko euskaldun gehienen istorioak aurkitzen saiatuko gara.

JAG

"Egoerak hala eskatzen badu, zuen energia eta kemen guztiarekin altxatuko zarete nazioaren independentzia eta lurraldearen osotasuna gordetzeko, zuen etxeak, zuen askatasunak, Errepublika babesteko".

Hitz horiekin zuzendu zen Baionako alkate Joseph Garat bere herritarrei, 1914ko abuztuaren 1eko Courrier argitalpeneko zutabean. Deiak erantzun zabala jaso zuen Baionan; izan ere, Frantziako hiri handi guztiek bizi zuten eta makina bat aldiz deskribatu den giroa bizi zuen: nazio bizitasuna, gerra labur baten ondoren garaipenaren konfiantza, etab.

Hala ere, prefektuak adierazitakoari kontra eginez, gerraren aurka protestatzeko Lan Poltsak uztailaren 30ean antolatutako mitin bat baimendu zuen. Haren hitzetan, gerrak ez zuen garrantzirik, eta mitina ez baimentzea gerrari garrantzia ematea izango litzateke. Uztailaren 29an, arratsaldeko zazpiak aldera, Libertade enparantzan Elosu doktorea, Brion, Dupont eta Cazade paperak banatzen ari zirela orroka hartu zituen jende-multzo hotz batek inguratu zituen. Poliziak esku hartu zuen haiek askatzeko, eta horren trukean, mitinari uko egingo ziotela zin egin zuten. Hala ere, gaueko bederatzietan 400 pertsona inguru Elosu doktorearen etxebizitzan bildu ziren, egindakoa aurpegiratzeko. Lan Poltsako kide ugari "Gerrarik ez!" oihuak errepikatzera joan zen. Internazionala abestiak Marsellesari erantzun zion, eta liskar txiki batzuk izan ziren. Une hartan 49. Erregimenaren banda ohiko kontzertua jotzen ari zen Armen plazan. Alkateak hala eskatuta, Marsellesa eta Canto del Adiós doinuak jo zituzten, eta horren ondorioz poz handiko giroa egon zen; 200 gazte Marsellesa abestera joan ziren Ingalaterrako eta Errusiako kontsulatuen aurrera. Gaueko hamaikak aldera banatu ziren, bestelako liskarrik eragin gabe.

Espirituak gerrarako prest zeuden. Ez zegoen arazorik. Egunek aurrera egin zuten, eta Brion, B txartelarekin izena eman zuena, modu normalean integratu zen zegokion taldean. (B txartelak mobilizazioen unean nazio defentsarentzako arriskutsutzat hartutako pertsona antimilitaristak eta nagusi sindikalistak prebentzioz atxilotzea aurreikusten zuen: 2.501 izen). Barne ministro Malvyk ez zuen atxiloketarik agindu. Aginte Nagusiak beldurra zien internazionalista eta antimilitarista guztiei, eta haiek lehen egunean desertzioen % 10 eta 15 bitartean izateko izua eragin zioten; guztiak bere unitatean zeuden orain.

Bestalde, populazioa ez zegoen hain berotuta landa eremuan, batez ere Euskal Herrian. Uztailaren 29an, Mauleko suprefetak prefetari hau helarazi zion:

"mobilizaziora ihes egin nahi duten makina bat gazte Espainiako mugarantz zuzenduko den exodoaren prestaketa-lanak".

Mugako zainketa-lana indartzea eskatu zuen. Berriz ere uztailaren 31n idatzi zion bere beldurren berri emateko:

"Euskal Autonomia Erkidegoko udalerri gehienen gaitasun ezaren aurrean, eta udalerrien aldartea eta, batez ere, agintzen duen klasearena, orokorrean, deitoragarria da... Bukatzeko, adierazi zuen begien aurrean adibide hobea izanez gero herria arrastaka eramaten bukatuko lukeen bultzada patriotikoa ez dago prest oraindik".

Aginte Nagusiak antimilitaristen gainean zuen beldurrak ez zuen oinarririk, eta esku-liburuek Parisko eta hiri handietako la fleur au fusil delakoa baino ez dute jaso; baina landa eremua pozik izatetik urrun zegoen. Hala ere, arazo gabe mobilizatu ziren, nahiz eta geografikoki posible izan zen lekuetan desertzioak egon. Barne Ministerioko goi funtzionario batek esan zuen:

"desertzioak %2 izan dira, ia gehienak Hegoaldeko mugako departamenduetan".

Ez zen harritzekoa izan. Militarismoak hiriko produktu izaten jarraitzen zuen eta aginteek bazekiten. Zehazki Baionako erreklutamendu bulegoak Frantziako estatuko emigrazioaren lehen eskualdeko intsumisio-joera hori oso ondo ezagutzen zuen, eta aginteek euskal-biarnes emigrazio hori zerbitzu militarretik ihes egiteko nahi gisa salatu zuten etengabe. Intsumisio hori batez ere Pirinioetako fenomenoa da, (baita Biarno, Ariege, Roussillonen ere) eta batez ere euskal ukitua du.

Zehatzago esateko, 1818tik 1855era eta 1868tik 1872ra zerbitzu militarra derrigorrezkoa zen (hasieran sei urte, ondoren zazpi Armada aktiboan), baina ez pertsonala; aitzitik, ordezkapen eskubidetik sortutako zozketan oinarritu zen. Baina, alde guztietan agentzietan modu bikainean antolatutako ordezkapen-trukaketa garatu zen bitartean, eskualde pobreenetako gazteak drainatuz, harrigarria da Euskal Herriak ez zuela ia ordezkaririk eman. Bernard Schnapperek (Le remplacement militaire en France, Paris-Sevpen, 1968) berresten du:

"emigrazioak Euskal Herriari eragin diola gehiago Biarnori baino, eta ordezkaritza militarraren, hain justu, alderantziz gertatzen da.

Nahiz eta 1889ko erreklutamendu legeak baldintzak samurtu zituen (dokumentu horretako 50. artikulu ospetsuak ezarri zuen Europatik kanpo ezarritako gazteak 19 urte bete baino lehen zerbitzu militarra egitetik libratu zitezkeela kanpoan zeuden bitartean, eta 30 bete ondoren itzuliz gero bere klasekoei zegozkien betebeharrak baino ez zituztela bete behar), intsumisioak eta horren ondorioek atzera egin zuten, nahiz eta mailak kezkagarria izaten jarraitu zuen.

1905eko legearekin salbuespen guztiak ezabatu ziren, baita 50. artikuluak jasotzen zituenak ere, eta hortaz intsumisioak gora egin zuen modu nahasgarrian. 1913an, gerra hasi baino gutxi lehenago eta hiru urteko legea sinatu izanak eragindako abertzaletasun tentsioaren giroan, San Frantziskon zegoen Frantziako kontsulak Kalifornian finkatutako frantsesen bi herenak intsumisoak zirela uste zuen, eta bere informazioaren arabera, datu horiek askoz ere altuagoak ziren Mexikon bizi ziren frantsesen kasuan. Gizon gehiago izateko, kopurua berreskuratzeko aipatutako 50. artikulua berriz indarrean sartzea gomendatu zuen.

Gerra hasi zenetik, intsumisioa eta ondorengo desertzioa izan ziren Euskal Herriko aginteen etengabeko kezka eta elkarrizketa ugariko gai nagusia.

JAG

Izena emateko epeak igaro zirenean, alkateek zerrenda izen-belztaile ugari bete zituzten izen eta abizenekin, eta eskualdeko intsumisoei zuzendutako deiak egin zituzten. Euskal Herrian zerrendak benetan luzeak dira. Asko eta asko, argi dago, Ameriketara joan ziren askoz lehenago; beste ugari intsumisoak ziren 1914 baino lehen eta gerra hasi zenean ere horri eutsi zioten, Lurraldeko Armadaren erreserban 1887ko kintakoak edo baita lehenagokoak ere deitu zituzten. Beste batzuk hilda zeuden, alkateek, hildako senideak zerrendetatik ezabatzeko aurkeztutako beste datu batzuek eta eguneraketek aitortu zuten bezala. Familia ugaritan aitzakiak eta ihesbideak aurkeztu zituzten izenak ezabatzeko, eta prefektuek alkateak bultzatu zituzten zerrendak egiazta zitzaten. Beste batzuk Ameriketara joanak ziren betebehar militarrak bete baino lehenago, baina azkenean ez zuten bidaia ordaindu.

Gerra hasi baino justu lehenago eta mobilizazioen lehenengo egunetan Espainiara ihes egindakoen mugimendu erraldoia egon zen. Askok muga zeharkatu zuten klase zehatz hori deitu baino lehen edo gero eta zorrotzagoak ziren errekluten berrikuspenekin; horren ondorioz, bost edo sei berrikuspen egin ondoren, izena eman zutenen % 94,4 txertatzera ere iritsi ziren, 1917ko kintarekin gertatu bezala. Baina etengabe ari ziren erreklutatzen, gerrak bizitza ugari kentzen baitzituen. 1915eko kinta 1914ko abenduan deitu zuten; 1916koa, aldiz, 1915eko apirilean, etab.

Askok muga zeharkatzen zuten zerbitzutik libratzeko esperantza guztiak galtzean. Prefektuen txostenek kalkulatu zuten intsumiso guztien herenak, gutxi gorabehera, mobilizazioaren ondoren egin zuela ihes. Azpi prefektua eta prefektua aztoratu egin ziren, mugako zainketak indartzea eskatu zuten, eta Hegoaldeko Pueblo Vasco edo Euzkadi egunkariek argitaratzen zituzten zoritxarreko albisteek asaldatuta, alemaniarren aldekotzat hartzen zituztenak, Eiffel dorreko TSF irrati-kateak egunero Donostiara zuzendutako gaztelerazko mezu bat zabaltzea eskatu zuten. Denbora horretan zehar, Armadaren Aldizkariak Gure soldadu euskaldunak kolektiboari zuzendu zion artikulu bat (1914ko irailaren 3a); artikuluaren sarrerak hau jasotzen zuen: "Euskal frantsesa frantsesagoa da, euskal espainiarra espainiarra baino"; horren atzetik Cesar Augustoren goardiatik Harispeko euskal ehizatzaileetara, Royal Cantabre, Coursic eta Renaud de Elissagarayretik pasatuz, "etengabeko leialtasun eta kemenaren froga ezin argiagoak" zenbatu zituzten. 1915ean Rosalie Baionan jaio zela gogorarazi zuen, muniziorik gabeko euskaldunen karga heroiko bategatik, eta Chiquito de Camboren jokaera eraikigarria goraipatu zuen.

JAG

Lehenengo baimenekin lehen desertzioak ere agertu ziren. Armadako 18. taldeko kapitainek mugako borrokako erreklutamendu izugarriak gertatu zirenean iheslari asko errefusatu behar izan zituzten? Joffreren 11. agindua bete behar izan zuten, alegia, "iheslaririk aurkituz gero, harrapatu eta fusilatu egingo dira" zihoen agindua? 1914ko abuztuaren 10eko dekretu "konfidentzial" batek aginte militarrari akusatuak Gerra Kontseilura zuzenean eta instrukziorik gabe eramateko eta heriotza zigorrak horren berri eman gabe burutzeko eskubidea eman zion. Kapitainen Martxen eta Eragiketen egunerokoan behin eta berriz aipatzen du "iheslariak borrokara eramateko mugak osatzea". Baina ez du ezer gehiagorik esaten. 1914ko abenduan gizon bat fusilatu zuten "etsaiari keinu egiteagatik", eta 1915eko urtarrilean, Kapitaniak 30 gendarme gehiago izan zituen.

Arazoa beti borrokalarien kopuru zehatz batekoa zen, baimena bete ondoren ez ziren haien postuetara itzultzen, bereziki Pirinioetako muga inguruko kantoietakoak. Antza denez, horrela desertatu zuten euskaldunek. 1915. urtea latza izan zen, 450.000 hildako izan baitziren 1915eko martxoan prefektuak baimenak baliogabetzea eta euskaraz idatzita zeuden eta azalpen alarmistak zituzten eskutitzak kontrolatzea proposatu zuen. Beharrezkoa izanez gero, guztiak frantsesez idaztea eskatzea ere aipatu zuen. Armadaren 18. Taldean agintzen zuen Jeneralak euskaldunen baimenak baliogabetzea desegokia zela uste zuen uztailean, haiek aztoratzeko aukera zegoelako. Baina udan zehar desertoreak bilatzeko zailtasunen ondorioz, Estatu Nagusiko buruak, Graziani jeneralak Pirinioetako eskualdean etendura hori gauzatzea eskatu zuen, "edo gutxienez Behe Pirinioetan eta Ekialdeko Pirinioetan".

1915eko urrian baimena zuten soldaduek, zaurituta edo gaixorik zeudenak, Behe Pirinioetako muga inguruko kantoietan ez joatea xedatu zuen, nahiz eta han jaioak izan edo familia eta ohiko egoitza han izan. Horrek Donibane Lohizune, Uztaritze, Ezpeleta, Baigorri, Donibane Garazi, Atharratze, Aramitze, Accous eta Larruneko inguruak hartzen ditu. Soldaduek beste kantoi batzuetara joan beharko ziren baimen haietaz gozatzeko. Neurri hori Italiako mugara hurrengo urtean hedatu zen, eta ondoren Suitzara. Gizon horiek Espainiako mugarantz ihes egitea gauza erraza zen, ez zen kontu ezezaguna. Mugaz gaineko sendi harremanak oso ohikoak ziren. Euskal Herri penintsularrean lana eta laguntza azkar aurkitu zituzten. Luzaideko alkatetza idazkariak, Marcos izenekoak, dokumentuak erraz ematen zituen, baita Elizondoko Leandro Goienechek ere, emigrazioko langile ohia; nahi eta aukera zutenei Ameriketara joateko paperak eta bidaia-txartelak ematen zizkien. Edonola ere, ihesaldi hori emigrazioko tradizio luze batean kokatzen da: Pirinioen beste aldean badakite anaia bat, koinatua, osaba, auzokide bat izango dutela.

JAG

15 intsumiso bakoitzeko desertore bat dago, baina guztiak modu horretan izendatzen dira: desertoreak. 1914ko abenduan, intsumisio fenomenoaren neurri handien aurrean, prefektuak Gerra eta Barne ministroei proposatu zien fenomeno hori mugatzeko euskal soldaduak Marokora bidaltzea:

"Izan daiteke mugaren bestaldean oso ondo antolatutako desertzio agentzia batek horrenbeste soldadu erakarri izana. Baina egoera deitoragarria are hobeto azaldu daiteke aintzat hartuz euskaldun askok jaio diren lur txoko hori baino beste aberririk ez dutela sinesteko duten mentalitate hori... Marokon dugun egoera eusteari bideratutako elementuak Euskal Herriko gizonen artean oso modu zehatzean, edo esklusiboan, hautatzea komeni da... . Onak izango lirateke, zalantzarik gabe, eta erresistentzia eta burugogortasun gaitasunek oso irudi ona emango lukete... Bigarrenik, misio militarra bukatu ondoren gehienak kolonia berrian finkatzea ez litzateke arraroa izango... eta euskaldunak Ameriketara eramaten dituen joera sendo hori geldituko genuke, zehazki Hego Ameriketara, urtero gero eta intsumiso gehiago lege militarrari esleitzea eragiten duen joera hori... "

Gerra ministroak abenduaren 25ean erantzun zuen, esanez ideia interesgarria iruditu zitzaiola, baia defentsaren aginduek ez dutela horrelakorik baimentzen, eta:

"herritar frantses guztiek haien lurraldea defendatzen burutzen dituzten eginbeharrekin bateragarria ez den jokamolde desberdina eragingo luke, euskaldunen aldekoa".

Mugak itxi arren, baimena duten soldaduak etxera iristen saiatu ziren. Eskaera guztiei uko egiteko agindua izan arren, soldaduak modu klandestinoan itzuli ziren. Horietako bat, Bordelera bidali behar zutena, mugan atxilotu zuten. Beste asko egoera irregularrean zeuden eta baimendutako kantoietara eraman zituzten; horrek ez zuen galarazi, hala ere, hurrengo gauean berriz saiatzea. Jendarmeen txostenak horri buruzko kezkaz beteta zeuden, eta hala ere, "familiak ikuspuntu nazionaletik duten jokabideaz" jakinarazteko eskakizunak ez zituzten erantzuten.

JAG

1914-1918ko gerrako iritzi publikoaz hitz egin dezakegu? Zentsura hasierako egunetatik ezarri zuten. Hala ere, 1915eko otsailaren 6an Le Temps Parisko egunkariak izenburua zuen artikulua argitaratu zuen. Mugako intsumisioen eta desertzioen berri izan zuten eta Espainian finkatutako espioi alemaniarren sarearen jarduerari egotzi zioten; sare horrek sarritan gazteak muga zeharkatzen lagundu eta mobilizaziotik ihes egitera animatzen omen zituen, arriskurik ez zegoela sinestaraziz eta edozein modutan, gerra bukaeran amnistia izango zela azalduz. Gerra osoan zehar ustezko "desertzio agentziei" buruzko hausnarketak egin ziren, baina ezin izan zuten ezer zehatzik aurkitu. Belgikako iheslariak ere laguntzen omen zituzten. Edozein modutan, Le Tempsek ondorioztatu zuen Alemaniako propaganda hori alferrikakoa zela, "eremu oso patriotiko batean egin zelako eta ez zuelako arrakasta berezirik".

1915eko martxoaren 26an Euskaldunak Ez uko egin izenburuko artikulua argitaratu zuen, eta gazte euskaldunak eta haien eginbeharrak nahasten dituen espioitza alemaniarraren ideiari jarraitu zion; espioiek esaten omen zieten Euskal Herri kontinentaletik penintsularrera pasatzea ez zela desertatzea eta amnistia egongo zela, 1870eko gerran bezala. Artikuluak desertoreak zituzten zorigaiztoak gogorarazi zituen, eta horrelako amnistiarik ez zela egongo adierazi zuen, besteak beste frontean zeudenak ez zutelako horrelakorik baimenduko.

Izenburua eman zion artikulu bati Joseph Garatek Baionako Gazetten 1915eko ekainaren 28an. Alemaniarrek antolatutako desertzio agentziari buruz ere hitz egin zuen, "Errepublikako Frantzia gorrotatzen zuten karlisten elementu guztien" laguntzarekin, zenbait betebeharrak betetzetik aldendu zirela adieraziz. Gutxi dira, desertore alemaniarrak baino askoz gutxiago, baina badira; jakin dezatela "gerra ondoko amnistia ezinezkoa dela, aberriaren aurkako krimena izango litzateke". Absoluzioa proposatzeko edo bozkatzeko parlamentaririk ez da egongo".

Le Temps artikuluak eragindako ikerketaren ondoren, Hendaiako komisario bereziak horri buruzko txostena aurkeztu zion prefektuari. Agentzia hori existitzea ezinezkoa dela uste zuen, eta desertzioa azaltzeko beste arrazoi batzuk eman zituen:

"...frontean dauden kideen eskutitzak irakurtzeak eragindako emozioa. Herrialde horretako bizilagunek baino ulertu ezin dituzten eskutitz horiek, badakit, etxez etxe pasatu eta komentatzen dituzte... Herrialdearen ezaugarri etnografikoak dira. Guztiek dakite euskal familiek hizkuntza bera hitz egiten dutela eta etengabeko harremanei eusten dieten elementuek integratzen dituztela, eta mugaren alde batean zein bestean bizi direla; 1913tik gertatzen da hori, ezin da ezbaian jarri, Grondeur komandante frantsesak Frantziako uretara arrantzatzera etorri ziren marinel espainiar batzuk atxilotzea agindu zuenean esaterako: Hondarribiko, Pasaiako edo Donostiako marinelak ziren, Hendaiako edo Ziburuko haien sendien etxeetan ongi-etorri beroa jaso zutenak. Gaur egun desertatu eta mugaz bestaldeko senide espainiarren ongi-etorri beroa jaso ez dutenak gutxi dira. Ez daukat arazorik esateko euskaldunak, gehienak, abertzale bikainak eta soldadu onak direla, dena den, gerra aurretik ere zerbitzu militarra ez egiteko Ameriketara hainbat eta hainbat joan ziren, baina horrek ez du esan nahi bere aberria lotsagabetzen dutenik.

Konpontzeko, bide bat baino ez zegoen: Espainiako gobernuari eskatzea desertoreak Ebroz bestaldera bidaltzea, eta .. "Hondarribian edo Behobian ostatu hartu duen Hendaiako marinel errefuxiatuak ezin badu bere herrikideekin hitz egin, arazoa errotik ezabatuko da". Polizia funtzionario baten iritzia zen; hau da, iritzi publikoa izan beharko litzatekeenaren aurkakoa. Beraz, txosten ofizialetan oso hedatuta zegoen. Adibidez, desertore baten aita zen zinegotzi batek horri eustea eta udalerriko lankideen artean hori esan ahal izatea eskandalua iruditzen zitzaien askori. Beste batek, desertoreen bi familiekin hitz egiten, modu berean balioesten zirela adierazi zuen, "horrek eskualde horren sentimendu nazionalaren maila islatzen du". Beste batek adierazi zuen "Euskal Herriko familia askorentzat desertzioa ez zela krimena". Beste txosten batek familiaren jokabidea azaltzen du, "euskaldun askok zuten jokabidea da, hau da, arduragabea". Hala ere, ez da salbuespen bat, beste motibazioei jarraiki jokatzen duten euskaldunak ere badira, eta aitaren batek ere bere seme desertorea salatu ere egin zuen. Eskutitz ugari daude, anonimoak zein ez, zirkunstantzia nahasi guztietan bezala, eta horrek poliziaren bilaketa errazten zuen.

JAG

Intsumisioaren eta desertzioaren aurkako gertaera bat izan zen, txikiagoa eta pasadizozkoa izango litzateke balio sinbolikorik izango ez balu: Arnegiko pasabideak kentzea.

Arnegiren eta beste aldeko "benten" artean zortzi pasabide zeuden, lau publikoak eta lau pribatuak. Etxeberrirenak (alkatea) Frantzian zuen etxea Espainian zuen lursail batekin lotzen zuen. Politeko igarobidea espainiar batena zen, Hegoaldean txokolategi baten jabe zena eta harenak ziren bi higiezin lotzen zituen, bakoitza mugaren alde banatan. Mendibururen pasaguneak, "pasagune zaharra" deiturikoak, Frantziako lurretan zuen etxea Espainian zuenarekin lotzen zuen. Azkenik, Ondarolen, Marboten Errota izeneko lekuan, pasagune batek errota eta Luzaide lotzen zituen.

1916ko azaroan prefetak igarobide pribatu guztiak hondatzeko agindu zuen eta pasagune publiko bat bakarrik gordetzea eta arreta handiz zaintzea proposatu zen. Udalak adorez egin zuen protesta tradiziozko pribilegioak eta eskuratutako eskubideak eskatuz eta neurriaren hutsaltasuna azpimarratuz, Errobi ibaia pasatzeko modukoa baita ia ibilbide guztian. Eskatzen zuena lortzeko tokiko ahalduna zen Ibarnegarayrengana joko zuela jakinarazi zion prefetari. Ez dakigu nola amaitu zen afera, baina seguruenik Arnegik ez zuen lortu Administrazioak neurria bertan behera uztea. Nolanahi ere, prefektuen aginteak muga arreta handiz zaindu zuen. Pertsona ezagunei pasaporteak eskatzen ez zizkieten agente ikuskatzaileei errieta gogorrak egiten zizkieten. 1917an ministroak berak azalpenak eskatu zizkion prefektuari... "Muga edozein nortasun agirirekin pasa zitekeen!"

Pasaporteak kenduta zituzten iheslarien edo intsumisoen familiek muga arazorik gabe pasatzen jarraitzen zuten. Pentsioa ere kendu zieten bi edo hiru anaia frontean izan arren. Horrek, gerrak jadanik banandutako familia bereko kideen harremana narriatzea eragin zuen. Muga berrantolatzeko hainbat proiektu egin ziren, eta 1918ko martxoan funts berezi bat sortu zen mugako kontroleko agente ahalegintsuenei eskersariak biltzeko.

JAG

Muga itxi egin zen baina korrespondentzia, ostera, zabaldu egin zuten. 1916an posta kontrolatzeko batzordeak antolatu ziren, herritarren iritzia zaintzeko ardura zutenak. Mauleko Azpi Prefekturari iheslarien familien gutunak zuzenean zaintzeko eskatu zioten (Bordeleko kontrol batzordearen ordez). Gutunak beti euskaraz zeuden idatzita, hortaz, Euskal Herrian kontrolatu behar ziren. 1917ko azaroan arrondizamenduko postako langileekin zailtasunak izaten hasi ziren, langileek "administrazioko aginteak zabalduta" zioten zigilu bat jartzea eskatzen baitzuten, data jarrita eta sinatuta. Kontrol zerbitzuak hala egitea ukatu zuen, horrek zentsura gauzaez bihurtuko lukeelako. Gizabanakoen askatasunaren borroka interesgarria izan zen, baina erabiltzaileek ia beti zekiten haien gutunak zabaldu egingo zituztela.

"Azkenekoan kosta egin zitzaizun irakurtzea eta oraingoan ere gauza bera gertatuko zaizu, baina baliteke norbaitek zuk baino lehenago irakurtzea", trufatzen ziren haietako batean.

Hala ere, hainbat kontrabandistek beste aldetik gutunak eta posta pasatzen zituzten. Iheslari batek bere familiari ezkontzeko eta bost urteren buruan Espainiako nazionalitatea hartzeko asmoa zuela azaldu zion:

"Hala eginez gero Frantziara itzuli ninteke eta inork ere ezingo lidake ezer esan. Baina, iheslaria naizenez, ezin izango dut zuengandik oinordetzan ezer hartu. Gobernuak duzuen guztia hartuko dizue. Bidal iezadazue, nire emaztea izango denaren izenean, bost edo sei mila frankoren ezkonsaria".

Agiri horietan guztietan amnistia lortzeko itxaropen irmoa zutela antzematen da. 1917ko apiriletik hasita Amerikatik zetorren korrespondentziak intsumiso frantsesen egonezinen berri eman zuen Estatu Batuak gerrak sartu zirenetik. Atzematen zituztenak armada amerikarrean indarrez sartzen zituzten. Horri loturiko hitzarmenak ere egin ziren. "Frantses guztiak beren bila etorriko diren beldur dira...

JAG

1917ko urtarrilean Joseph Garatek prefetari idatzi zion esateko:

"Ekialdeko Pirinioetako Brousserekin eta Ybarnegarayrekin gerrako ministroa ikustera joan zela iheslarien kontu kezkagarriari buruz hitz egiteko". Baionan zaintzeko komisario berezi bat eskatu zuen "iheslariak eta batez ere Euskal Herrikoak zaintzeko". Ondoren bere adiskideekin eta ministroarekin "ihes egin dutenen ondasunei, epe jakinean itzuli ezean, eraso egiteko erabili beharreko zorroztasun eta leuntasun neurriak aztertu zituen".

Elizarekin zituzten tentsioak nabarmen desagertzen hasi ziren. 1914ko azaroan kleroa hildako soldaduentzat zerbitzu erlijiosoak antolatzen hasi zenean, Joseph Garatek adierazi zuen "une honetan ez dagoela arrazoirik abstentzioa justifikatzeko". Prefeturaren administrazioa zuhurragoa izan zen eta hartan soldaduen memoria dela eta ahobatezko omenaldiaren interprete egiteko gehiegizko borondatea ikusteko tentazioa izan zuen. 1914ko urriaren 18an Emile Juanchuto apaizak, Baionako katedralean pulpitutik soldadu baten (Mendiondo apaizaren) gutun bat irakurri zuen; gutunean Charleroiko batailari buruzko xehetasunak azaltzen ziren, "gizonak euliak bezala erortzen ziren" esanez, eta hori, komunikatuaren bertsiotik desberdina zen. Kleroak gerra zigor jainkotiarra bailitzan azaldu zuen, baina berriki gertatutako auzi bat zegoen. 1917ko apirilaren 27an Eskualdunak hauxe adierazi zuen: "Ezin gara garaile atera Gobernuak apaizei hilen mezetako dirua ez dielako itzuli, elizaren eta estatuaren arteko banaketaren unean lapurtutakoa". Prefektuak zera zioen bere txostenean: "Gogo-aldarte horrek desertzioak justifikatzen ditu; Errepublika errudun izango litzateke kleroari lapurtu diolako" eta erantzutea ahalbidetzen zioten euskal egunkarien gabezia deitoratzen zuen. Baigorriko, Sarako eta Hazparneko gerran zehar gatazka batzuk izan ziren kleroarekin, baina inoiz ere ez zen kargurik mantendu. Lekunberriko apaiza, Gombault, 1916an desertzio bati ere mesede egin izanagatik salatu zuten, baina berehala askatu zuten. 1915eko irailean Euskal soldaduari buruzko R.P. Lhanderen mintzaldia debekatu zuenean eskualdean agintzen zuen jeneralak, zalantzarik gabe, gai tabu bat ukitu zuelako izan zen. Hitzaldia "antimilitarismo" bezala sailkatu zen.

Ekaitzaren ondoren, 1919an auzitegien eskumendean jarri ziren lehenengoak borondatez. 18 Erregioko gerra kontseiluak hiru eta bost urtera arteko espetxe zigor irmoak ezarri zituen. Jazarpenak berehala leundu egin ziren, nahiz eta soldadu ohien elkarteak erne egon. Sarakoa 1922an atzerrian zegoen eta barruan zegoen iheslaritzat hartzea nahi zuen iheslari bat salatu zuen aginteen aurrean, eta:

"mozio hau ahalik eta gehien zabaltzea erabaki dute, iritzi publikoak, arrisku unean Frantzia utzi duten koldarren harrokeriaren eta fede txarraren eta soldadu ohien nazkaren berri izanik, jakituria osoz justizia ordezkatu behar izango duten eguna epaitu ahal izan dezan, ahuldurik egonez gero, eta bitarteko guztiekin eta duten boterearekin Frantziaren alde hildako adiskideen memoria eta soldadu ohiak izateagatiko ohorea errespetaraztea".

JAG

Baionako barrutiko iheslariak guztiak euskaldunak ez zirela jakin arren -Baiona trenbidearen mugan dago; zalantzarik gabe Frantziako eta aliatuen armadako beste iheslari batzuk egon ziren- iheslarien eta intsumisoen kopurua gainerako euskal barrutietan handiagoa zen. Mugako Gobernuaren komisarioaren 1918ko azaroaren 30eko estatistika bat dago. Ezer baino lehen esan beharra dago gutxi zirela mugitu ziren 8.500.000 pertsonarekin eta hildakoen multzoarekin alderatuz gero. Esan behar da, baita ere, ia-ia aurkitu ahal izan dugun kopuru bat ere ez dela izan fidatzeko modukoa. 1915ean, desertzio ugari egin ziren unean, Estatu Nagusiak txosten zehatza eskatu zuen (armada, departamendua, udala) eta Justizia Militarrak erantzun zion horretarako hilabeteak eta horretara lan egingo zuten beharginak beharko zirela .

Gerraren ondoren, Louis Marinen txostenak gerra kontseilura pasa ziren kasuak baino ez zituen kontuan hartu. Estatistikak egiteke dauden arren, Jendarmerietako txostenek ideia bat ematen digute:

Pirinio atlantikoetako departamenduko iheslariak eta intsumisoak (1916/XI/25)
IHESLARIAKINTSUMISOAK
Mobilizazioaren aurretikMobilizazioaren ondorenMobilizazioaren aurretikMobilizazioaren ondoren
Iturria: Pirinio Atlantikoak Departamenduko artxiboak.
27481210.4456.444
1.08616.889
KantonamenduakIheslariakIntsumisoakMobilizatuak
Iturria: Pirinio Atlantikoak Departamenduko artxiboak.
Maule 111.077-
Atharratze6732-
Donapaleu8782-
Iholdi421.035-
Baigorri451.032594
Donibane Garazi491.3101.314

Ikus daitekeen bezala, Baigorri inguruan, iheslarien eta intsumisoen kopurua mobilizatuen bikoitza baino gehiago da; Donibane Garazi kantonamenduan, iheslarien eta intsumisoen kopurua mobilizatuen kopurua baino handiago da (1916ko azaroak 30):

SEINALATUTAKOAKATXILOTUTAKOAK
BarrutiaIheslariakIntsumisoakIheslariakIntsumisoak
Iturria: Pirinio Atlantikoak Departamenduko artxiboak.
Paue197441289
Oloron181.00632
Orthez1476020
Baiona3241.51219755
Maule1612.57868

Behe Pirinioen barruan ihes egin zuten gehienak euskaldunak zirela ikus daiteke. Auzia mugako beste arazo bat bezala tratatu zen arren, Graziani jeneralak 1915ean Pirinio Atlantikoei eta Ekialdeko Pirinioei ikaragarrizko arreta eman ziela ikus daiteke. Alderatzeko datuak izan gabe ere, fenomeno hau euskalduntzat jotzeko tentazioa dugu.

JAG