Kontzeptua

Legenda

Legenda, garai eta leku zehatz batean kokaturiko ahozko kontakizun bat da, egiantza duena eta kontalariak nahiz entzulegoak egiazkotzat jotzen dutena, eta norberaren mundua eta gizartea ulertzeko eta zilegitzeko balio duena. Erraz bereizten da ipuin harrigarritik, azken hau ez delako garai eta leku zehatz batean kokatzen, ez duelako egiantz asmorik eta ez duelako ezta ere ulerbide edo zilegitze-bide funtziorik. Aitzitik, legenda eta mitoa bereiztea ez da batere samurra. Bereizi beharraren beharraz batzuk diote mitoa legenda baino garai zaharragoan kokatzen dela edota mitoa izaki gorenei lotzen zaiola nagusiki, legenden protagonistak gizazkoak diren bitartean, baina bereizketa behartu eta antzu samar hauek bazter utzita, legenda eta mitoa ber gauzatzat hartu ohi dira.

Mitologiaz jarduterakoan egin beharreko lehen oharra zera da, alegia, mitologia ez dela ipuin edo kontakizun harrigarri bilduma soila. Era horretan ikusten ohitu bagara, zerarengatik da, hots, bere testuingurua galdutako kontakizunari baino ez diogulako mitologia deitu ohi. Testuinguruaren galerak harrigarriago bihurtu ohi du kontakizun mitikoa, ulergaitza dena harrigarriagoa izan ohi delako beti. Fosildutako mitoari baino ez diogu esaten mito. Baina mitoa, bere testuinguruan indarrean dagoen mitoa, egunerokoa eta arrunta da zeharo. Haren eraginpeko inork ez du harrigarritzat joko.

Euskal mitologiaz dihardugunean berriz, aurrekotik datorren oharra egin behar dugu berehala. Euskal mitologia, gaurko euskaldunen mitologiari esan beharko bagenio ere, gehienbat 1870 eta 1970 bitarte nekazari euskaldunen artean bildutako mitologia bildumari deritzogu.

Oharrok eginik, gatozen bada mitologia zehatzago definitzera: Mitologia, oharkabeko eredu funtzioa duten mezuen bilduma da. Oharkabeko eredu funtzioa duen mezu oro da mito. Ereduok bi mailako izan daitezke: eredu adierazlea, eta eredu zilegitzailea. Eguzkia ilunabarrean Lurraren baitan sartzen dela dioskun kanta, eredu adierazle funtzioa duen mezua da: Kosmosak nola funtzionatzen duen adierazten digu. Eguzkia sartaldean Lurraren baitara bildu, eta lurpean zehar egunezkoaren alderantzizko bidea egin ondoren hurrengo egunsentian sortaldean jalgitzen da Lurraren baitatik. Etxetik irten eta errepide bazterrean nabarmen ikusten dugun, NBAko jokalari entzutetsuak betetzen duen panel erraldoia, eredu zilegitzaile funtzioa duen mezua da. Harenak bezalako kirol-oinetako pareagatik 200 ¤ ordaintzea zilegi dela diosku oharkabean. Mezu ezberdinak, gai eta garai ezberdinak, baina funtzio bera: eredu izatea. Eredu izatea kosmosa ulertzeko eta eredu izatea gizartea eta gizarteko jokabideak ulertzeko.

Ulertu esatea ez da halere agian oso egokia, galderarik eta gogoetarik ezean benetan ulertzerik ez dagoelako. Hori baita hain zuzen mitoaren ezaugarri nagusietakoa: oharkabekoa izatea. Mitoa aldez aurreko erantzuna da. Galderarik sor ez dadin aurretik emandako erantzuna. Galderaren lo-belarra. Beti txorikume izango den gogoaren habi goxoa. Beraz agian ulertzeko baino, ulertze itxuraz onartzeko esan beharko genuke zuzenago.

Euskal Mitologia beraz, aipatu garai eta giroko jendeari euren kosmosa eta gizartea oharkabean ulertarazi eta onar arazteko funtzioa duten mezuen bildumari esango diogu.

Halere, garai eta giro jakin horietako euskaldunen kosmosa eta gizartea ez ziren, ez, jatorri bakarrekoak. Euskal Herria aspaldiko autopista bateko ertzetan dago, eta euskaldun haien mitologiak baditu, garai eta kultur eragin ezberdinei zor zaizkien hainbat geruza. Geruza hauek gainera ez dira tipularen mintzen antzekoak, aurreko eta atzeko mintzetatik erraz eta garbi bereizten direnak. Geruza hauek akuarelaz egindako koloretako orbainen antza dute. Gainekoak azpikoaren kolorea alda arazten du. Eta azterketa lana behar da geruza bakoitza zer nolakoa zen jakin ahal izateko.

Azterlanok erakusten digutenaren arabera, euskal mitologiaren sustrai nagusia Neolitoko nekazaritza kulturatik datorkigu, eta indoeuropar geruza nagusia Erromako Elizak ezarritakoa da. Bada germaniar jatorriko geruza garbi baten aztarnarik eta Eliza bidezkoa ez den jatorri iluneko beste indoeuroparrik ere, baina itzal txikiagokoak guztiak.

Neolitikoko sustrai nagusia nekazaritzaren kulturari atxikitzen zaio, eta bi zati bereiz ditzakegu bertan. Kosmologiari dagokionez Europa osoa eta Ekialde Hurbilean zabalduriko ereduaren aztarrenak aurkitzen ditugu gure artean, eta gizarte ereduari dagokionez berriz, Europako ertz atlantikoan garaturiko kultura dolmenikoari lotzen zaio bete betean.

Ikuspegi ideologikotik berriz, euskal mitologiaren balio nagusiak gizakiaren harrotasuna eta nagusitasuna, sustrai-zaletasuna, lanaren eta elkartasunaren gorazarrea eta exijentzia moral zorrotzaren ezarpena dira.

Neolito garaiko gizakia, nekazaritza eta abeltzaintza teknikak garatuta, jauzi ideologiko ikaragarria ematen du, agian gizagoaren historian zehar inoiz emandako jauzirik handiena: bere burua unibertsoaren erdigune bihurtu. Ogibide berriak eskatzen dituen jardunetarako, ezinbesteko jauzia bestalde: basoak soildu, lurra ebaki eta irauli, zein landare haziko den eta zein landare deuseztatuko duen erabaki, animalien esnea bereganatu, animalien indarra bere mesedetan erabili, zein animalia biziko den (behiak, ardiak, ahuntzak, txerriak) eta zein animalia desager arazi behar den (artzak, otsoak, azeriak, azkonarrak,...) erabaki, hauek guztiak ezin dira egiten hasi oinarri ideologiko sendo batek onetsi eta baimendu gabe. Euskal Mitologian Mariren zenbait ezaugarritan kausi ditzakegu oinarri ideologiko horren aztarnak.

Neolitikoko Mari, Maririk jatorrena, nortasunik gabeko Mari da. Neolitikoko gizakiak itxura bat jartzen dio naturaren indarrei eta ondoren hura kontrolatzen saiatzen da. Itxura bat. Aurpegi bat, soin bat, janzkera bat. Baina besterik ez. Ez borondaterik, ez gogorik, ez helbururik. Zer baino ez den nor bat. Noski, gure Mari guztiak ez dira honelakoak, Neolitikoa oso atzera geratu baitzen. Gure Mari, esate baterako, ezagaz egindako sagardoa opatzen ikusten dugu, jainkozkoen ezaugarrietara lerratuta: agintea hartu, gizakiei hainbat arau ezarri, eta betetzen ez duenari zigorra eman. Baina Maririk jatorrena ere hor dugu, leize-zulo batetik bestera arrazoi edo motiborik gabe iragotzen, eta bertan harrapatuta geratzen, apaizak edo auzokoek egindako konjuruek sarrera adurrezko indarrez itxita uzten diotenean. Eguraldiaren gorabeherak Mariren bitartez adierazten dira. Mari halako zuloan zegoelako bota du trumoia edo Mari beste hartan dagoenean izaten da uztaldi oparoa. Kontua ez da Mari nola eguraldia hala, baizik eta Mari non, eguraldia hala. Mariren egoitza batzuetara egin ohi ziren erromerien eta hari eskainitako oparien helburua ez da hura pozik edukitzea, hura gizakiei komeni zaien leize-zuloan geratzea baizik. Leize-zuloa ixteko egindako konjuruak dira honen adierazle garbia. Mariren "kultua", gizakiek eguraldia kontrolatzeko ahaleginen adierazpena baino ez da. Neolitikoko gizaki harroaren azken ahalegina landaredia eta animalien jabe egin ondoren: eguraldia sinbolikoki kontrolatzea.

Mari eta Sugaar (Lur-Ama eta Sugea) bikotea Neolitikoari eta nekazaritzari lotzen zaizkio, eta beraz, nekazaritza bera bezala, Anatolia inguru horretan sortutakotzat jo ditzakegu. Anatolian sortu eta mundu osoan zehar hedatutakoak, oraindik osoki ondo ikertu gabeko ibilbideaz. Ez dira beraz Pirinio inguruko euskaldunen "jainkozko" jatorrak, euskaldun horien lehen akulturazioaren aztarnak baizik. Euskaldun neolitikoak sineskide dira mundu neolitikoko gainerako herriekin naturarekiko harremanen interpretazioari eta gizakiaren nagusitasun eta harrotasunari dagokienez.

Nekazaritzaren etorrerarekin batera, Europako isurialde atlantikoan dolmengileen kultura sortzen da. Jentilen kultura. Nekazaritza bertan sortzen ez bada ere, Europak bere nekazari kultura propioa garatzen du. Naturaren indarren irudikapena eta gizakiaren nagusitasuna eta harrotasunaren kontzeptuak Ekialde Hurbiletik heltzen zaizkion arren, nekazaritza zabaldu orduko gizarte eta kultu eredu propioak garatzen ditu eta esportatu egiten ditu gainera.

Dolmengileen kultura, jentilen kultura, Bretainian sortzen da duela ia zazpi mila urte eta abiadura harrigarriaz hedatzen da itsasertz atlantikoan zehar. Kultura paleoeuropar hau ez da inoiz behar bezala aztertu, baina bere lehen hedatze honen abaila aurreko nolabaiteko kulturkidetzaren adierazgarritzat hartzea guztiz zuhurra eta bidezkoa dirudi. Gero Europa ia guztia hartzen du eta haren eragina Ekialde Hurbila bera ukitzera heltzen da.

Kultura honen ikono ezagunena trikuharriak dira, eta bere ordezkariak, jentilak. Eskandinaviatik Portugaleraino eta Grezia eta Asia Txikiraino, Europa osoan zehar gorde dira trikuharrien eta jentilen oroimena. Lehenago Mariren irudikapenen inguruan esan duguna errepikatuz, jentilen mitologian ere kolore guzietako orbainak aurkitzen ditugu. Ergel, zabar, zikin, basati, anker, alde batetik, eta bestetik, langile, adeitsu, adiskide eta auzokide on. Ezaugarri hauek guztiak aurki ditzakegu jentilen bereizgarritzat emanik Europako hainbat mitologiatan zehar. Beraz, eta ohi bezala kolore orbain zahar eta jatorrenari helduz zera esan dezakegu, alegia, jentilak direla trikuharri kulturaren eredu emaile nagusiak. Europan zehar hainbat izen diferenteren azpian nortasun bereko mantentzen diren izaki hauek (jentil eta mairu Euskal Herrian, gigante Espainian, géant Frantzian, fomoraigh Irlandan, Hühnen edo Riesen Alemanian, jöttun eskandinavian), bizitzarako eta heriotzarako eredua eskaintzen diete gizakiei, jainkorik ezean, eredu emaile bakartzat dituzten gizakiei.

Eredutasuna bi mailatan gertatzen da beti: gaitasunen mailan eta jokabideen mailan. Inolako gaitasunik edo gaitasun egokirik ezean, jokabideen eredugarritasunak hutsaren hurrena balio ohi du. Jokabideen mailan eredugarri izan baino lehen, gaitasun mailako eredugarritasuna behar da. Horregatik jentilen lehen ezaugarria indarra da: indar izugarria. Paleolitoko ehiztariak ez bezala, Neolitikoko nekazariak indarra behar du beste guztien gainetik. Nekazaritzako bizimoduak indarra eskatzen du beste guztien gainetik, eta indarra bihurtzen da garaiko gizakien desideratum nagusia. Indartsuari begiratzen zaio miresmenez, indartsua izan behar da eredu izan ahal izateko. Horregatik indarra da jentilen ezaugarri nagusia, han eta hemen, gainerako desadostasunak gorabehera, etengabe eta aldatu gabe, alde guztietan gorde den ezaugarria.

Jentilek ez diote beldurrik lanari. Haien indar izugarriaz lana jolas bihurtzen zaie. Eredu-emailea eredu-hartzailearen ametsa da beti, eta lanean penatutako nekazariarentzat, jentilen nekerik gabeko lanak dira irudirik zoragarriena: Irlandan ikusiko dugu bertako jentila basoa esku batez soiltzen zuhaitzak baratzako porruak bailiran eskukada bakoitzeko dozenaka erauziz. Eta Frantzian ikusiko dugu bizkarrean daraman lurrez betetako zakuak hondoa zulatu eta muino berria ohartu ere egin gabe nola sortzen duen. Euskal Herrian elizak eraikitzen dituzte izkina-harri astunak behetik gora jolasean bezala jaurtikiz. Izan ere, lan egiteko erabiltzen baitute indar hori. Ez borrokarako, ez beste inor mendean hartzeko. Lanerako. Bere gaitasuna dela eta eredugarri izan daitekeen izakiak lan egiten du. Penarik eta nekerik gabeko lan eskergak burutzen ditu. Paisaia aldatzen duten lanak, natura gizakiaren neurrira moldatzen duten lanak. Lanaren gorazarrea da jentilen jokabide mailako lehen eredua.

Bigarrena berriz, elkartasuna. Kristauturiko Euskal Herrian oraindik orain arte entzun ahal izan dugu jentilak kristauak baino kristau hobeak zirela, jokabide zintzoagokoak zirela adierazi nahian. Jentilak auzokide gaixoei bisita egitera joaten dira eta auzolanean dihardute besteekin batera Euskal Herrian. Alemaniako Westfalian berriz, tresna bakarraz (aizkora dela, labana dela) guztiak nola moldatzen diren erakusten digute, hura txandaka erabili eta amaitutakoan jasotako lekuan berriro utziz behar duenaren eskura beti. Honelakoak dira jentilen mitologiako aztarna-apur jatorrak, geroztik gaineratutako geruzen eraginez jentil ergela edo zabarrarena Europan zehar maizago aurkitu ahal izaten bada ere.

Jentilen mitologiak zalantzarako aukerarik gabe erakusten digu, trikuharrigileen kulturari lotuta eta noski kristautasuna hedatu aurretik, gure herrian izan dela, Europa osoan bezala, lanaren eta elkartasunaren gorazarrea egiten duen ideologia bat. Bizitzarako arlo guztietan exijentzia etiko garaia ezartzen duen ideologia bat. Zalantzarik gabe europar protestantismoaren oinarri oinarrian dagoen ideologia bat.

Eraginkor izandako kultura guztiek mitologian utzi ohi dute bere eraginaren ikusgarria. Koloretako orbain horien irismenak eta intentsitateak, akulturazioaren irismen eta intentsitatearen neurria erakusten digute. Hein honetan, Europan nahiko zabaldurik eta nahiko ugari aurkitzen ditugu jentilak eta herri indoeuroparren ordezkari mitologikoen arteko liskarrak. Euskal Herrian ere, Sanmartintxiki edo Patxi Errementaria bezalakoak ditugu , kristautasunetik ez datorren eragin indoeuropar arin baten lekuko. Liskar hauetan, batetik jentilak ditugu eta bestetik kultura indoeuroparren ordezkariak (jainkoak, heroiak, errege eta printzeak, errementariak, e.a.). Esan beharrik ez dago ordezkari indoeuroparrak irteten direla beti garaile, gehienetan maltzurkeria erabiliz. Jentilen indarrari maltzurkeriaz erantzutea izaten da ohikoena. Baina badira halaber beste erantzun batzuk: armak, teknologia, aztigoa, edo jentilena baino indar bortitzagoa erabiltzea. Pasadizo hauek bi kulturen arteko talkaren orbain zaharrak dira eta bertan bakoitzaren ereduaren indarra neurtzen da. Historikoki garaile izan denaren eredua noski galtzailearena baino eraginkorragoa agitzen da. Jentilak indartsuak dira eta nekazaritzaren jakituriaren jabe, baina Sanmartintxiki maltzurra da eta sekretu guztiak ebasten dizkie. Jentilak indartsuak dira baina errementaria maltzurkeriaz eta burdinazko mertxikaz bera indartsuagoa dela sinestarazten die eta garaile irteten da beti. Tartalo indartsua da baina bahitu duen gazteak itsutu egiten du lehenengo eta haren heriotza eragin azkenik. Europa osoan zehar behin eta berriz errepikatzen da eskema bera, eta bertan alderdi bakoitzaren armategi ideologikoa ezagutarazten digun balio erakustaldia aurkitzen dugu, galtzaileena noski, gaiztorapen ukituz azaltzen bazaigu ere: Jentilak, indartsuak ez ezik, zabarrak, zikinak, basatiak eta ergelak agertu ohi dira haien garaile indoeuroparren ikuspuntutik ikusita.

Bizitzarako eredua ez ezik, jentilek hil ondorenerako eredua ematen digute halaber. Jentilen akaberaren mitoan dago hil ondorenerako eredu honen aztarna bat. Jentilen akaberaren mitoa, bere bertsioetako batean ageri den kixmi izenagatik da batik bat ezaguna. Kixmi hori jentilek Jesukristori ematen zioten izena omen da, eta jentilek Jesukristoren jaiotzaren iragargarria den izar argitsu baten ikustearekin jakin omen zuten haien azkena hurbil zeneko berria. Mitoaren azterketak halere hain ospetsu egin den Kixmi hori ez dela elementu jatorra diosku. Ez Kixmi, ez izarra, ez eta Jesukristo edo kristautasuna, horietako bat bera ere ez da mito honen osagarri jatorra. Testuinguruko zaharreko datuak galdu eta gero, testuinguru kristau berrian mitoa ulergarri gerta dadin egindako moldaketak dira. Jentilen akaberaren mitoak bere egoera orijinalean kontatzen duena zera da: Jentilak ospakizunetan elkartuta zeudela laino ttipi bat agertu zen ortzian. Jentilak hura ikusita beldurtu egin ziren, bai baitzekiten laino ttipi hura, izurriteak zabaldu ohi dituzten laino motakoa zela. Orduan, apartean bizi zen igarlea etor arazi zuten, lainoari begiratu eta hark zer kalte ekarriko zituen esan zezan. Igarlea, ohi zuenez, trantzean sartu zen, goraka bihurritutako betazalak erakutsi bezala, eta trantze hartan zera ikusi zuen, laino hark jentilarte guztiaren akabera ekarriko zuela, jentilak betirako mundu honetatik ezkutatuko zirela, et horrela esan zien bere lagunei. Hauek igarlea harbaietan amil arazi eta trikuharri baten azpian hobiratu ziren guztiak. Mundua hutsik geratu zen hainbat gizalditan, harik eta gizakiak heldu ziren arte.

Jentilen akaberak hildakoak hobiratzeko eta talde-hobietan hobiratzeko eredua plazaratzen du. Harri handizko egitura eta harri txikiz estaliriko trikuharrietan hain zuzen. Hiltzerako, aurrez eraikita eta paratuta dauden hilobietan. Paisaian ikusgarri eta nabarmen dauden hilobietan. Eta eredua plazaratzen badu, noski, gizakiek eredu horri jarrai diezaioten plazaratzen du: gizakiek, jentilen imitazioz, hilobi ikusgarri eta nabarmenak eraiki ditzaten eta haien hildakoak bertan sar ditzaten. Horixe da, eta ez beste, jentilen akaberaren funtzio nagusia: hildakoak hobiratzeko ohitura eta hildakoen kultuan oinarrituriko eredua ezartzea.

Euskal Herriko legendetan, hemen aipatu ez ditugun pertsonai gehiago aurki ditzakegu baita ere: laminak, Basajaun, intxixuak, ireltxuak, galtzagorriak, Mateotxistu, zubigileak,... Hauen artean nabarmendu behar da, gehienetan lamin izenpean, gizakiei lagunduz eta haien opariak jasoz ageri diren izakien zikloa. Sakon aztertzeke dagoen arren, hildakoen kultuari eta etxeko defuntuei lotzen zaio, luzaroan garrantzi handikoa izandako oparigintzaren berri ematen digu, etxeko hildakoak nola ikusten zituzten erakusten digu, eta agian arkeologoek trikuharriei buruz dituzten hainbat zantzuren argigarri izan daiteke. Gainerakoak berriz, salbuespenak salbuespen, behar hainbat ikertu gabe daude eta beraz ezin da erabateko ziurtasunez esan hemen aipatu direnak baino garrantzi txikiagokoak direnik, une honetan dakiguna oinarritzat hartuz hala badirudi ere.

  • BARANDIARAN, Jose Mguel. Obras Completas. I, II aleak. Bilbo: Biblioteca de la Gran Enciclopedia Vasca, 1972-73.
  • HARTSUAGA, Juan Inazio. Euskal Mitologia Konparatua. Kriseilu, 1987.
  • HARTSUAGA, Juan Inazio. "Jentilen Akaberak". Munibe, 20. 2003.
  • HARTSUAGA, Juan Inazio. Argitaratu gabeko hainbat ikerlan.