Kontzeptua

Emakumeak Euskal Herriko festetan

Lanaren banaketa tradizionalak generoa duen bezalaxe, jai giroak ere bai, eta praktikan haren ondorioz emakumeen partaidetza oso eskasa izan da, maiz, hutsaren hurrengoa. Hau bereziki nabarmena da urteroko tokian tokiko festetan, kolektibitate baten identifikatzaile izan ohi dira eta. Erlijiosoak izan daitezke, edo ez; partaide gehiago edo gutxiago izan dezakete; koreografia konplexuagokoak edo xumeagokoak izan daitezke; herri bakar baten ezaugarri bereizgarri edo nonahi aurki daitezke; baina espazio publikoa okupatzen duten eta udal agintariek zuzenean edo zeharka parte hartzen duten festak izaten dira.

XIX. mendearen aurretik, halako festetan emakumeen partaidetzaz iritsi zaigun dokumentazioa oso gutxi da; lehenik eta behin, berez festek oso arrasto ahula utzi dutelako agirietan, ez baldin bada gastuengatik edo gertakizun zehatz batengatik (maiz, istiluek eragindako auziak); bai eta emakumeek apenas izan dutelako protagonismorik bizibide publikoan, instituzionalean behinik behin. Jose Antonio Azpiazuk Aro Moderno Garaian euskal emakumeek izan zuten nolabaiteko protagonismo sozial eta ekonomikoa ezagutzera eman badu ere, halaber konstatatu du arian-arian desagertu egin zirela espazio publikotik. XVII. mendearen hasieran, Pierre de Lancre epaileak ere antzeman zuen, eskandaluz antzeman ere, lapurtar emakumeek bizimodu publikoan oro har eta elizetan bereziki zuten presentzia aktiboa. Izan ere, sorginkeriaren jazarpenak, besteak beste, emakumeak supazterrera igortzeko ahalegintzat interpretatu dira. Ez ziren halabeharrez aurkezten akelarreak, bada, sexuaren eta gizarte-mailaren arabera, agintari zibil eta eklesiastikoak barne, parte hartzeko musikaldi eta dantzalditzat.

XVII. mendean aurrera egin ahala, agirietan gero eta bakanagoak dira emakumeen aipamenak dantzari semiprofesionalen taldeetan (mistoak izan, femeninoak izan), batez ere bigarren erdialdean, harik eta 1750ean Iruñeko Apezpikuak prozesioetan emakume dantzarien presentzia debekatu zuen arte, Ramosek dioenez. XVIII. mendean eta XIX.aren lehen erdialdean eztabaida sutsuak izan ziren erlijiosoen artean, oro har dantzen eta bereziki haietan emakumeen partaidetzaren inguruan. Garai hartantxe ere hasi ziren desagertzen neskatxek egin ohi zituzten eskean ibiltzeko dantzak, ordura arte oso zabalduak eta XX. mendera arte oso gutxi iritsi direnak; hala nola, Baztango maiak (maiatzaren lehenean) eta Altsasuko Santa Agedakoak (otsailaren bostaren bezperan).

Juan Ignacio Iztuetak, "duintasunik gabeko" kolektiboak (ijitoak eta beste) ez ezik "jokabide gaitzesgarriko" emakumeak dantzatik egozteko figura koreografikoen berri ematen zuelarik, ederki adierazten zuen herriko plazako dantzak gehiago adierazten zuela tokian tokiko "nor den nor" delakoa ezen ez aisialdi hutseko ariketa jostagarria. Era berean, emakumeen partaidetza erritozko dantzetan askotan ez zen bat-batekoa edo beraiek erabakia izaten, gizonezko dantzarien gonbidapenaren ondoriozkoa baizik. Hainbat adibide daude; adibidez, Elorrioko errebonbilloena Bizkaian, non, desfile eta ohorezko salben ondoren, emakumeak gehitu egiten dituzten giza katera, soltean edo binaka dantzatzen hasi baino lehen (dena den, emakumeak berriki sartu dira "soldaduarena" egiteko). Luzaideko "bolanta" nafarren kasuan, dantza ikusgarrienen protagonismoa gizonezkoena bada ere, emakumeek XIX. mendeaz geroztik parte hartzen dute tradizional bihurtutako hainbat dantzatan. Beste batzuetan, oso berria da emakumeen partaidetza; hala nola, Eibarko Mandiola auzoko soka-dantzan eta Legazpiko ezpata-dantzan (biak Gipuzkoan). Elizondoko mutil-dantzan, Baztanen, Nafarroan, emakumeen partaidetzak oraindik orain hautsak harrotzen ditu.

Emakumea espazio publikotik baztertzeko joera historikoari begira, halako festak sortu edo sendotu zirenean, ez da harrigarri, bada, emakumeak oso-oso bakanetan agertzea. Adibidez, Korpus jaietan, prozesioaren bukaeran parte hartzen dute, desfilearen pasabidean arrosa-hostoak botatzen dituzten lehen jaunartzea egindako neskatilez gain; baina ez dira agertu ohi eguzki sainduaren aitzin ohorezko eskolta osatzen duten koreografia ikusgarrietan. Inauteri giroan sortu baina XIX. mendearen bigarren erdialdean San Sebastian eguneko jai giroko berebiziko erritual gisa instituzionaldutako Donostiako Danborradan ere ez zegoen emakumezkoen berdintasunezko partaidetzarik. 1977 arte ez zegoen emakumedun danborradarik, eta oraindik ere 2012an badira gizon hutsezko danborradak. Haurren Danborradak tradizioan oinarritutako elementu berriak txertatu zituen, urketariak, esaterako; edo zuzenean berritzaileak, Easo Ederra, "jeneralaren" ondoan emakumezko figura parekidea izatearren. Baina poliki-poliki emakumeak hartzen ari dira tradizionalki maskulinoak izandako paperak ("soldaduak", danborrariak...).

Bai txertatu zen XIX. mendearen erdialdean, behin Bidasoako Alardeak napoleondar eiteko armada txikien antzera koreografikoki zeharo eraberrituta (lehenago, prozesio zibil-erlijiosoak ziren, aurretik ohorezko salbak egiteko hamarnaka fusilari baino ez zeramatzatenak), logika militarragoaren baitan, kantineraren figura, emakumeek protagonizatuta. Itxuraz mende eta erdian askorik aldatu ez den arren, haren begirune sozialak ikaragarri eboluzionatu du, ospe txarrenetik irundar edo hondarribiar emakumearen balioen hezurmamitzeraino, herritar askoren ustetan. Beharbada, jatorrian oso eztabaidatua izanagatik, figura femenino horrek emakumeen partaidetza parekidea zailago egin dezake gaur egun, "emakumea jada ordezkatua dagoela" argudiatzeko balio duen heinean. Horregatik ere, berdintasunaren aurkakoen aldetik, beste erreakzio bat eman da Irunen, jaiaren jatorriarekin "historikoki" harremanetan bai baina koreografikoki alardeetatik guztiz at dagoen "lastargidunen" desfilea, emakumeei bertako historian izan omen zuten egitekoa egokitzen dien ekitaldi koreografiko erabat berria.

Zenbat eta erritual gehiagokoa eta kolektibitatearen erakuntza sozialean sustraituagoa egon festa, hainbat eta zailagoa izaten da bertan emakumeak berdintasunez txertatzea, legeek zernahi esanda ere. Adibidez, 2005eko Berdintasunaren Euskal Legea ez da betetzen, espazio publikoan ekinbide baztertzaileak, antolamendu pribatukoak barne, debekatzen dituena. Bidasoako Alardeena da kasurik ezagunena, baina beste askok berdintasunezko partaidetza ukatzen edo mugatzen dute. Laudioko San Roke Kofradiaren kasuan, Araban, esaterako, emakumeek lehen aldiz parte hartu dute 2010eko abuztuan, urteak eta urteak eztabaidan eman eta gero. Bilboko Aste Nagusiaren kasua kontrakoa da: festa berria denez, 1978koa, hartarako berariaz sortutako pertsonaia femeninoa eta guzti (Marijaia), hasiera-hasieratik da parekidea ordezkaritza instituzionalean, txupinera eta gizonezkoa izan den pregoilariarekin. 2012an, berriz, pregoilaria ere emakumezkoa izan da. Beste batzuetan, jai tradizionalen berrikuntzan, Antzuolako Mairuaren Alardean (Gipuzkoa) adibidez, ahalegin berezia egin da emakumeek gizonen pare parte har dezaten.

Jaiak edo koreografiak berriagoak edo oro har errito gutxiagokoak direnean, emakumeen partaidetza errazagoa izan ohi da; baina ez beti eztabaidarik gabe: Gasteizko San Prudentzio Danborradan , 2002az geroztik Udalaren jarrera erabakigarria izan zen emakumeek parte har zezaten, "ohiko" majorette eta kantinerez gain. Beste batzuetan, izendapenak berak salatzen du figura txertatu berria dela, sustraitutako figurarik ezean. Hortaz, Gasteizko Ama Zuriaren jaietan, brusen ohiko koadriletara gehitu dira "neskak". Antzera gertatzen da Hendaiako (Lapurdi) Bixintxo jaietako (San Bizente, urtarrilak 22) Danborradetan. Berri samarrak direnez, mistoak dira; Haurren Danborradan, mutikoak "kortsarioak" dira (bertako historiari estu loturiko pertsonaiak) eta neskatilak, berriz, "neskatilak".

Zuberoako maskaradetan eta pastoraletan, non paper guzti-guztiak gizonek jokatzen zituzten, emakumeak XX. mendeko 70eko hamarkadan parte hartzen hasi ziren, lehenik "femeninoetan" ("kantiniersa", anderea...) eta arian gainerakoetan, harik eta 1992an emakume hutsezko maskarada bat egin zen arte.

  • ARRIZABALAGA MARIN, Sagrario. Alarde de San Marcial: origen y evolución. Irun: Casino de Irun, 2011.
  • AZPIAZU, Jose Antonio. Mujeres vascas: sumisión y poder. Donostia: R&B Ediciones, 1995.
  • FERNANDEZ DE LARRINOA, Kepa. Mujer, ritual y fiesta: Género, antropología y teatro de carnaval en el valle de Soule. Iruña: Pamiela, 1997.
  • IZTUETA, Juan Inazio: Gipuzkoako dantza gogoangarrien kondaira edo historia. Donostia: Euskal Editoreen Elkartea, 1990.
  • ITÇAINA, Xabier. "Ezpata eta iguzkia: Itsasuko Pesta Berriak atzo eta egun", in Dantzariak, Bilbao, 2009.
  • RAMOS, Jesus: "Las danzas en las fiestas y ceremoniales de Iruña a través de la historia", in Fronteras y puentes culturales: Danza tradicional e identidad local. Iruña: Pamiela, 1998.