Kontzeptua

Ikastola

Euskara oinarrizko irakaskuntzan tresna-hizkuntza gisa barneratzeko ahaleginak ugariak izan ziren XVIII. mendean, baina XIX. mende bukaera arte ez ziren errealitate zehatzetan gauzatu. Mende honen erdialdean Agustin de Iturriaga pertsonaia nabarmentzen da, irakaskuntzan aritzeaz gain umeei zuzenduriko euskarazko testu liburuak idatzi zituen eta honez gainera, euskal irakaskuntzaren arazoei buruzko hausnarketa interesgarriak aurkeztu zituen estatuko agintarien aurrean. 1897 urtean Sabino Arana Goirik Umiaren lenengo aizkidia argitaratu zuen, garrantzi sinbolikoa duen umeei zuzenduriko liburuxka, proiektu gisa gehiago balio baitu pedagogikoki baino. 1896-1897 urteen bitartean Resurrección M.ª de Azkuek "Ikastechea" fundatu zuen Bilbon, lehen mailako irakaskuntza ematen zuen ikastetxe maskulinoa, umeen artean euskararen ikasketa garatzera zuzendua. Hala ere dirudienez bertan ez zen euskaraz irakasten, ikasle euskaldun eta erdaldunen artean euskararen irakaskuntza eman baizik. 1899 urtean itxi zen "Ikastechea" eta ez zuen 1903 arte jarraitasunik eduki. Hala ere, Azkuek irakaskuntza euskaratzeko beharraren uste osoa zeukan. 1905 eta 1914 urteetan, Azkuek ekin zion bideari jarraituz, Bilbon beste bi euskal eskola inauguratu ziren baina ikaslearen gehiengoak gaztelaniaz soilik hitz egiten zuenez irakaskuntza hizkuntza honetan ematearen erabakia hartu zuten eta euskara irakasgai bihurtu zen.

1914 urtea berebiziko data da ikastolen historian. Urte honetan Miguel de Muñoak Koru'ko Andre Maria'ren Ikastetxea delako eskola sortu zuen Donostian. Bertako irakaskuntza guztia, bai eskolaurre eta baita lehen mailakoa ere, euskaraz ematen zen. Muñoak izugarrizko arrakasta eskuratu zuen proiektu honekin eta eskolak harrera oso ona eduki zuen, honela 1916an eraikin berri bat erosi eta eskola handitzearen erabakia hartu zuen. 1918an Oñatin ospatu zen Eusko Ikaskuntzaren Lehen Kongresuan Muñoaren lana goraipamenez josi zuten bertan bildutakoek. Kongresu honetan Luis de Elizalde, Eduardo de Landeta, Leoncio Urabayen eta Adelina Mendez de Torre izan ziren Irakaskuntza saileko hizlari arduradunak. euskal irakaskuntzan eragin zuten arazoez gain hitz egin zuten denak, egoera linguistikotik ondorioztaturikoetaz bereziki. Eleizaldek, "Irakaskuntzaren arazoa Euskal Herrian" izeneko hitzaldian, euskal eskolak herrialdeko jendearen sorkuntza izatearen ideia azaldu zuen. Hau da, alemaniar hizkuntza ofizialaren aurrean berezko hizkuntza babesteko sortu ziren txekiar Matitse Skolskaren antzera. Esparru euskaldunetan euskararen irakaskuntza bultzatuko zuten eskolaurreak sortzearen ideia izan zen kongresu honetako ondorioetako bat.

1920 urtean Bizkaiko Diputazioak Barriadako Eskolak abiarazi zituen, Elizalde eta Landetaren bultzadarekin. Zentro hauek gaizki komunikaturiko herri eta auzoen hezkuntza eta heziketa bultzatu nahi zuten, beti ere, probintziako ezaugarri linguistikoetan oinarrituz. Hala ere, hasierako helburuak urte gutxitan zapuztu ziren eta 1931. urtean Eusko Ikaskuntzak salatu zuenez Barriadako Eskolak euskararen behin betiko suntsiketaren bitarteko eraginkorrenak bihurtu ziren.

MGL

1918 eta 1936 urteen bitartean haur hezkuntzan euskara tresna-hizkuntza gisa erabiltzeko aukera bideratuko zuen gutxienezko azpiegitura bat eskuratzeko izugarrizko lana egin zen SEV-n buruzagitzapean. Eskola testuen sorkuntza bultzatu zen, irakasleen prestaketarako ikastaroak antolatu ziren eta inoiz onartu ez zen eskola-elebitasunaren ezarpena ahalbideratuko zuen lege antolaketa eskuratzen saiatu ziren.

Muñoaren ikastola eredua jarraituz beste asko zabaldu ziren Euskadin. Honako hauek dira garai honetan inauguraturiko ikastolak: Tolosa (1921), Errenteria (1928), Soraluze (1932), Bergara (1932), Iruñea (1932), Lizarra (1932), Gasteiz (1933) eta Elizondo (1935). Hamarkada honetan Oñati, Segura, Irura eta Andoaingoak ere inauguratu ziren, guztiak Gipuzkoan. 1932an Bilbon Euskal Eskolen Federazioa sortu zen, euskaraz Eusko-Ikastola-Batza deiturikoa, EAJ alderdiko emakumezkoen alderdia eta Eusko Gaztediren babespean, "Euskal Eskolaren egintza handia burutzeko helburua zuen". Federazio honek Bizkaian burutu zuen bere lana eta bere ekintzak 1936 urtera arte garatu zituen. Honako hauek ziren defendatzen zituen ikastola ereduaren oinarrizko ezaugarriak: herrikoia, gizarte-maila guztiei zuzendurikoa, erabat euskalduna, kristaua eta korronte pedagogiko berriei irekia. Honela, mugimendu honetako pertsonalitate esanguratsuenek Decroly eta Montessorik bultzaturiko korronteen berri zuten.

1936an herrialde guztian hedaturiko eta edonolako zailtasunak gaindituriko instituzioa zen ikastola. Zoritxarrez, gerra zibila eta erregimen diktatorialak erabateko suntsiketa suposatu zuen, guzti honek euskal irakaskuntzaren garapenerako zorigaiztoko ondorioak ekarri zituelarik. Euskal irakaskuntza eta pedagogi alorrean adituak ziren pertsonalitateak -Villalonga, Landeta, M. de Alzo, Miguel de Muñoa adibidez- eta irakaslegoaren gehiengoak atzerrira joan behar izan zuen eta ez ziren inoiz itzuli. Guzti honek izugarrizko galera eragin zuen.

MGL

Elvira Zipitria, Muñoa ikastolako andereñoa izandakoa, Donostiara itzuli zen Sarako (Lapurdi) bere erbestealdiaren ondoren. Izaera kementsua eta ikastola eta irakaskuntzarekin izugarrizko lotura zuen emakumea zen Elvira Zipitria. Guraso talde baten laguntzarekin batera 1943an euskarazko irakaskuntzari ekin zion ekintza honetako partehartzailetako famili baten etxean ikastola txiki bat antolatuz. Ekintza honen klandestinitatea erabatekoa zen guda osteko urteetan baitzeuden. Elvira eta guraso talde honek buruturiko proiektuaren itxurazko xumetasunaren aurrean garrantzi handiko gaiak azaleratu ziren. Lehenik, Elvira Zipitria, 1936 urte aurreko ikastolen mugimenduan pertsonaia esanguratsua izateaz gain, gudaren gorabeheren gainetik ikastolaren garra bizturik mantendu eta guda osteko belaunaldiaren artean zabaldu zuen pertsonaia izan zen. Bigarrenik, gaur egungo ikastolen mugimenduaren hazia garai hartan hasitako lanean dago, nahiz eta egoera zentzu guztietan ezegonkorra izan. Azkenean, Elvira Zipitriak Donostiako Parte Zaharreko bere etxean jarri zuen ikastola eta hain zen zuhur eta soila leku hura ez zirudiela eskolaren egoitza zenik. Elvira andereñoak erabateko diskrezioz garatzen zuen bere lana. Ikasle taldeak hamarrekoak ziren asko jota eta klaseak bi ordutakoak izaten ziren. Gainerako jardunaldia Felitxu Erasok ematen zituen frantsesezko eskola eta beste ekintza aske batzuekin betetzen zuten. 50ko hamarkadan beste andereño batzuk ere ireki zituzten ikastolak Donostian. Aldiz, Bilboko ibilbidea 1957 urtean hasi zen, Iruñakoa 1963an, Gasteizkoa 1966an eta Lapurdikoa 1969an.

Elvira Zipitriak ezarritako arauak ikuspuntu pedagogikotik ikusirik leialki mantendu ziren 60ko hamarkada arte. Azken urte hauetan ikastolaren hedapena izugarrizkoa izan zen eta hori dela eta, antolakuntza, ideologi eta pedagogia mailan garrantzizko aldaketa eman ziren. Elvira Zipitriak erabiltzen zuen metodologiari buruz ez zuen ezer idatzirik utzi, ezta inspiratzen zioten autore eta materialei buruz ere. Bera hil ondoren metodologia hau berreraikitzeko ahalik eta material gehiena bildu eta antolatu behar izan da. Guzti horretarako bere inguruan trebatu ziren andereño, ikasle, hauen guraso eta berarekin harreman estua eduki zuten euskal kulturako pertsonalitateen oroipen, bizipen, oharrak, gutunak, lan liburuxkak... bildu behar izan dira. Bere liburutegi pertsonalaren azterketaren bidez bere inspirazio iturriak ezagutu ditugu, bai "txotxa" bidez eginiko irakurketa-idazkera ikasketa sistemarako erabilitakoak eta baita matematiken irakaskuntzan jarraitzen zuen sistemarakoak. Bi sistema hauek hemen erabat originalak eta eraginkorrak izan ziren. Eskola edukiak lau sail handitan biltzen ziren: euskara, matematika, erlijioa eta esperientziak. Hizkuntza herri-folkloko edo "Orixe" eta "Lizardi" bezalako idazleen lanetatik aukeraturiko abesti, olerki, ipuin eta alegien... bidez lantzen zen. Matematikak aurrerago aipaturiko metodologiaren bidez lantzen ziren eta esperientzia saila aldiz, umearen bizi eta inguruan oinarrituz. Ikasleen erlijio heziketak arreta berezia merezi zuen atala zen. Elvira Zipitriaren ideietan pentsaezina zen sail hau jasoko ez zuen ikastola. Elvira Zipitriak argi eta garbi zeukan bere buru eta bihotzean ikastolak, herri euskaldunaren eskola gisa, izan behar zuenaren ikuskera. Hala ere, bere ideiak garaiko aldaketen arabera garatu ziren. Esan beharra dago Elvira Zipitriaren nortasun eta lanak beti gogoangarriak izango direla herri honetako Pedagogiaren Historian.

MGL

1960 eta 1976 urteen bitartean ikastolaren hedapena izan zen Euskal Herrian. Fenomeno hau garai horretan euskal gizarteak bizi zuen garapen sozio-politikoarekin erabat lotua dago eta industrializazio eta urbanizazio prozesu garrantzitsu eta kontzientzia politiko batean murgildua. Ikastola oinarrizko bi zutabeetan oinarrituko da: gurasoak, bere semeentzako euskal eskola lortzeko abenturan barneratuak, eta irakasleak, euskararen irakaskuntzarekin erabat konprometituak, lan kondizio larri eta eskasean. Duela gutxi arte ikastolak ez du inoiz instituzioen laguntzarik jaso, une larrietan jaso duen elizaren laguntza izan ezik. Gipuzkoa eta Bizkaia probintzietan, hurrenez hurren, ikastolen mugimendua berebiziko indar eta azkartasunarekin garatu da beste probintziekin alderatuz. Gizarteak bizi izan duen egoera ekonomikoaren ondorio izan da hau, krisi garaia iritsi arte behintzat, honela ikastetxeen finantziazioak sortarazitako gastuei aurre egiteko aukera baitzegoen. Bi probintzi hauek gainera, euskaldun multzo garrantzitsuak dituzte eta bertan nazionalismoa erabat sendotua dago. Hiru elementu hauen bat-etortzeak, hizkuntza, kontzientzia nazionalista eta bitarteko ekonomikoak, beharrezkoak izan dira ikastolen hedakuntzarako.

Herrietan sorturiko ikastolak hirietan zeudenen luzapenak ote ziren galdetu beharko ginateke. Galderaren erantzuna baiezkoa izango litzateke ikastolaren kontzeptuan oinarrituz. Aldiz, ezezkoa izango litzateke ikastolen sorreran oinarritzen bagara, herriko ikastolak hirietakoekin inongo akordio eta plangintza loturarik eduki gabe sortu baitziren. Herriko estamentu guztiak bildu eta bertan berebiziko partehartzea duten giza euskarri sendo batean oinarritzen dira. Kandestinitatea desafidatuz antolatzen dira eta lege barruko eskolaren ezaugarri guztiak betetzen dituzte ikasle kopurua eta ordutegiari dagokionez baina ez, ikastetxeen kokapena, irakaslegoaren titulazio, programazio eta finantziazio gaiei dagokionez.

Ikasleen bilakaera ikasturteen arabera
Ikasturtea Araba Gipuzkoa Nafarroa Bizkaia Iparraldea Guztira
Iturria: Siadeco: 1964-65 a 1974-75.Ikastolen Federazioa: 1975-76 a 1981-82.
1964-6522520-54-596
1969-701715.7703481.95888.255
1970-713348.1817652.5911411.885
1971-7237610.6739503.1574715.203
1972-7348613.2451.3773.75510118.964
1973-7467715.2721.6314.93817522.693
1974-751.02617.9711.8925.82222526.936
1975-761.42921.3252.1588.63430533.851
1976-771.81225.3142.62110.97734141.065
1977-782.65429.6523.09413.42238249.204
1978-793.29331.4233.74414.87539053.809
1979-804.27734.7334.90916.13647460.529
1980-815.08637.1455.36917.15751665.273
1981-825.50939.1285.72719.10756469.935

Euskadi eta Nafarroan ikasle kopuruaren erabateko hazkundea honako hau izan zen: 1969 eta 1973 urte bitartean 3.000 baina gehiagokoa, 1974-1975 ikasturtean 4.000 ikasletakoa eta 1975-1976 urte bitartean 7.000ko kopurura iritsi zen.

Sexuaren araberako banaketari dagokionez, gurasoek beraien semeak ikastolara bidaltzeko unean diskriminazio faktorerik ez zegoela ziurtatu daiteke, mutilentzako ikastetxe egokia baina alabentzako (edo eta alderantziz) desegokia delako pentsakera adibidez. Ezin daiteke ahaztu ikastolak hezkuntza mistoaren alde egindako izugarrizko lana.

Ikastolen hedakuntza garai honetan, baina batez ere 60ko hamarkadaren bukaeran, aurrerakoitasunaren etiketapean mozorroturiko sektore publiko batzuek burgestzat jo zituzten ikastolak. 1977ko ikasleen gurasoen kategoria profesionalen inguruko datuak ondorengo banaketa azaltzen zuten Euskadiko ikastolen multzorako, handitik txikira: langile gaituak, langileak, dendari txiki eta ertainak, langile ez gaituak eta azkenik, nekazari eta arrantzaleak. Honela, herri-mailako klaseak dira irudikatuenak, hala ere, banaketa honek aldaketak jasan ditzake eskualdearen arabera. Gurasoen gehiengoa jatorriz bertakoak da, kanpoan jaiotako gurasoen portzentaia ondorengoa delarik :

Araba Gipuzkoa Nafarroa Bizkaia Euskadiko bataz bestekoa
Iturria: SIADECO.
Aitak16,5% 7,6% 8,1% 10,2% 10,6%
Amak17,8% 7,2% 8,4% 10,7% 11,2%

Nahiz eta gurasoen gehiengoa jatorriz euskalduna izan guztiak ez dira euskal hiztunak, honek semeen inguruko jakintza linguistikoetan eragin zuzena duelarik. Hauek dira gurasoen euskararen ezagutza mailak:

Euskararen ezagutza
EZ DAKITE ZEHAZTU GABE
ABGNABGN
Iturria: SIADECO. A = Araba / B = Bizkaia / G = Gipuzkoa / N = Nafarroa
Aitak61,4 30,9 15,3 64,6 14,8 3 - 2,3
Amak64,7 32,9 14,0 64,0 13,5 4 - 2,3

Oro har, familia euskalduna Gipuzkoan aurkitzen da. Aldiz, guraso euskal hiztunen portzentaia txikiena Araban aurkitzen dugu,%20ko portzentaiara apenas iristen delarik. Gipuzkoan hizkuntza mantentzeko oinarrizko faktorea da ikastola eta Araban ordea, berreskurapen funtzioa betetzen du. Nafarroako guraso euskal hiztunen portzentaiak Arabakoak baino handiagoak dira baina era berean, probintzi honetan aurkitzen dugu berreskuratze linguistikoa eskuratu nahi duten erdaldunen sektore batzuen kontzientzia linguistiko handiena, nahiz eta euskal nekazal zona batzuetan interes hau ez eduki. Bizkaiak, alde batetik Gipuzkoaren eta bestetik Araba eta Nafarroaren artean kokatzen dituen ezaugarriak dauzka. Probintzi hauetan mantentze eta berreskuratzearen tendentziak argiak dira.

Aurkezturiko portzentaiaren azterketak, aiten%51,9 eta amen%51k euskaraz mintzatzen direla adierazten du. Ikastetxeetan linguistika arloko politikaren ildoak ezartzeko orduan berebiziko garrantzia dauka familietako menperatze linguistikoak nahiz eta denbora luzez alderdi hau nahiko baztertua egon den ikastoletan.

Ikastetxeen hedapen handieneko garaietan irakasleen egoera nahiko zaila izan zen, maisu kopurua ez baitzen nahikoa batzuetan, ezinbesteko beharrak betetzeko ere ez zegoelarik. Guzti hau zela eta "andereño laguntzaile" izeneko postua sortu zen; emakume gaztea, eskolaurreko umeekin lan egiteko gaitasunarekin, euskal hiztuna, irakasle titulu gabea, orokorrean ikastola ireki behar zen herrikoa bertakoa eta tituludun andereño baten zuzendaritzapean denboraldi batez praktikak egin ondoren eskolaurreko adinean zeuden ikasleen gaineko ardura hartzen zuena. Honek, jakina, ez zuen ikastolen legalizazioaren bidea batere errazten baina dudarik gabe garai honetan erabaki hau hartzeko ausardia ez bazuten eduki ikastolen mugimendua zailtasunez garatuko zen.

Hala ere, irakasleen prestakuntzan oso garapen baikorra nabari da 1975 urtetik aurrera. Honela aipagarria da gizonezko langileen etengabeko gehitzea, 1975 urtean Gipuzkoan kopuru osoaren herena zirelarik. Hasierako urteetan ikastoletako irakaslegoak bilduko zituen elkarte edo eta sindikatu gabe egin zuten lan. 1966 urtean prestakuntza eta pedagogi arloko helburuak zituen "Gordailu" taldea sortu zuen irakasle talde batek. 1968 urtean, Ikastolen Federazioaren sorreraren ondoren, Ikastoletako Irakasleen Elkartea eratu zuten irakasleek, sindikatu, pedagogia eta irakasleen prestakuntza alorrak jorratuko zituztenak. Hala ere, 1982tik bere ekintza eremua irakasleen prestakuntzara eta izaera pedagogikoko ekimenak bultzatzera mugatu da, alderdi sindikala sindikatu ezberdinek bereganatu baitute.

Arazo ekonomikoa ikastolen mugimenduari oso loturik joan den kontua izan da beti. Elvira Zipitria eta bere inguruan trebatu ziren andereño taldeak zuzenduriko lehenengo ikastola haietan, gurasoek kuota bat ordaintzen zuten umeak klaseak jasotzen zituen hilabete bakoitzeko, ez oso handia egia esan. Hori dela eta, gurasoek oporraldietako hilabeteetan ez zuten ezer ordaintzen eta andereñoak ez zeukan soldatarik. Ez zegoen inolako diru-laguntzarik eta ikastola kokatua zegoen gela alokatua zen kasuetan andereñoak berak bere patrikatik ordaindu beharra zeukan. Bestalde, ez zeukaten gizarte-segurantzarik eta beraz andereñoen egoera benetan eskasa zen. Gizarte-segurantzaren arazoa ez zen 60ko hamarkada arte behar bezala konpondu ia inongo ikastoletan.

Ikastetxeen hedapenarekin batera finantza-arazoak ere handitzen joan ziren. Gurasoen hileroko ordainketatik eskuraturiko baliabideak urriak ziren eta era guztietako diru-laguntzak bilatu behar izan zituzten: herri ekarpenak, kredituak, subentzioak. Herri ekarpenak, aurreko urteetan ere mantendu zirenak nahiz eta egoera hain larria ez izan, era ezberdinetan egiten ziren. Beharrezkoa zen momentutan ezagutza profesionalak era desinteresatuan eskaini zuten pertsonen kopurua kontaezina izan zen. Arotz, igeltsero, abokatu, kontulari, aparejadore, margolariek... beraien arloetatik habiatuz guztiek lagundu zuten beharrezko zen azpiegitura eraikitzeko. Ikastetxe bakoitzeko bazkideek kuota batzuen bidez ordurartekoa mantentzeko sostengua ematen zuten, nahiz eta jakin luzaturiko laguntzak ez zietela etekin ekonomikorik eskainiko. Honez gainera urte askotan, jaialdi, zozketa, taberna, merkatu txiki, erakusketa artistikoak... bezalako ekintzak antolatu behar izan ziren aurrekontu ekonomikoak orekatu ahal izateko baliabideak eskuratzeko.

Egia esan, kilometro batzuetako ibilaldi batean adin guztietako milaka eta milaka pertsona egun guztian zehar ibiltzea agian berezia sortarazi dakioke kanpotar bati, eta gainera horretarako ordainduz. Euskadin ekitaldi hau urtean bost aldiz errepikatzen zen, geroz eta arrakasta handiagoarekin. Ekintza honen ospea deialdiaren arrazoian datza; ikastolarentzat dirua bildu baina bereziki, euskara jai giro batean aldarrikatzea. Hasierako antolatzaileak, egia esan, izugarrizko irudimena erakutsi zuten horrelako ekitaldi bat sortzean eta Californian egin zen martxa batean inspiratu zirela onartuz, hasiera batean ezin zuten pentsatu ere egin ideia honek horrelako harrera edukiko zuenik. Ibilaldi hau lehen aldiz Beasainen, 10.000 biztanleetako industria giroko herri gipuzkoarra, ospatu zen 1977ko urriaren 16an ospatu zen Kilometroak izenpean eta 15.000 ibiltariekin. Jose Miguel Barandiaran nazioarteko etnografo ospetsuak zabaldu zuen ibilaldia eta zirkuituak zituen sei kilometroak egin zituen zuen adinarekin. Egun hau erabateko festan bihurtu zen eta zirkuituko ibilaldi guztian zehar janari eta edanarekin ongi hornituriko tabernak, kirol eta musika ikuskizunak... aurki zitezkeen. Bildutako diruarekin -partaide bakoitzak ibilaldian kilometroko diru kopuru bat ordaintzen zuen, ohikoa zelarik finantza eta industri entitateen aldetik kirol eta kultura munduko pertsonaien laguntza- lekuko ikastolaren defizita arindu zuen. 1977tik aurrera Gipuzkoako eskualde ezberdinetan antolatu da Kilometroak festa, eta urteroko edizioak aurrekoa gainditzen du. Horregatik, ideia Euskal Herriko beste herrialdetara zabaldu da eta honela, Bizkaian Ibilaldia, Nafarroan Nafarroa Oinez, Araban Araba Euskaraz eta Iparraldean Herri Urrats (1984ko maiatzean lehen aldiz) aurki daitezke. Eskualde bakoitzeko Ikastolen Federazioa egiten da deialdiaren kargu. Ibilaldi guzti hauek, jai eta aldarrikapen izaeraz gain, gizartearen sektore harberen artean euskararen eta bere irakaskuntzaren arazoa islatu eta mamitzeko egin duten ahaleginean bat datoz. Honen erakusgarri da era guztietako politikari, intelektual, artista, kirolariek... urtetik urtera edizio guztietan egiten duten partehartzea. Gipuzkoako antolatzaile batek zionez, ikastolen arazo ekonomikoa gaindituta ere ekintza hau beti ospatu beharko litzateke euskararen festa handi gisa.

Kreditu eta diru-laguntzen atalari dagokionez, kredituak beharrezkoak izan dira pentsaturiko proiektuen finantzaketarako. Bizkaia, Gipuzkoa, Araba eta Nafarroa probintziek, ordena honetan, Aurrezki-Kutxa eta Euskadiko Kutxak luzaturiko kredituak erabili dituzte. Diru-laguntzen artean estatu-mailakoak eta estatu-mailakoak ez zirenen arteko bereizketa egin behar da. Lehenak, ikastetxe berriak eraikitzeko eta irakaskuntzaren dohatasunerako erabiltzen ziren, nahiz eta inoiz nahikoak ez izan. 1975. urtean, ikastolen hedapena maila gorenetara iritsi zenean, honako hau izan zen Madrilen diru-laguntzak eskuratzeko eginiko kudeaketen ondorioak: ikastetxeen eraiketak burutzeko eskaturiko 27 dirulaguntzetatik 4 eman zituzten; irakaskuntzaren dohatasunean laguntzeko eskaturiko 52tik 26 eman zituzten. Estatu-mailakoak ez ziren diru-laguntzak gehienetan esku partikularretatik zetozen. Azpimarratzekoak dira Gipuzkoan enpresek luzatzen zituzten diru-laguntzak, Bizkaian aldiz nahiz eta garrantzi industriala eduki, ez ziren eman. Araba eta Nafarroan bertako Diputazioek eskaini dituzte diru-laguntzak. Hala ere, ikastolek zeuzkaten arazo ekonomikoen ideia egiteko interesgarria litzateke Gipuzkoako 1974-75 ikasturteko datuak ikustea: gastuak denera 180.100.000 pezetetakoak ziren eta estatuaren diru-laguntza 49.745.000 pezetetako izan zen. Falta zen kopurua aurrerago aipatu dugun metodoen bidez berdindu zen. Ikastoletako langileek ere lagundu zuten defizita kitatzen urteetan zehar legeak ezartzen zituen gutxienezko soldata baina txikiagoak kobratzen eta gizarte-segurantza alde batera utziz. Gaur egun egoera hau erabat gainditua dago.

Iruñeko eta Gasteizko Gobernu Autonomoen sorrera aurreko garaian Ikastolek (EGB) jaso zituzten diru-laguntza ofizialak, Bizkaiko Ikastolen Federazioko datuen arabera.

1977 1978
Unitate kopurua Laguntza mota Pezetak (1) Unitate kopurua Laguntza mota Pezetak (2)
(1) Gutxi gorabeherako kopurua. Guztira ateratako kopurua zuzena da.
(2) 1978ko aurre ikusiriko diru-laguntzak.
Bizkaiko Ikastolen Elkarteak luzaturiko datuak.
GIPUZKOA289100%193.000.000356100%284.000.000
6768%30.450.0002350%9.200.000
2336,8%5.511.000---
NAFARROA2236,8%5.271.0002250%8.800.000
39100%25.000.00091100%72.900.000
BIZKAIA5268%23.000.0005850%23.200.000
5836,8%13.900.000---
ARABA1536,8%3.594.0001550%6.000.000
EUSKAL-HERRIA565-300.844.600565-404.800.000

Ikastolen legalizazio prozesua historikoki Madrileko Gobernu Zentralak euskararen irakaskuntzaren kontuetan erakutsi duenaren islada argia da. Ikastolak frankismo garaian garatu ziren alde batetik errepresio giro batean eta bestetik nolabaiteko tolerantzi giro batean. 1965 urtean itxaronaldi luze baten ondoren eta asko tematu ondoren Bilbon kokaturiko "Resurrección María de Azkue" ikastola legeztatu zen. Euskaltzaindiak bermatu zuen honetarako aurkeztu behar izan zen dokumentazioa. Hala ere legeztapen hau salbuespen bat izan zen eta burokrazia frankistaren funtzionamendua ezagutuz soilik ulertu daitekeena.

1966 eta 1967an Bilboko ikastolaren legalizazioak susperturik Euskaltzaindiak Hezkuntza eta Zientzia Ministroaren aurrean hizkuntzaren etorkizunari buruzko kezka azaldu zuen eta ikastetxetan barneratzeko estutu zuen. Hasierako ministroaren hitz onak eta gero 1968ko uztailak 19ko gutun batean Gipuzkoako Gobernadore Zibilak, ikastola hitza aipatu gabe ere, "baimenik gabeko hainbat ikastetxetan inskribaturiko umeak" eta "edozein kontroletik at zeuden ikastetxetara joaten ziren milaka ume" zeudela ohartarazi zuen. Gobernadore Zibila are eta urrutiago doa eta egoera ez okertzeko neurri batzuk hartu zituen:

1. Baimenik gabe ikastetxeak irekitzearen debekua eta alkateei neurri hau betetzeko eskakizuna.

2. Baimenik gabeko ikastetxeetako arduradunak legeztapen eskaerak eperik laburrenean aurkeztu beharra.

3. Gobernadore Zibilak dioenez ikastetxeen legapzazioa 1945ko azaroaren 15ko O.M. bidez arautua dago.

Egoera larri honen aurrean ikastolek irtenbide bat aurkitu ziren. Legezkotasunetik at jarraituz gero, hau posible izango balitz, ikasleek ez zuten Eskola-Ziurtagiria eskuratuko eta dokumentu hau beharrezkoa zen erdi eta goi-mailako ikasketak burutzeko. Gurasoak erabat kezkatzen zituen gaia zen hau eta egoera honen aurrean Gurasoen Biltzarra Diozesiar Elizara zuzendu zen, honek bere ikastetxeak legalizatzeko beste gaitasun juridikoa baitzeukan. Honela, lekuko elizak bere laguntasuna eskaini zien eta Gipuzkoako ikastola gehienak legeztatuak izan ziren parroki eta erlijio-ordena batzuen erantzukizunpean Lehen Mailako Diozesiar Ikastetxe gisa. Beste ikastola batzuk ikastetxe pribatu gisa legeztatu zituzten, Lehen Mailako Heziketa Legearen 27. artikulua jarraituz, eta beste batzuk Sozietate Anonimo edo Kooperatiba gisa. 1969ko Gobernadore Zibilaren beste zirkular batean eskolaurreen itxiera agintzen zuen. Ikastetxe hauek Elizaren Katekesi Zentro izendatuz eskuratu zuten legeztapena. Urte berean Gurasoen Biltzarra eta Diozesiak Ikastolen Federazio Diozesiarra sortzeko akordioa sinatu zuten. Akordio honek 1978 urtera arte iraun zuen, ikuspuntu politiko berrien aurrean Gipuzkoako Federazioak elizaren babesa alde batera utzi eta Instituzio Zibil bihurtu zen arte.

1968 urteak ikastolen mugimenduan garai garrantzitsu baten hasiera suposatu zuela azpimarratu behar da. Heldutasun krisi bezala izendatu daitekeen epealdiaren hasiera izan zen, garai honetan ikastolaren proiektuaren inguruko eztabaida gogor eta neketsu, zurruna batzutan, sineskorra eta mingarria hasi baitzen. Ikastolaren proiektuaren inguruko benetako eztabaida edo eta guzti hau katalizatzaile ideologiko bat ote zenaren zalantza gelditzen zaigu. Eztabaida bizia izan zen eta erabaki ugari hartu ziren, legeztapena, euskara batua, ikasleen erlijio-heziketa, ikastetxeen oinarri pedagogiko eta irakasleen aukera politikoen inguruan. Esperientzi eta ardura berrien garai aberatsa izan zen. Hauen artean batzuk benetan interesgarriak izan ziren, eta beste batzuk aldiz, ganora gutxikoak eta anakroniko samarrak. Guraso eta irakasleen artean sortarazi ziren eztabaidak, batzuk nahiko serioak, euskal gizarte beraren ordena ideologikoaren arazoen isla dira. Ikastolak frankismo garaian bilgune eta era berean gatazka gune izan ziren. Guzti honek argi azaltzen du eskola antolakuntza gainditzearen xedea eta euskal bizitza soziokulturalaren ezinbesteko bihurtzearen zergatia.

70ko hamarkadan eman zen ikastetxe kopuru eta baita ikasleen aparteko hazkundeak fenomeno berri eta garrantzitsu bat sorrarazi zuen: gaztelania ama-hizkuntzatzat zuten ume elebakarren eta gaztelaniaren joera garbia zuten ume elebidunen gehitze jendetsua. Gertaera hau oso positiboa da hiritarren berreskurapen linguistikoaren inguruko interesa eta beraien semeentzat ikastola ikastetxe egoki zenaren adeitasuna erakusten duelako. Hala ere, ikasleen joera linguistikoen inguruko ikaragarrizko aldaketa honek irakasleek era egokian erantzuten saiatzen ziren egoera berri bat eragin zuen psikolinguistika eta psikopedagogia arloetan. Honen azterketak ondorengoa erakusten digu:

1.- Ikastolen kokapena ez da Euskadi euskaldunera soilik mugatzen, mantentze linguistikoko instituzio soila ez dela, baizik eta berreskurapenerakoa, argi uzten du.

2.- Ikastolara joaten diren umeen erdiak dauka soilik euskara ama-hizkuntzatzat.

3.- Ikasle gehienen inguru sozio-linguistikoa erdalduna da. Euskararekin duten kontaktu bakarra ikastolako irakaslearen bidez eskuratzen dutena da muturreko kasuetan.

4.- Hala ere, ikastolen testuinguru sozio-linguistiko anitzaz hitz egin daiteke eta hitz egin behar dugu. Ikastola ezberdinen tipologia linguistikoen deskribapena eta gutxienezko jokaera kriterio batzuk ezartzea beharrezkoa izan da.

5.- Ikastola ez da bertakoentzat bakarrik gorderik dagoen ghettoa. Inmigranteen partaidetza poliki baina etengabe gehitzen doa. Partehartze honen helburua jaso dituen herrian integratzeko saiakera sakona egitea da.

Euskadi hegoaldeko ikastolaren unerik gorenarekin batera Iparraldean ezarpenaren lanari ekiten diote. 1969an Baionan antolaturiko lau edo bost umetako hasierako gune txiki bat izan zen abiapuntua. Urte honetako apirilaren 30an Seaska elkartea jaio zen, Iparraldean sortu ziren ikastola guztiak biltzen zituelarik. Euskarazko irakaskuntza Iparraldeko probintzietan poliki baina tinko ezartzen zihoan errealitate bilakatu zen, beti ere frantses zentralismoaren oztopoak gaindituz. 1983-1984 ikasturtean 699 ikasle zeuden eskolaurrean eta lehen mailako ikasketen bukaera arte eta 73 soldatapeko. 1982ko urtarrilaren 24ko ohiz kanpoko batzar batean bildurik alkate, sindikatu eta alderdi ezberdinen zortzi mila sinaduren babesarekin ekintza multzo batzuk aurrera eramatea erabaki zuen. 1983ko irailean Seaska eta Frantziako Hezkuntza Ministerio Nazionalaren artean hitzarmen bat sinatzea lortu zen. Seaskaren hitzetan, "Iparraldeko irakaskuntzaren berezitasunera egokitzen zen irakaskuntza sistema bat sortzeko aurrerapausoa zen" (itzulpena gazteleratik moldatua).

MGL

1978ko Konstituzioaren bidez lorturiko Frankismoko legeditik Konstituziozko legedira arteko igarotzeak Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako ikastoletako garapenean ondorio sakoneko denboraldiari hasiera ematen dio. Euskadiko Autonomia Erkidegoaren eta Nafarroako Foru Erkidegoaren sorreraren ondoren, Autonomia Estatutua (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan 1979an onartua) eta 1982an onarturiko Nafarroako Hobekuntza Forala bezalako lege organikoen bidez bereziki. Espainiako Estatuan garai berri honen zabaltzera arte Ikastolek bi solaskideren aurrean kudeatu behar zituzten beraien harreman administratiboak eta erabat ezberdinak ziren bi testuingurutan, Pariseko eta Madrilgo botere zentralen aurrean hain zuzen. Espainiako aldaketa politiko eta ondorengo Gasteizko Eusko Jaurlaritza eta Iruñeko Nafarroako Gobernua sorrarazi zituen aldatze administratiboak, ezaugarri bereziko hiru alor juridiko-politiko osatzen dituzte. Honela Ikastolak onarpen ofizialarekiko zuen planteamendua moldatu behar izan zuen. Hiru eremu administratibo, alderdi politiko ezberdinen sentsibilitate eta indar politikoen korrelazioz osatua.

Lapurdi, Behe Nafarroa eta Zuberoako ikastolak, Seaska elkarte/federazioan bildurik, bi elementuren inguruan kudeatu dute beraien onarpena, XX mendearen azken bi hamarkada eta XXI mendeko lehenengo hamarkada guztian zehar: alde batetik, lan-kostuen (irakasleen postuak), mantentze eta funtzionamendu finantzaketan eta bestetik, "ikastola"ko hezkuntza ereduaren onarpena, linguistika-murgiltze eredu gisa. Finantzaketa publiko eta murgiltze eredu ardatzen inguruan akordio zehatz, partzial eta orokorrak garatu dira ondorengo hauekin: Pariseko Administrazio zentrala; Bordele, Pau eta Baionako akademiko eta eskualdeko administrazioak; Iparraldeko hiru lurraldeetako udaletxetako administrazioak eta azkenik, l"Office Public de la Langue Basque administrazioarekin, 1982ko lehen akordiotik, ondorengo 1983ko hitzarmenera, 1989ko hitzarmena eta ondorengo berriztapenekin azkeneko 2009ko hitzarmenerarte. Euskara hizkuntza ofizial gisa ez onartzearen testuinguru politiko-linguistiko batean Seaskako ikastolak bere finantziazio publikoaren kudeaketa arrakastatsua eta berebiziko ereduaren onarpena garatu dute. XXI. mende hasieratik Eusko Jaurlaritzaren sostengu ekonomikoa dute sortzen diren ikastola berriek eta jadanik daudenen azpiegitura hobekuntzetarako.

Nafarroako ikastolak, NIEra elkartuak (Nafarroako Ikastolen Elkartea), Nafarroako Foru Erkidegoaren administrazio eremuan daude eta bere kudeaketa baldintzatu duen baldintza batekin egin dute topo, modu berezi batean eta beste lurralde administratiboetako ikastoletatik bereizten dituenak: 1986ko Euskararen Foru Legea. Nafarroa Garaiaren zatiketa hiru zonaldetan (euskalduna, mistoa eta ez-euskalduna) Euskararen Legeak ezarriak, legea ezarri aurretik Nafarroan zeuden ikastoletan eta ondoren sortutako ikastoletan (batez ere zonalde ez-euskaldunekoan) beren hezkuntza-jardueran egoera oso desberdinak bizitzera eraman dituzte. NIE-k, Nafarroako Ikastolen Elkartea, talde-interesak lau ekintza-lerrotan kudeatu ditu: ikastolen legeztatzea eta finantziaketa publikoa zonalde euskalduna eta mistoan normalizatu; ikastolen desagerpena txikiagotua, ahal den neurrian (Leitza, Aoiz, Hiruherri Ikastola, Iruñeako udal ikastolak, eta abar) Nafarroako Gobernuak hauek publiko bihurtzeko duen nahiarengatik; Bigarren Hezkuntzako heziketa hezkuntza zabaltzea eta finantzaketa publikoa legeztatu; eta zonalde ez-euskalduneko ikastoletako tratamendu normalizatu bat adostu. Testuinguru juridiko-legal kontrakoan eta indar politiko kaltegarriaren korrelazioan, Nafarroako ikastolek iraupenerako eta hazkunderako oreka lortu dute, baina ikastola batetik bestera desoreka handiekin, zonalde linguistiko batetik bestera, kasu batzuetan oso ezegonkorra gertatzen dena.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastolak dira, lurraldetako federakunde (AIF, BIE y GIE) eta autonomikoaren bitartez (Partaide), beren aktibitatean gehien hedatu direnak onarpen ofizialaren arabera. Autonomia aurreko erakundearen (Euskal Kontseilu Orokorra) urteak (1978 eta 1979) eta euskal jaurlaritzaren hasierako urteak (1980 eta 1981) bi ekintzengatik nabarmentzen dira: alde batetik ikastola kopuru handi bat publiko egin ziren, batez ere estatu eskola (oraindik Eusko Jaurlaritzara transferitu gabea) ikastolarekin bat egin zen herri haietan, honek ikastolen desagerpena ekarri zuena kasu gehienetan, eta ikastoletako ikasleak Estatu eskoletara leku aldatzea. Hala gertatu zen Araban Araia, Dulantzi eta beste ikastola batzuekin; Bizkaian Arratia eta Aulesti bezalako ikastolekin; eta Gipuzkoan Antzuola, Elgeta, Zegama, Segura, Idiazabal, Ataun, Ormaiztegi, Itsasondo, Legorreta, Asteasu eta Lizartzako ikastolekin. Bestalde, 1979an zehar, Espainiako Estatuarekin negoziatu zen ikastolak status berezi batekin onartzeko ikastolen Titulartasun Ofizialaren Araudia izenekoaren bidez lortu zen, 1980an estatuko gobernua eta eratu berria zen Eusko Jaurlaritzaren artean sinatutakoa. Honen bidez ikastolak "euskal eremuko zentro publikoak" (Itzulpena gazteleratik moldatua) zirela onartzen zuen, ikastoletako eskolatze maila guztien legeztatze eta finantziaketari ateak irekitzen zizkion eta hirugarren hezkuntza sare bat onartzen zuen, ikastolen erregistro ofizial baten bitartez. Lorpen honek Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastolek hurrengo hiru hamarkadetan hedatu zituzten ekintza-lerroak ezarri zituen. Zehazki, Autonomia Erkidego honetako ikastolek euskal zentro publikoaren izaera aldarrikatu dute eta Estatuak Euskal Autonomia Erkidegoari transferitutako gainontzeko zentro publikoen finantziaketa berarerekin parekatzea.

Beste lurralde administratiboekin alderatuz (Estatu frantsesa eta Nafarroako Foru Erkidegoa), Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastolek indar politikoen laguntza jaso dute (EAJ-PNV euskal gobernuan egon da 1980tik 2009 arte, bakarrik edo koalizioan gobernatuz) eta instituzio egitura batekin (Eusko Jaurlaritza eta Foru Aldundiak) eta Iparraldekoak eta Nafarroako ikastolak baino ikastolen nahietara hurbiltzen den araudi batekin. Egoera hauek saiakera ezberdinak ahalbideratu dituzte, beste bi lurralde administratiboetan pentsaezinak izango liratekeena, "ikastola" markaren errekonozimendu ofiziala eta status juridiko propioa lortzeko helburuarekin. Lehenengoa 1980an zehaztu bazen aipatutako ikastoletako Titulartasun Ofizialaren Araudiaren bidez, bigarrenak lege maila izan zuen 1983an Eusko Legebiltzarrean onartutakoarekin etorri zen: Euskal Ikastolen Erakundearen (EIKE) sorrerarekin. Lehen saiakera hauen inguruko eztabaidek, ikastolen barnean nahiz Legebiltzarrean ordezkaritza zeukaten alderdi eta euskal botere publikoa eta zentralaren artean, ikastolen errekonozimendu ofiziala fondo-kontua zela argi geratu zen, eztabaida eskola zentroen normalizaziotik harantzago zioan eta eztabaida politikoa Euskal Autonomia Erkidegoko heziketa sistemaren ereduan sortzen da.

EAJ-PNV-ren zatiketa, 1986 eta 1990eko euskal gobernuan abertzaleen jarreren ahultzea eta Espainiako estatuari indar abertzaleen ordezko heziketa sistema eredu baten faltak, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastolak 1980an hasitako harreman ona, beharrezko oinarri politikorik gabe gelditu ziren. 1987an ikastola eta Eusko Jaurlaritzako EAJ-EAS koalizioaren arteko hitzarmenak, euskal eskola publikoen sare berri bat ekiteko esperantza zuen, transferitutako estatu-eskolen eta ikastolen arteko bateratzearen fruitua izango zena eta Eskola Publiko Berria emango zuena. Testuinguru honetan, ikastolen lehen Konfederazio juridikoa sortu zen eta gain-egitura honetatik Euskal Eskolaren proposamenari trinkotasuna eta barne legitimitatea eman zitzaion, hezkuntza sistema propioa bezala ulertua eta ikastolen lehen Batzarreko bi bilkuretan onartua (1989ko abendua Donostian eta 1990eko urtarrila Iruñean). Onartutako Euskal Eskolaren diseinuan eskola publiko berri baten eredua agertzen da, txosten juridiko independente batek babestua, bi urte geroago erredakzio formala edukiko duena eta Euskal Eskola Publikoaren Legearen proiektuan antolatua egongo dena eta ikastolek Eusko Jaurlaritza, eragile politiko, sindikal eta hezigarri eta sozietate osoaren eskura jarriko duena. Ikastoletan dinamismo handiko urteak bizi dira, finantziaketa publiko batek bere gastu errealen kargu egiten zena eta barneko talde-bultzada batek ikastoletan zeuden sentsibilitate ezberdinen aurrean batasuna eta integrazioa adierazten zutena.

EAJ-EAS koalizioaren arteko hitzarmenaren berritzea, EE-ren gehitzearekin, 1991ko urte bukaeran, hezkuntza arloko itun bat ekarri zuen, ikastolen interesetatik oso urruti zegoena, Eskola Publikoaren Legea aurrikusten zuen, euskal eskola publiko berriaren ikuspegitik erabat kontrakoa zena. Guzti honek 1993an Eusko Legebiltzarrean onartu ziren bi legetan amaitu ziren (Euskal Eskola Publikoaren Legea eta Ikasleen Kidegoen Legea) estatuko eskolaren irudira eginiko eskola publiko bat diseinatzen eta ikastolak zentro publikoen sarean integratzea aztertzen zuen. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastolak ikastetxe publiko edo itunpeko ikastetxe pribatu izatera aukeratu behar zuten, 1980tik zeukaten hirugarren sareko errekonozimendua galdu zutelarik. Ikasle eta gelak zenbatuta, ikastolen %65ak beren jatorrizko izaera mantentzea erabaki zuten eta gainontzeko %35ak titularitate publikoko ikastetxetan bihurtu ziren. 60ko hamarkada bukaeratik, erregimen frankistak sortutako ikastetxeak ixteko mehatxua egin zuenean, euskal ikastetxeek ez zuten halako egoera larri eta traumatikorik ezagutu.

"Ikastola" markak errekonozimendu ofiziala galdu ondoren, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako ikastolek beren ekintza-lerro historikoak bi ataletan zentratu zituzten: zentro guztien iraunkortasunean alde ekonomiko-lan ikuspuntutik eta "ikastola"-ren hezkuntza ereduaren I+D+i, bere alderdi guztietan (euskal Curriculum-a, materialen argitarapena, Prestakuntza eta Ebaluazioa). Norabide honetan ikastolen III, IV eta V Biltzarrak ospatu ziren eta XX. mendeko azken hamarkadetan hasitako dinamismoa berreskuratzeko, ikastolen federazio eta Konfederazioen egitura profesionala indartu eta berriz ere ikastetxe hauek hezkuntzaren berrikuntzaren abangoardian kokatzeko balio izan zuten. Era berean, ikastolen publiko eta pribatuaren arteko kontzeptuetan politikariek zeukaten berrikustearen testuinguruan, ikastolak XX. mende bukaeran "hezkuntza zerbitzu publikoaren" diskurtso berritua eratzen hasi ziren. Honekin, hezkuntza sistema berri baten ardura lortzea espero zutena eta akordio sozial berria bat lagunduko zuena.

Ikastolen VI. Biltzarra, hiru bilkuretan ospatu zen (2008ko iraila, 2009ko urtarrila eta 2009ko ekaina) eta epe luzerako estrategia bat onartu zen "Ikastola 2020" izenekoa. Estrategia hau hezkuntza proiektuaren elementu guztiez osaturik dago, kurrikulumetati hasi eta antolakuntzararte. XXI. mendeko bigarren ikastolen mugimendurako nabigaziorako gutun bat izan nahi du, Euskal Herriko kudeaketa globala eta lurralde administratibo bakoitzeko kudeaketa partziala, (Estatu frantsesa, Nafarroako foru Erkidegoa, Euskal Autonomia Erkidegoa) orain arte bezala, momentu oro Euskal Herrian bereizten diren instituzioen errealitate desberdin eta konplexuen aldaketa politiko eta indar politikoen erlazioen menpe egongo dena.

IEA

  • ARPAL, J. et al. Educación y Sociedad en el País Vasco. Txertoa, Donostia, 1982.
  • ARRIEN, G. La generación del exilio. Génesis de las escuelas vascas y las colonias escolares (1932-40), onura, 1983.
  • Elebitasunaren auzia ikastoletan, Jakin, 19/20, 1981.
  • ESTORNÉS LASA, Bernardo. Bilingüismo, Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, Donostia, Auñamendi, V. t.
  • ESTORNÉS ZUBIZARRETA, Idoia. La Sociedad de Estudios Vascos, Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1983.
  • Gure ikastola. Jakin sorta, 6, Oñati, 1972.
  • Hizkuntz normalizazioa. Elebitasuna, Jakin, 32, 1984.
  • Ikastolatik eskola publikora, Jakin, 28, 1983..
  • LASA APAÑATEGUI, José. Euskal Erria eta ikastola. Zarautz, Edili, 1971, 199or.
  • Siadeco: Las ikastolas,Euskararen Ikerketa Sozio-linguistikoaren III. libk., VII. t.
  • SIGUAN, M. Lenguas y educación en el ámbito del Estado Español, Ediciones de la Universidad de Barcelona, Bartzelona, 1983.
  • SIGUAN, M. Adquisición precoz de una segunda lengua, Ediciones de la Universitat de Barcelona, Bartzelona, 1984.
  • VV. AA. Problemas del bilingüismo en el Estado Español, I.C.E. de la Universidad del País Vasco, Leiona, 1980.

MGL