Kontzeptua

Euskal literatura klasikoa: XVI. mendea

XVI. mendera etorrita, zer, non eta nola argitaratu zen begiratzea besterik ez dago esandakoaren frogagarri. Gutxi argitaratu zen garai hartan, eta argitaratutakoa ere ez zaigu osorik heldu. Ipar Euskal Herrian aipatzekoak dira Etxepareren Linguae vasconum primitiae (1545) eta Leizarragaren itzulpenak, baina zer idatzi eta inprimatu zen Hego Euskal Herrian? XVI. mendeko Hego Euskal Herriko euskal idazkiak lauzpabost multzotan bana daitezke: erlijio-lanak, hizkuntza-lanabesak (hiztegiren bat), garaiko historialarien obretan jasotako ahozko euskal literatura, errefrau-bildumak eta Lazarraga arabarraren zenbait poema eta artzain-eleberria. Material horiek guztiak, baina, ez ziren sasoi hartan argitaratu, eta, esan bezala, gehienak ez dira osorik iritsi gaur egunera arte. Izenburuari jarraikiz, artikulu honen ardatza ikuspegi literarioa izango da.

XVI. eta XVII. mendeetako historialari, kronika-egile, genealogista eta antzeko kultur gizonen obretan (guztiak ez ziren orduan argitaratu) ahozko euskal literaturako hainbat material ageri dira transkribaturik. Esteban Garibai, Zaldibia, Lazarraga, Ibargüen-Cachopin edo Isasti bezalakoen lanez ari gara. Euren kronika eta historiari buruzko lanetan Euskal Herrian Erdi Aroan, hots, zenbait mende lehenago, egondako gudu eta gerren berri eman zuten, eta hitz lauzko azalpenekin batera, hainbat biderrez han-hemen entzun edo irakurritako kanten zatiak ere sartu zituzten testuen lagungarri gisa. Tamalez, testu horietarik gehien-gehienak ez daude osorik, eta, osorik daudela ematen dutenetan ere, ulermen-arazoak larriak dira: badirudi batzuetan testu-pasarteak falta direla, koadernatze-lanek zenbait pasarte ezin irakurtzea ekarri dute, ahapaldi batzuen artean ez dago loturarik, etab.

Aipatutako historialarien artean, nabarmena da Esteban Garibai arrasatearraren ekarpena. 1533an jaio eta ezagutza zabaleko gizona izan zen. Espainian eta Portugalen barrena ikertzen egon ondoren, 1570ean Flandriara jo zuen argitaratzaile bila, eta handik urtebetera kaleratu ziren Compendio historial de las crónicas y Universal historia de todos los reinos de España lana osatzen duten berrogei liburukiak. 1575an Felipe II.a erregeak liburuzain izendatu zuen, eta 1592an, kronista.

Garibairen lanetan, besteak beste, 1321ean gipuzkoarrek nafarrak gainditu zituztela azaltzen duen "Beotibarko guduaren kanta" eta zenbait eresi daude, hala nola, Martin Bañez Artazubiagakoarena eta Mila Lasturkorena.

Ibargüen-Cachopínen kronikan, bestalde, "Arrasateko erreketaren kantua" daukagu (beharbada historialariaren kronikari gerora erantsitako idazkia), Erdi Aroan ganboatarren eta oinaztarren arteko borroka latzak islatzen dituen testua. Kronika horretan bertan ageri dira "Akondiako guduaren kantua"-ren hasiera, "Martin Ibanez Labierokoaren epitafioa", "Diego Lopez de Haroren eresia" edo "Salinasko kontearen kantua".

XX. mendea etortzearekin batera, zenbait ikertzaile testuok bildu eta argitaratzeaz arduratu ziren: Juan Carlos Guerrak egin zuen lehenengoz 1924an, eta Koldo Mitxelenak Textos arcaicos vascos (1964) eta Ibon Sarasolak Contribución al estudio y edición de textos vascos (1990) lanetan, gerora.

Datuak eta testigantza biziak jasotzeko nahiari eutsiz, Esteban Garibai historialariak bi errefrau-bilduma osatu zituen eta Juan Idiakez idazkari eta Estatuko kontseiluko buruari igorri zizkion, baina Idiakezek ez zituen argitaratu. Tamalez, gaur egun ez dago bilduma horien ale originalen arrastorik, baina batzuen kopia Espainiako Liburutegi Nazionalean G139 kodeaz dago gordeta. 1854an argitaratutako Garibairen memorietan ageri diren errefrau-sorta da hori, eta letra XVII. mendekoa da, hots, baten batek kopiaturikoak dira.

Bigarren bildumaz denaz bezainbatean, liburutegi horretan bertan egon zen eta Cc79 kodea zeukan. B. Maestrek F. Micheli oparitu zion dokumentua, eta Michelek Oihenarten atsotitzen argitalpen batean eranskin gisa sartu zituen. Nahastea XX. mendearen hasieran areagotu egin zen, gainera, Julio Urkixok esan zuenean lehenengo errefrau-bilduma (Espainiako Liburutegi Nazionalean kopiaturik dagoena) ez zela Garibairena. Jakin bazekien Garibaik bi bilduma atondu zituela, baina, bere ustez lehenengo bilduma Refranes y sentencias (Bilbo, 1596) zen. XX. mende hasieran bertan Gerra Urkixoren hipotesiaren alde agertu zen, eta nahiz eta Refranes y sentencias bildumako hizkera Orozkokoa zela pentsatu, Azkue ere ez zen Urkixoren aurka agertu. Urkixoren hipotesia Lakarrak deuseztatu zuen XX. mendearen amaieran honako lau argudio hauek emanik.

Lehenengo eta behin, G130 nahiz Cc79 bildumak tamaina bertsukoak dira, eta errefrauak antzeko eran aurkezten dira, hots, lerroz lerroko gaztelaniazko itzulpen laburren bidez; bigarrenik, izenburua aipatu zuen Lakarrak, bitxia izango bailitzateke beste inork egindako lanaren izenburuan "compuestos por Esteban de Garibay y Çamalloa" agertzea; hirugarrenik, ez dirudi G139 bilduma osatzeko Cc79 bilduma baliatu zenik: bi bildumetan antzeko 37 esaera agertu arren, Cc79 bilduman bi errefrau ez dira inoiz jarraian ageri; azkenik, hizkuntzari eta idazkerari lotutako arrazoiak eman zituen arratzuarrak.

Errefrauei eurei helduta, Garibaik euskal esaerarekin batera gaztelaniazko itzulpena eman zuen (sarri oso itzulpen hertsia): Aita gurea bein eliçara eta orduan nequez / Nro padre vna vez á la yglesia y entonçes con trabajo. Gaiei dagokienez, era guztietakoak daude, eguneroko bizitza- eta gizarte-paisaiaren baitakoak denak ere, halako bildumetan gertatu ohi denarekin bat: pertsonen izaerari lotutakoak, lanari buruzkoak, dirudun nahiz txoriei buruzkoak, eguraldiari buruzkoa, herri- eta erlijio-egutegiei buruzkoak, hiri zehatzei buruzkoak, animaliei buruzkoak, eta abar.

Garibaik bildutako esaerak aldamenean utzita, 1596an beste errefrau-bilduma bat kaleratu zen Iruñean: Refranes y sentencias comunes en Bascuence, declaradas en Romance con numeros sobre cada palabra, para que se entiendan en las dos lenguas. Bilduma hori da, hain zuzen ere, Bizkaiko testu zaharretan interesgarriena, XVI eta XVII. mendeetako atsotitz-bildumak baino luzeagoa delako (539 errefrau daude bertan) eta, hizkuntzaren ikuspuntutik, oso zaharrak direlako bertan ageri diren hainbat ezaugarri.

Esan dugun bezala, testua 1596an argitaratu zen, gaur egun badakigu Oihenartek eta Larramendik ezagutu zutela; alabaina, testua, nolabait esatearren, XIX. mendean berraurkitu zen: Van Eysek topatu zuen 1894an Darmstadt-eko Hesse-ko Artxiduke Handiaren liburutegian. Zorionez, Julio Urkixok originalari argazkiak ateratzeko aukera izan zuen, handik gutxira desagertu baitzen testua gerraren ondorioz. Orotara, 539 errefrau biltzen ditu, baina badirudi Darmstadteko alea ez zegoela osorik eta Larramendik ale osoagoa baliatu zuela; izan ere, andoaindarrak Darmstadteko alean ageri ez diren atsotitzak aipatu zituen. Lakarraren ustez, bilduma osoak 800 edo 1.000 errefrau bil zitzakeen.

Aurretik esandakoari jarraikiz, Julio Urkixoren ustez Garibai izan zen Refranes y sentenciasen egilea, eta are gehiago, bertan jasotakoei erdal kutsua aurkitu zien nonbait, euskal egileak oinarritzat Hernán Núñezen atsotitzak baliatu zituela proposatu baitzuen.

Errefrauak emateko moduari dagokionez, orrialde bakoitzean bi zutabe ageri dira: ezkerrekoan euskal atsotitza ematen da eta eskumakoan gaztelaniazko itzulpena. Atsotitzak zenbakituta daude, eta euskal eta erdal hitz bakoitzaren gainean ere zenbaki bat dago, itzulpenean euskal hitz bakoitzaren erdal baliokidea zein den adierazteko:

1212
190.ArdiadardunaOvejacornuda
345345
ta beisabeldunayvacaBarriguda

Refranes y sentencias bilduma zabala da, eta orotariko atsotitz-motak (apotegmak, denotatibo-konnotatiboak eta figuratiboak) eta gaiak ageri dira, gehienak ere garaiko bizimodua osatzen zuten elementuen ingurukoak: familia, jendearen izaera, animaliak, jabetzak, aberastasuna eta pobrezia, egutegia, eguraldia, leku eta pertsona handikiak, etab.

Literarioa baino, balio linguistikoa dute hala bilduma batek nola besteak.

Borja Aginagalde dokumentalistak aurkikuntza handia egin zuen 2004ko otsailaren 18an: Joan Perez de Lazarraga arabarraren eskuizkribua. Lazarraga Arabako Larrean jaio zen 1547-1548 aldean, jatorri oñatiarreko jauntxoen familian. 1575an Katalina Gonzalez Langarikarekin ezkondu zen Arriolan, eta bi seme-alaba izan zituzten. Bere eskualdean bertan kargu publikoak eduki zituen eta 1605eko apirilaren 12an hil zen.

Ezagun zen Lazarragak bere leinuaren kronika idatzi zuela gaztelaniaz, eta berea omen zen Historia de Alava izeneko lana ere (galdutzat jotzen da, kronika genealogikoa izendatzeko beste modu bat ez bada izan, behintzat). Larreakoaren genealogia-lanaren kopiak zenbait lekutan daude, Espainiako Liburutegi Nazionalean, besteak beste. Hain zuzen, María Comasek ale horren zati handi bat transkribatu eta argitaratu zuen 1936an. Inork ez zekien, aitzitik, Lazarragaren ezizena "El Poeta" izan arren, artzain-eleberritxo bat (amaitu gabe dago) eta zenbait poema ere idatzi zituela, eta horiek ageri dira, hain zuzen ere, Aginagaldek aurkitutako eskuizkribuan.

Gipuzkoako Foru Aldundiak erosi zuen eskuizkribua, eta handik gutxira interneten jarri zuen ikusgai. Gaur egun Gasteizko BiBat Museoan dago gordeta. Aginagaldek berak 1564 eta 1567 artean idatzi zela esan zuen eta Joseba Lakarra filologoak testuak hainbat ikuspegitatik zeukan funtsezko garrantzia nabarmendu zuen hasierako filologia-hurbilketan. Lakarrak berak zuzendutako lan-taldeak dauka eskuizkribua aztertu eta interneten argitaratzeko ardura.

Eskuizkribuak 51 orrialde dauzka orotara (52 orrialde estandar inguru), eta gehienak euskaraz idatzita dauden arren, gaztelaniazko zatiak ere badira. Badirudi, gainera, pleguak ez daudela osorik eta hainbat orri galdu egin direla. Eskuizkribuan esku bat baino gehiago aurkitu dute ikertzaileek, eta idatzaldi bat baino gehiago egon dela ere adierazi dute.

Nahiz eta eskuizkribuan jasotako testuak ez diren XXI. mendera arte argitaratu, begi-bistakoa da euskal literaturaren eta hizkuntzaren historiarako XVI. mendeko arabar jauntxoaren testuak daukan garrantzia: 2004ra arte XIX. mendearen amaiera-amaieran kokatzen zen euskal eleberriaren sorrera, esaterako. Aurkikuntzak hasiera hori zenbait mendez aurreratu zuen. Orri-kopurua ere aurretik Araban zeuden testuen luzerarekin erkatzea besterik ez dago hizkuntzaren iturri gisa daukan interesaz jabetzeko.

Lazarragaren lanak literaturaren ikuspegitik kokatu ahal izateko, beharrezkoa da garai hartako jauntxoen literatur zaletasunak ezagutzea. Arestian esan dugun bezala, eskuizkribuan artzain-eleberri laburra (amaitu gabea) eta zenbait poema ageri dira, euskaraz eta gaztelaniaz. Esan beharra dago poema horietako batzuk ez direla Lazarragarenak, ezpada Estibaliz Sasiola izeneko egile ezezagunarenak.

Lehenengo eta behin, gogoan izan behar da ez dakigula, ezinezkoa baitzaigu, egiazki zer eta zenbat testu zeuzkaten eskura garai hartako irakurle eta idazleek, zer jotzen zuten ontzat eta zer ez, ziur asko argitaratutako lanak baino askoz ere gehiago izango baitziren. Iñaki Aldekoak Gutierre de Cetina-ren adibidea erabili izan du ideia hori Lazarragaren kasuan bertan: Cetinaren lana, garai hartakoa izanagatik, ez zen XIX. mendearen amaierara arte kaleratu, baina begi-bistakoa da Lazarragaren A8 zenbakidun poemaren eta Cetinaren "Zagala, quán libre estás" idazkiaren arteko antzekotasuna. Bestela esanda, edo Lazarragak Cetinaren lana ezagutu eta oinarritzat hartu zuen, edo biek edan zuten iturri beretik.

Aginagaldek Lazarragaren testuak XVI. mendeko bigarren erdialdean kokatu zituen, eta gogoan eduki beharrekoak dira, testuok literaturaren ikuspegitik aztertuko badira, garai hartako eleberrigintzaren moldeak.

Erdi Arotik zetorren zaldun-eleberrien arrakasta handia ahuldu egin zen XVI. mendean: XVII. mendera arte nagusi izan arren, indarra galdu zuen XVI. mendeko erdialdetik aurrera, eta ahultasun hura artzain-eleberriak baliatu zuen gora egiteko. Kronologia erlatibo hori ikusirik, argi dago Lazarragak bat egin zuela artzain-eleberrien indar-hartzearekin, ez baitzuen hautatu jada ordurako gainbeheran zegoen zaldun-eleberrien moldea, nahiz eta jauntxoen artean erabat arrakastatsua izan zen. Kontuan hartu behar da garai hartarako jauntxoek ere indarra galdua zutela erregearen aldean, aristokraziaren nolanahiko bizimodua jada ez zela egiazkoa ez zeukalako antzinako botere eta indarrik; hain zuzen ere, hori da zaldun-eleberriek jauntxoen artean arrakastatsu suertatzeko arrazoietako bat: literaturak galdutako mundu hori jartzen zien betaurrean berriro ere, joandako garaiak, jokaerak, bizimodua eta jarrerak berreskuratzen zituzten, nolabait, literaturaren bidez: jada fantasia besterik ezin izan zitekeen mundua. Lazarragak ere zaldun-eleberrietan ageri zen buru-fikzioaren baliabidea erabili zuen, bestelako ñabardurekin erabili bazuen ere.

Artzain-eleberrietan zaldunen nolabaiteko indar-galtzea baliatu zen: zaldun-eleberrietako heroi eta protagonisten borrokak apaldu eta lasaitu egin ziren, eta amodioa nagusituz joan zen. Artzainak eurak, zaldun-eleberrietan bazterreko eta baztertzeko pertsonaiak besterik ez zirenak, erdigune bihurtu ziren. Aldi berean, heroi borrokazalearen hainbat ezaugarri artzain protagonistengan apaldu egin ziren. Nolabait esatearren, artzain-eleberrietan zaldun-eleberrietako ezaugarriek bat egiten dute tradizio bukolikoarekin, eta ez da ahaztu behar, horrekin guztiarekin batera, irakurleen sentsibilitatea ere aldatu egin zela. Literatur testuinguru horretan argitaratu zen Jorge Montemayorren Los siete libros de Diana (1559) lana, eta artzain-eleberrigintzaren gorakadarekin bat egitea ez ezik, eleberri-molde horren arrakasta egiaztatu eta bultzatu besterik ez zuen egin.

Lazarragaren nobelako hasiera eta amaiera galdu egin badira ere, badago bertan kontatzen den istorioa ulertzerik. Laburbilduz, esan daiteke zenbait pertsonaien arteko maitasun-nahiek gorpuzten dutela: Silverok Sirena maite du, baina Sirena Doristeorekin dago maiteminduta, Doristeo Silviarekin eta Silvia Silverorekin. Eta ez dago batzuen nahiz besteen maitemina sendatzerik. Pertsonaiek maitemin horiek kantatzen dituzten artean, irakurleak garaiko molde horretako literaturan ageri ohi zen irudiak ikusten ditu (haranak, basoak, itzalpeko iturriak, larreak, erreka-bazterrak) eta aldian-aldian zaldun-eleberrietan ohikoak ziren naturaz gaindiko agerpenekin egiten dute topo.

Poesiaz den bezainbatean, Lazarragak kanta-poesia egin zuela esan daiteke, genero horren ezaugarriak biltzen baitituzte Larreakoaren poemek. Alabaina, ezin hitz egin dezakegu homogeneotasunaz, ez gaiari (nagusi den amodioaz gain, erlijioa, iseka, erotismoa, narrazioa ere ageri dira, besteak beste), ez formari dagokionez (neurri, molde eta eredu anitzak baliatu zituen). Egoera heterogeneo horrek zalantzak areagotzen ditu, noski. Poemetako ezaugarrien artean, aipatzekoa da amodio gortesauaren inguruko ohiko elementuak ageri direla: maitemindutako galai dotoreak gustuko duen dama bereganatzeko etengabeko ahaleginak egiten ditu, eta poeta damaren menpe gelditzen da. Nabarmentzekoa da, bestalde, Lazarragak, idazle gisa, bat egiten duela, berriro ere, garaiko joerekin; izan ere, ohikoa zen gazteak, joko legez ia-ia, poesia idazten aritzea. Aipatzekoak dira, halaber, Erdi Aroko kanta-poesiatik edan ondoren Larreakoak testuratu zituen elementuak.

Iñaki Aldekoaren esanei jarraikiz, beste alde batetik, Lazarragak ez zuen jo, beste egile batzuek egin zuten bezala, eredu italiarretara, ez zuen bat egin Europako XVI. mendeko poesian nagusi izan zen izpiritualtasun berriarekin, gerora Oihenartek egin zuen bezala. Lazarraga erdibidean gelditu zela esan daiteke, XV. mendeko eredu tradizionalaren eta Petrarca italiarraren eskutik Europan zabaldutako eredu berriaren artean.

Amaitze aldera, aipa ditzagun interes filologikoa besterik ez daukaten bi erlijio-lan. Badirudi Odietako Sancho de Elso izeneko eliz gizonak katixima bat idatzi zuela gaztelaniaz eta euskaraz 1561ean (Nafarroako lehenbiziko idazlea eta euskal testuetako lehenengo katixima izango litzateke), baina, tamalez, oraindik ere ez da aurkitu. Lan hori agertu artean, Joan Perez de Betolatzaren Doctrina christiana en Romance y Bascuence (1596) dugu euskaraz argitara emandako lehenbiziko dotrina, Bilbon kaleratua. Egileaz ezer gutxi dakigu: dotrinaren berrargitalpena atondu zuenean (1955), Mitxelenak Betolatza bilbotarra izan zitekeela esan zuen, baina 1980ko hamarkadan Enrike Knörren ikerketa-lanek Arabako Betolatza herrikoa zela erakutsi zuten. Betolatzaren dotrina Ripaldaren 1591eko dotrinaren itzulpena da, testua gaztelaniaz ageri da zutabe batean eta euskaraz aldamenean, eta Trentoko Kontzilioaren ondoren Kalahorra eta Galtzadako Santo Domingoko apezpiku Pedro Manso Zuñigak eman zuen itzultzeko agindua.

  • ALDEKOA, Iñaki. Euskal literaturaren historia. Donostia: Erein, 2008.
  • ALDEKOA, Iñaki.Ernazimentua Lazarragaren literaturan. EGAN, 2009, 2009-1/2, 99-111 orr.
  • ALDEKOA, Iñaki. "El renacimiento en la literatura vasca: Juan Pérez de Lazarraga". Argitaratu gabea.
  • AROCENA, Fausto. Garibay. Zarautz: Icharopena, 1960.
  • ARZAMENDI, J. eta ZUBIAUR, J. R.. "El léxico vasco de los Refranes de Garibay". ASJU, 1976, X, 47-145 orr.
  • GARATE, Gotzon. Euskal atsotitzak. 2. argitalpena. Bilbo: Deia, 2002.
  • KNÖRR, Enrike. "Betolazaren zenbait berri". ASJU, 1986, XX-2, 499-508 orr.
  • LAKARRA, Joseba Andoni. "XVI. mendeko bizkaierazko errefrauez 1. Garibairen bildumak". ASJU, 1986, XX-1, 31-65 orr.
  • LAKARRA, Joseba Andoni. (arg.). Refranes y sentencias. Ikerketa eta Edizioa. Bilbo: Euskaltzaindia, 1996.
  • LAKARRA, Joseba Andoni. "Juan Perez Lazarragakoaren eskuizkribua (XVI. mendea): lehen hurbilketa". Gipuzkoako Foru Aldundia, Lazarragaren eskuizkribua, Madrid: Edilán-Ars Libris, 2004.
  • MICHELENA, Luis. "La doctrina cristiana de Betolaza (1596)". BAP, 1955, 11, 83-100 orr.
  • MICHELENA, Luis. Textos arcaicos vascos. Madrid: Minotauro, 1964.
  • URKIZU, Patri (arg.). Joan Perez de Lazarraga. Dianea & Koplak. Donostia: Erein, 2004.
  • URQUIJO, Julio. El refranero vasco I. Los Refranes de Garibay. Donostia: Imprenta Martín, Mena y Comp., 1919.
  • URRIZOLA, Ricardo. "Sancho de Elso y su Doctrina Cristiana en castellano y vascuence". Fontes Linguae Vasconum, 2006, 101, 109-146 orr.
  • Monumenta Linguae Vasconum ikerketa-taldea. Lazarragaren eskuizkribua. Edizioa eta azterketa [Kontsulta-data: 2011ko irailaren 2a].

XVI. mendeak berebiziko garrantzia du euskal literaturaren historian, orduan argitaratu baitziren euskarazko lehenengo liburuak, izan literaturazkoak, izan erlijioari lotutakoak. Jakina da XV. mendeko asmakizun eta aurkikuntzek (inprentak eta merkataritza-bide berriak, batik bat ordutik aurrera Amerikarekin lotutakoak, esate baterako), aurreko beste zenbait berrikuntza eta aurrerapenekin batera, paradigma aldaketa ekarri zutela liburugintzaren eta literaturaren esparruetara, oro har.

Euskarari dagokionez, arestian esan den bezala, Erdi Aroko idazkunen, hitz solte nahiz zerrendatuen, testu laburren eta beste hizkuntzetako literatur lanetan txertatutako esaldi laburren ondoren, XVI. mendearen erdialdean kaleratu zen, Bordelen, euskarazko lehenbiziko liburua (Etxepareren Linguae vasconum primitiae, 1545), euskal literaturari hasiera emateaz gain, euskararen historiaren baitan aro berria zabaldu zuena.

Euskal literatura XVI. mendean hasi zela eta mende hartan bertan lan bat baino gehiago argitaratu zela jakiteak ez gaitu eraman behar euskarazko literatura orduan egonkortu zela uste izatera. Egia da orduz geroztik, sasoi batzuetan gehiago eta beste batzuetan gutxiago, (ia) etengabe argitaratu izan direla euskarazko liburuak, baina horrek ez du esan nahi lan horien guztien artean lotura egon denik; are gehiago, zenbat eta denboran atzerago joan, orduan eta isolatuago ikusten ditugu obrak eta egileak (maiz gertatu zen, XIX. mendera arte, hainbat autorek gaur egun funtsezkotzat ditugun lan zaharragoak ez ezagutzea). XVI. eta XVII. mendeetan, esate baterako, Etxeparek maitasuna, autobiografia omen dena, erlijioa eta euskararen gorantza landu zituen hamabost poematan (1545). Hogeita hamar urteren buruan, berriz, Joannes Leizarragak kalbinismoa zabaltzeko itzuli zuen Testamentu Berria (1571), hogeita bost urteren buruan Betolazaren dotrina argitaratu zen Bilbon (1596) eta urte hartan bertan Bizkaiko errefrau-bilduma bat, Refranes y sentencias, agertu zen Iruñean. Artean, Joan Perez Lazarragakoak zenbait olerki eta artzain-eleberri bat idatzi zituen Araban, 2004ra arte aurkitu ez zirenak, eta Garibay, Isasti edo Ibargüen Cachopinek ahozko literaturako material sakabanatu eta sarri zatikatuak bildu zituzten euren historia-lanetan. Bada, aurreko lan eta material-segidari begiratzea nahiko da aipatutako "isolamendu" eta jarraitasun ezaz jabetzeko.

Ipar Euskal Herriari gagozkiolarik, aipatzekoa da bertako egileek idatzi zituztela euskaraz XVI. eta XVII. mendeetan inprimatu ziren liburu (literaturazkoak nahiz erlijioari buruzkoak) gehienak eta garrantzitsuenak, nahiz eta gutxi izan. XVI. mendean, Ipar Euskal Herriko lau liburu inprimatu ezagutzen ditugu: Etxepareren Linguae vasconum primitiae (1545) eta Leizarragaren Iesus Christ Gure Iaunaren Testament Berria (1571), ABC edo christinoen instructionea (1571) eta Kalendrera (1571). Oihenartek beste egileren bat (Jean Detchegaray, esate baterako) aipatu zuen, baina ez zaigu haren lanik iritsi.

Berez "berandura" arte idatziz jaso gabe egondako materialak bildu arren, euskarazko ahozko literatura zaharrari lekua eman behar zaio euskarazko lehenengo letrak inprimatu ziren garaiaz aritzean; izan ere, ematen du sasoi hartakoak eta antzinagokoak direla zenbait balada, kanta eta kopla ezagun. Zaila izaten da, oro har, balada eta kantu zaharrak datatzea: zenbat eta hedatuago egon, hainbat eta gehiago aldatu (eguneratu, hizkuntzaren ikuspegitik) ohi dira, garai ezberdinetako jendeak bere egin ahala. Ipar Euskal Herrian, zuberotar jatorriko Bereterretxeren khantorea edo Ozaze Jaurgainian bezalako balada zaharrak dira aipagarriak. Badirudi biak ala biak direla Erdi Aroaren amaierakoak, eta ahoz aho iraun zutela harik eta XIX. mendeko folklorista eta historialariek (Chaho, Sallaberry, Michel, Jaurgain, etab.) euren kantutegietan jaso zituzten arte.

Bereterretxeren khantorea da euskaraz osorik iritsi zaigun balada zaharrenetariko bat eta, ziur asko, ezagunena. Sallaberryk jaso zuen, lehenengoz, Chants populaires du Pays Basque (1870) bilduman. Orduz geroztik, Jaurgain historialariak, Bordesek, Azkuek eta Gavelek bildu zuten, eta XX. mendeko Kantu, Kanta, Khantore bilduma bitxian ere ageri da. Gavelek baladaren hiru aldaera bildu zituen (Santa Grazin, Irurin eta Atharratzen) eta hirurekin bertsio berria osatu zuen. XX. mendeko 60ko hamarkadan, berriz, Jon Mirande idazleak aitari entzundako ahapaldi ordura arte idatziz jaso gabea kaleratu zuen.

Bereterretxeren khantorea baladak traizio eta hilketa baten istorioa kontatzen du: Konde batek Bereterretxe Larraineko etxetik irtenarazi egiten du modu onean, iruzur eginda ("Jaun Kuntiak berhala / traidore batek bezala: / Bereterretx, aigü borthala / ützüliren hiz berhala"), eta preso eraman ondoren, Maulera bidean, Ezpeldoi etxaurrean, hil egiten du era odoltsuan ("Ezpeldoiko alhaba / Margarita deitzen da: / Bereterretxen odoletik ahürka biltzen ari da"), babesteko aukerarik eman gabe. Sallaberryk (eta gerora Jaurgainek, aurrekoaren bidetik) Iruriko konde bati egotzi zion hilketa, beharbada lehiakide zuelako, Ezpeldoiko Margaritaren amodioa eskuratzeko edo bestelako hutsegiteren bategatik. Jaurgainen esanei jarraikiz, kondea Louis de Beaumont izan zen; hots, 1434tik aurrera Mauleko gobernadore izan zen -eta horrek izango luke zeresanik datazioan-. Lapurtar historialariaren arabera, bestalde, Bereterretxeren hilketa beaumondarren eta agaramontarren arteko gatazken ondorio izan zen.

Jatorria Zuberoan daukan arren, Ozaze Jaurgainian edo Atharratz Jauregian balada aurrekoa baino zabalduagoa dago, Ipar Euskal Herri osoan ez ezik, baita Nafarroa Garaian ere. Ez dakigu zehazki noizkoa den, baina badirudi kontatzen dituen gertakizunak XVI. mendean gertatu zirela. Poésies Populaires de la France izeneko bilduman argitaratu zen lehenengoz (1753). Jada XIX. eta XX. mendeetan, hainbat folkloristek (Chahok, Michelek, Sallaberryk, Bordesek, Aita Donostiak, Irigarayk, etab.) jaso zuten, eta XX. mendeko kantutegian ere agertu izan da. Jaurgainek hiru baladaren aldaera bildu eta bertsio bakarra osatu zuen, eta, horrekin batera, baladako pertsonaiei buruzko informazio asko bildu zuen. Lapurtarraren usteei jarraikiz, onartu izan da baladan ageri den ezkontza behartua Jaurgaingo Maria gaztearen eta Charles Luxe atharratzarraren artekoa dela; izan ere, hori da baladak kontatzen duena: Maria maitemindurik dago Sala izeneko gizonarekin, baina derrigor ezkondu behar du Atharratzeko jauntxoarekin. Bada, ahapaldietan barrena jauntxoa Mariaren bila joan aurreko uneak ageri dira, eta aldaeren arabera, Mariaren patua era batekoa edo bestekoa da.

Ipar Euskal Herriko tradizioko baladak dira, halaber, (nahiz eta, ziur asko, aurrekoak baino berriagoak izan) Egun bereko alarguntsa, Errege jan, Jaun Barua, Judu Herratua, Musde Sarri, Urrutiako anderea, etab.

Herri-antzerkira igarota, gorabehera handiak egon dira pastoralen jatorria aurkitu nahian ibili direnen artean, ez baita erraza zehaztea noizkoak diren lehenengoak. Lafittek eta Hérellek XVI. mendekoak zirela defendatu zuten, baina ematen du proposamen horri eusteko erabilitako argudioak ez zirela oso sendoak izan, zeharkakoak baizik (dokumentu eta testigantzak baino, antzerkiaren eta hizkuntzaren balizko ezaugarri arkaikoak aipatu zituzten).

Dokumentu zuzenez den bezainbatean, Hérellek 1500eko Clovisen pastorala aipatu zuen, baina ez da horren arrastorik aurkitu. Oihenartek, halaber, Artzain gorria (1565ekoa omen zena) aipatu zuen, baina horren alerik ere ez zaigu iritsi. Parisko Liburutegi Nazionalean, bestalde, Saint Jacques pastoralaren ale idatzi bat dago, eta eztabaida-iturri izan da, batzuek (Hérelle, Urkizu) 1634 data ikusi duten lekuan, beste batzuek (Oyharçabal) 1834 jartzen duela frogatu dutelako. Azkenik, Hérellek berak 1723ko data jarri zion Jeanne d'Arc pastoralari, argudio garbirik eman gabe.

Aurreko guztia ikusirik, ezin esan daiteke XVI. mendean jada pastoralak bazirela defendatu dutenek horri eusteko argudio sendorik eman dutela: dokumentuak falta dira, argudioak zeharkakoak eta ahulak dira, datazio-arazoak egon dira, etab. Hori ikusirik, ezin esan daiteke mende hartan ez zegoela pastoralik, baina datu sendoak daude uste izateko, berez, beranduago (XVIII. mendean?) hasi zirela.

Bernat Etxepare da, kronologikoki, euskaraz idatzitako lehenengo liburuaren egilea, eta egileaz ezagutzen diren datu gehienak liburuko izenburutik eta testu batzuetatik atera izan dira. Badirudi 1475 aldera jaio zela Sarrasketan (Nafarroa Beherea), Eiheralarreko erretore izan zela eta Biarnon espetxeratu zutela, ziur asko, Nafarroako gerlan Gaztelako erregearen eta beaumondarren alde agertzearren. Ezagutzen zaion obra bakarra, jada aipatutako Linguae vasconum primitiae, Morpain inprimatzaileak argitaratu zuen, Bordelen, 1545ean.

Orduko edizioaren ale bakarra gorde da gaur egunera arte (Frantziako Liburutegi Nazionalean dago), baina zenbaitek uste izan du, liburuaren amaieran ageri den oharra dela eta (obra hiru urtez argitaratzeko baimena Morpaini bakarrik ematen zaiola azaltzen duena), liburua aurretik argitaratu zela lehenengoz. Bestalde, Arnaud Oihenartek Adrian Morront-ek egindako beste edizio bat aipatu zuen, gugana iritsi ez dena eta, egotekotan, 1545ekoaren ondokoa izango zena. Harrerari gagozkiolarik, nolanahi den ere, ez dirudi egileak nahi beste zabaldu zenik; izan ere, Oihenartek aipatzen (eta kritikatzen) duen arren, ez da Etxepareren lanaren aipurik ez Pouvreau-ren lanetan, ez Larramendirenetan.

Linguae Vasconum Primitiae lan laburra da: 56 orrialde, zenbait ohar labur, eskaintza erako hitzaurrea eta hamabost poema (1.159 bertso-lerro) biltzen ditu. Egilearen asmoari dagokionez ere obra garrantzitsua dugu; izan ere, Etxeparek bazekien aurretik ez zegoela euskal lan inprimaturik (bere lanaren izenburua begiratzea besterik ez dago), eta euskaraz eman nahi izan zituen beste hizkuntza batzuetako literaturetan lantzen ziren zenbait gai.

Etxepareren poemak gaika multzokatu izan dira: erlijiosoak, maitasunezkoak, autobiografikotzat jo izan den bat eta kanta-itxurako bi, euskara ahots goran goraipatzeko egindakoak.

Garaztarraren erlijiozko poemek ("Doctrina christiana", oro har, eta horren baitako "Iudizio generala") egilearen ideologia islatzen dute, zenbait ikertzaileren ustez. Lehenengoaren izenburuak bete-betean laburbiltzen du testuaren edukia, bertsoz emandako dotrina kristauaren azalpena baita (euskal literatura erlijiosoko lehenengoa, bide batez). Bigarrena, aldiz, dekalogoa dugu. Bi testu horietako nia, hia eta zua egileari, Jainkoari eta obraren hartzaileei, hots, irakurleei, dagozkie, hurrenez hurren. Testuotan ikus daiteke Etxeparek barneko bizimoduari ematen dion garrantzia, barne-otoitza liturgia hutsaren aurrean lehenesten baitu.

Era horretako eta bestelako zenbait ideia direla eta, Kempis-en debozio modernoaren eta Erasmoren eragina ikusi du Aurelia Arkotxa irakasle eta idazleak Etxeparerengan, baina ez dirudi kritikari guztiek ikuspegi horrekin bat egiten dutenik. Iñaki Aldekoak, nagusiki, Erasmoren balizko eragin horren aurkako argudio sendoak eman ditu: besteak beste, Etxeparek Erasmoren eraginpean idatzitako zenbait lerro Gerson-i jarraikiz egindakoak direla frogatu du oñatiarrak. Are gehiago sakontzeko, edukiari gagozkiolarik, Etxepareren dotrina kristaua tradizionala dela aldarrikatu du Aldekoak: garaztarraren ahapaldietako irudiak tradizio kristaukoak dira, eta dotrinen eta predikatzaileen mende daude. Bestela esanda, Etxepareren dotrina kristaua azaltzeko ez dago Erasmo zertan aipatu; are gehiago, balizko aipamen hori egiteak arazoak besterik ez dakartza, Etxepareren zenbait ideiek Erasmoren zenbait ikuspegirekin talka egiten dutelako, aurrez aurre. Esate baterako, judizio orokorrari dagozkion irudi eskatologikoak ageri ditu Etxeparek, eta ez dirudi halakoak Erasmoren gustukoak zirela, ez baitzen irudi harrigarriak eta beldurgarriak erabiltzearen aldekoa. Beste alde batetik, Erasmoren testuetako eta Etxeparerenetako Jesukristoren irudia ere ez da bera. Lehenengoak Jesukristoren irudi hurbilaren alde egin eta haren gizatasunean sakondu nahi izan zuen; garaztarrak, aldiz, Erdi Arotik zetorren irudia baliatu zuen: Jesukristo epailearena. Gainera, haren alderdi jainkotiarrena erakutsi zuen. Azken bateraezintasun bat aipatzearren, Ama Birjinaz hitz egin daiteke: Etxepareren liburuan hainbat alditan ageri da Ama Birjina, harenganako debozio bizia erakusten du egileak, ardatz gisa maitasuna duten testuetan ere bai. Erasmoren pentsamenduan, aitzitik, Ama Birjinak leku eskasa dauka eta ez dago aipatutako debozioaren antzik ere, Erasmok Jesukristo jotzen baitu gizakien salbaziorako bide bakartzat.

Maitasunezko testuez denaz bezainbatean, Etxeparek maitasun mundutarra eta zerutiarra uztartu zituen; esan nahi baita, Erdi Aroko azken mendeetako literatur ereduen jarraitzaile izan zen garaztarra. Kristautasunean oinarritutako maitasun ederrarekin batera, emakume debekatu mundutarra maitale bidegabeen helburu gisa ageri da Etxepareren testuetan, eta erotismo-zantzuak ere ez dira falta. Patxi Salaberrik esandakoarekin bat, Ama Birjinaz aritu ondoren, gizakien mundurako bidea egin zuen garaztarrak, eta emakume mundutarrengan sarri aurki daitezke Ama Birjinaren islapen eta zantzuak, gogoratu behar baita Ama Birjina ere emakumezkoa dela, nor eta Jaungoikoaren ama, hain zuzen ere (amaierak amaiera, "Emazten fabore" testuko ahapaldi gehienetan emakumeak goraipatzen dira). "Amorosen gaztiguya" da Linguae vasconum primitiae liburuko lehenengo maitasun-poema, ondoren datozenen aitzindari eta bide-urratzaile, non egileak bekatuzko amodioak utzita, maitasuna Ama Birjinarengana zuzentzeko deia egiten baitu: "amoretan plazer baten mila dira dolore" dio poema horretan, eta ideia hori anplifikatu besterik ez da egiten hurrengo poemetan, harik eta "Amore gogorraren despita" poeman horren guztiaren azken ondorioa ematen duen arte: "Andre faltaz eniz hilen balinba ni lehena; / oroz etsi behar dizit, non balitate hobena; / heki ezin medra naite, bai gal neure arima; / bategatik sarri niro diren oroz arnega".

Bestalde, arestian esan den bezala, emakumezkoak ia Ama Birjinaren parean ageri dira Etxepareren zenbait poematan, baina ez da gauza bera gertatzen gizonezkoekin; izan ere, gizonak darama galbidera emakumea ("Emaztiak ez gaitz erran ene amorekatik; / gizonek utzi balitzate, elaidite faltarik. // Anhitz gizon ari bada andrez gaizki erraiten, / arhizki eta desoneski baitituzte aipatzen, ixilika egoitia ederrago lizate; / andrek gizoneki bezi hutsik ezin daidite"). Gizona, gaiztoa izateaz gain, aseezina eta bortxatzailea da ia, kortesia ez da nahiko berarentzat, kortesiak ez du asetzen eta, emakumeen ezetzaren aurrean, gizonak emakumea menpean hartzen du.

Jada esan denarekin bat, Etxeparez dakigun gehiena bere liburutik ateratako datuak dira, eta egilearen biografia egitean berebiziko garrantzia eman zaio "Mosen Bernat Etxeparere kantuia" poemari (testua autobiografikotzat jo dutenen artean, behintzat); izan ere, bertan eman zuen garaztarrak bere kartzelaratzearen berri.

Liburuko azken bi poemetan ("Kontrapas" eta "Sautrela"), aldiz, bestelako izpiritua atzematen da: izpiritu berriagoa, alaiagoa eta indartsuagoa. Euskara goraipatzeko, mundura ateratzeko eta beste hizkuntzen parean jartzeko idatzitako testuak dira, buruz ikasi eta kantatuz zabaltzekoak. Gaia, bada, kontuan hartzekoa da, poetak herriko hizkuntzaren inguruko hausnarketa egin zuela erakusten baitu, eta horrek, zenbait adituren ustez, Etxepareren testuok (eta, bide batez, Bernard Leheteri idatzitako hitzaurre-itxurako eskaintza) Ernazimendu hasierako izpirituarekin lerratzen baititu. Euskarari plazara eta mundura irteteko deia egiten zaio eta jada inprimaturik dagoela esaten da.

Aurrekoaren ildotik, Etxepareri buruzko eztabaida gehienak, metrikari dagozkion zenbait alde batera utzita, egilearen kokapenari buruzkoak izan dira: batzuek Erdi Aroaren amaierako eta Ernazimenduaren hasierako autore gisa ikusi dute, baina beste batzuek diotenez, humanista da, ia bete-betean, garaztarra. Aurelia Arkotxak, esate baterako, Linguae vasconum primitiae obraren peritestua aztertuta, Etxepare Ernazimendutik hurbilago ikusi izan du Erdi Arotik baino. Horretarako, honakoak aztertu ditu: barruko portada (latinez idatzia, izenburua eta egilearen eta lanaren berri ematen duena), liburu amaierako hitz-atzea, inprimatzailearen oharra (latinez idatzia, ortografiari eta ahoskatzeari buruzko argibideak ematen dituena), tipografia (biribil humanistikoa, Morpainek Bordelen 1542an sartutakoa), sarrerako puntuazioa (ez dira Dolet-en jarraibideak jarraitzen), liburuan ageri diren grabatuak eta luxuzko koadernatzea (ziur asko XVIII. mendekoa).

Beste alde batetik, zenbait ikertzailek bi idatzi-aldi, aro edo estilo ezberdindu izan dituzte (Lafon izan zen hori adierazi zuen lehenengoa). Batean sartuko lirateke Linguae vasconum primitiae-ko hitzaurrea eta azken bi poemak ("Kontrapas" eta "Sautrela") eta bestean gainerakoak; hots, lehenengoak Ernazimenduko izpiritutik hurbil ikusi izan dira, eta bigarrenak Behe Erdi Aroko literatur moldeetatik hurbilago, hala edukiz nola formaz.

Azken horretaz, hau da, formaz, ezer esatekotan, Etxepare, oro har, Erdi Aroko ahozko bertsogintzatik hurbil aritu zela esan izan da, ahozkotasunetik zuzenean hartutako baliabideak (formulak, errepikapenak, esaldiak, etab.) erabili zituela eta ordura arteko inguruko hizkuntza erromantzeetako literaturetako kanta-poesiaren antzeko ezaugarriak aurki daitezkeela Linguae vasconum primitiae lanean.

Obraren harrerari gagozkiolarik, gaitza da esan ahal izatea egiazki nolakoa izan zen, baina, jada aipatutakoen arabera, ez dirudi garaztarraren obra asko zabaldu zenik. Esan den bezala, Pouvreauk eta Larramendik ez zuten aipatu, eta ez dirudi XVI. mendean bertan piztutako erlijio-mugimendu eta istiluek ezagutza horren alde egin zutenik: Etxepareren testuetako edukia oso urruti zegoen kalbindarrengandik, eta zer esanik ez Trentoko Kontzilioak (1545-1563) eta Kontrarreformak era zurrunean ezarritako ideietatik.

Joannes Leizarragaren bizitzaz gauza gutxi dakigu: bere jaiotza- eta heriotza-datak ez dira ziurrak, baina badirudi 1506an jaio zela Beskoitzen (Lapurdi) eta protestante bihurtu aurretik apaiz katolikoa izan zela. Euskaraz argitaratu zuen lehenengo prosa-idazlea eta itzultzailea izan zen.

1560 aldera katolizismoa atzean utzi, kalbinistekin bat egin eta kartzelaratu egin zuten Leizarraga. Garai hartako erlijio-gatazka eta mugimenduak ulertzea ezinbestekoa da Leizarragaren itzulpenak (literaturaren) historian kokatzeko. XVI. mendearen bigarren erdialde hartan Luteroren ideia eta aldarrikapenak zabaltzen ari ziren, eta Joana Albretekoa, Nafarroako erregina, protestante bihurtu zen 1560 aurretxoan. Bada, kalbindarren ideiak herritarrengan zabaldu eta finkatze aldera, Euskal Herrian euskararen bidez egin beharreko lana zen hori. 1563an kalbindarrek lehenengo sinodioa egin zuten Paben, eta hara gonbidatu ondoren agindu zioten Leizarragari Testamentu Berria eta beste zenbait otoitz kalbindar itzultzea. Badirudi, lan handia izanagatik, Leizarragak bizpahiru urtean burutu zituela itzulpenak; izan ere, 1565ean lau laguntzaile euskaldun izendatu zituen Olorongo biltzarrak Leizarragak egindako lana gainbegiratzeko eta zuzentzeko: Piarres Landetcheverry eta Sanz de Tartas zuberotarrak, Joannes Etcheverry lapurtarra eta Tardets izeneko Bastidartua.

1566an Nayko sinodoan Leizarragak egindako lana goraipatu zuten, eta handik urtebetera Paueko sinodoak ministro izendatu eta Bastidara (Nafarroa Behera) bidali zuen lehenengoz. Jakin badakigu 1570eko hamarkadaren hasieran Leizarragak hiru ministroren semeak izan zituela euskara- ikasle, baina mende amaiera hurbildu ahala gero eta eskasagoak dira beskoiztarrari buruz ezagutzen diren datuak: badakigu 1577an eta 1579an protestanteek egindako bilkuretan egon zela, 1582an Jacobo Augusto de Thou frantses politikari eta historialariari bere itzulpenen ale bat eman ziola eta ez zela 1590eko hamarkadako protestanteen bilkuretan egon; hortaz, ondoriozta daiteke 1600. urtearen inguruan hil zela.

Joanes Leizarragaren lan nagusiak hiru dira, eta hirurak 1571n kaleratu ziren Arroxelan: Iesus Christ gure Iaunaren Testamentu Berria (itzulpen-lan nagusia), Kalendrera eta ABC, edo Christinoen Instructionea.

Lehenengoan, hots, Testamentu Berriaren itzulpenean, itzulpen nagusiaz gain badaude beste zenbait testu ere: alde batetik, obraren hasieran eta amaieran Leizarragak berak sortutakoak daude, hots: erreginari zuzendutako gutuna ("Gucizco Andre noble Ioanna Albrete Naffarroaco Reguina Bearnoco Andre guehiénic, denari...), "Heuscalduney" atala, hau da, obraren benetako hitzaurrea, eta "Çuberoaco herrian usançatan ezdiraden hitz bakoitz batzu hango ançora itzuliac" izenekoa. Beste alde batetik, "kalbindar elizak agintzen zuenari segituz burutu ziren" (Salaberri, 2010a: 121) testuak daude, hau da, beste itzulpen-, moldapen- eta egokitzapen-lan txikiago batzuk, hala nola: "Testamentu Berrico hitz eta minçatzeco manera difficil bakoitz batzu bere declarationéquin", "Batbederec iaquiteco, eta maiz iracurtzeco duen Advertimendua nola Iesus Christ den Iaincoaren Leguearen fina, eta gure salvatzeco moien bakoitza", "Testamentu Çaharrac eta berriac iracasten draucuten guciaren sommarioa", "Testamentu Berrico liburuën icenac", "Testamentu Berrico materien erideiteco Taulá" nahiz "Testamentu Berrian diraden icen propri Hebraico eta Greco batzuen declarationea".

Testamentu Nagusiaren itzulpena dela eta, zenbait ikertzaile jatorrizko lana zein izan daitekeen argitu nahian aritu dira. Luzaroan uste izan da beskoiztarrak Olivétan-en frantsesezko bertsioa, grezierazkoa eta Vulgata baliatu zituela; alabaina, azken urteotako ikerketek baztertu egin dute uste hori. Patxi Salaberriren ustez, 1559 eta 1563 artean frantsesezko Nouveau Testament delakoa izan zuen Leizarragak eredu nagusitzat.

Kalendrera lana, bestalde, izenburuak dioen bezala, 16 orrialdeko egutegi soila da, erlijio-egutegia.

ABC, edo Christinoen instructionea othoitz eguiteco formarequin, azkenik, haur eta gazteak gogoan hartuta egindako liburua da eta lau atal nagusi ditu: hitzaurre-antzekoa, gramatika, aritmetikari buruzkoa eta, garrantzitsuena, dotrinari buruzkoa. Badirudi Leizarragak Lyonen 1555an argitaratutako eredu kalbindarrari jarraiki egin zuela ABCa.

Leizarragak lanak amaitu zituenetik Arroxelan argitaratu zenera arte sei bat urte igaro ziren. Bada, Joana Albretekoa erregina 1572an hil zen, eta handik bi urtera (1574) eman zuten lana banatzeko baimena; hortaz, izan daiteke erreginak berak itzulpenak ikusi ez izana. Obren inguruko zalantzak ez dira hor amaitzen, ordea: Vinson ikertzaileak 40 bat aleko tirada egin zela esan zuen, baina ale batzuen eta besteen arteko aldea nabarmena da, idazkeran bertan. Aldaketa horiek ikusita, Lacombek lanak baten baino gehiagotan argitaratu zirela proposatu zuen, baina Vinsonek kontrako argudioa eman zuen, inprimatu ahala Leizarragak berak proposaturiko aldaketak izan zitezkeela esanda.

Lanak sasoiz amaitu eta kaleratu ziren arren, protestanteen asmoen porrotak Leizarragaren itzulpenek euren helburua bete ezin izatea eragin zuen. Joana Albretekoa hil zenean Enrike III.a Nafarroako erregeak (Enrike IV.a Frantziakoa) erlijio katolikoa berrezarri zuen, bai eta kultu protestantea debekatu ere. 1589an Frantziako errege izendatu zuten, eta katolizismora bihurtu zen. Handik sei urtera Rex Christianissimus izendatu zuten, eta hortik bere esaldi ezaguna: "Merezi du Parisek meza bat". Ondoko mendeetako euskal idazleak, gainera, indarrez sartu ziren, eta bestelako ereduak sendotu zituzten. Hori horrela, Leizarragaren lanak ez ziren XIX. mendera arte berrargitaratu, euskal ikertzaileen eskutik batez ere, eta zatika.

Itzulpenak itzulpen, edizioak edizio eta iturriak iturri, Leizarragaren hizkerak edo, hobeki esanda, Leizarragak hautaturiko hizkerak ematen die atentzioa egungo ikertzaileei, batik bat. Zalantzarik gabe lan handi, sakon eta zaila egin behar izan zuen beskoiztarrak agindutako lana gauzatzeko; izan ere, hizkuntza-eredu bat hautatzeaz gain, sortu egin behar izan zuela uste dute ikertzaile gehienek.

Hotsei eta morfologiari dagokienez, eredu zinez arkaikoa da Leizarragarena. Lexikoaz den bezainbatean, bestalde, latinerako daukan joera nabarmena da edozein pasarte irakurri orduko. Hainbatek esan legez, zalantzarik gabe jatorrizko testuetatik (gehiegi) aldendu behar ez izateak izango zuen eragin zuzenik latinarekiko "zaletasun" horretan; hots, eredutik hurbil idatzi beharra, jatorrizko testuek esaten zutena albait berdinen islatu beharra, izan daiteke egilea latinera hainbeste hurbiltzeko arrazoietako bat. Eta ideia horren alde egiten du itzulpenak ez diren testuetan, gutxi izan arren, egilearen joera hori "lasaitzea", nolabait esatearren.

Gauza gutxi dakigu Beltran Zalgiz edo Bertrand de Sauguis-i buruz, eta badirudi bere obra gehiena galdu egin dela. Ez dakigu noiz jaio zen, baina jakin badakigu zuberotar jauntxoa izan zela, kalbinista eta legegizona. Bere emaztea, Catherine de Vesgez, Arnaud Oihenarten familiakoa zen. Kargu garrantzitsuak izan zituen Maulen, Piamonten (Italia), Paben eta Donapaleun. Oihenartek berak azaldu zuen Zalgize poeta ona zela, baina, tamalez, zuberotarraren testuak galduak dira. Zenbait errefrau ere bildu zituen Zalgizek, Oihenartek bere bilduman jaso eta guganaino iritsi direnak.

  • ALDEKOA, Iñaki. Euskal literaturaren historia. Donostia: Erein, 2008.
  • ALDEKOA, Iñaki. "Bernat Etxepare 'Doctrina Christiana' y poesía amatoria". (ASJUn argitaratzeko), 2010.
  • ARKOTXA, Aurelia. "Oihenarten amodiozko poesien azterketa konparatiboa". Iker 8. Oihenarten laugarren mendeurrena. Bilbo: Euskaltzaindia, 1994.
  • ARKOTXA, Aurelia; OYHARÇABAL, Beñat. "El siglo XVI: Las primicias de las letras vascas". OLAZIREGI; Mari Jose (ed.). Studies in Basque classical litterature. Reno: Center for Basque Studies, University of Nevada, Reno, 2008.
  • BATZUK. Iker 8. Oihenartenlaugarren mendeurrena. Bilbo: Euskaltzaindia, 1994.
  • DAVANT, J. L. Zuberoako literaturaz. Antologia laburra. Bilbo: Euskaltzaindia, 2009.
  • MICHELENA, Luis. Historia de la literatura vasca. Madrid: Minotauro, 1960.
  • ORPUSTAN, J.B. "Bernat Etxepare'ta Arnalde Oihenart: ondoriotasunetik harat". Iker 8. Oihenarten laugarren mendeurrena. Bilbo: Euskaltzaindia, 1994.
  • SALABERRI, Patxi. Iraupena eta lekukotasuna. Euskal literatura idatzia 1900 arte. Donostia: Elkarlanean, 2002.
  • SALABERRI, Patxi. "Iturri urdinen bila (Leizarragaren Testamentu berria eta hari erantsitakoak)". Egan. 2010-1/2. 109-149. orr.
  • SALABERRI, Patxi. "ABC, edo christinoen instructionea" (1571). Egan. 2010-3/4. 111-138. orr.
  • VILLASANTE, Luis. Historia de la literatura vasca. Oñati: Sendo, 1961.
  • VILLASANTE, Luis. Axular. Mendea. Gizona. Liburua. Oñati: EFA, 1972.