Kontzeptua

Euskal Herriko zuhaitz sakratuak

Arbol

Zuhaitzak gurtzea (dentolatria) ohikoa izan da Europako baso-zonetan eta bereziki Euskal Herrian, bertan basoarekin lotutako sinesmen eta erritu batzuk oraindik ere irauten dutelarik. Hortik sortzen da zuhaitz sakratua -"santua" edo "monumentala" izenez ere ezaguna- sinbolo politiko-erlijioso moduan.

Mendebaldeko Pirinioetan zuhaitz sakratuak egoteak zerikusia du baso ugari egotearekin eta horiek tokiko ekonomian duten garrantziarekin. Landare horiek erabilera eta kontsumorako ondasunak dira -eta, hortaz, saleros daitezke-, eta horien balio mistikoak zerikusia du Pirinioetako herrietako komunikazio-sistema tradizionalarekin, zuhaitzek eta basoek beti izan baitute goi mailako kultura-status bat. Beste modu batera esanda, basoak orokorrena eta zuhaitzak bereziki ez dira soilik baliabide ekonomikoak edo ohiko erabilerarako ondasunak, baizik eta "pentsatzeko onak" dira -Levi Strauss parafraseatuz- . Horixe da gaiarekin lotutako sinesmenei, errituei, ohiturei, objektuei eta toki sakratuei eman diezaiekegun zentzua.

Frantziako Pirinioetan, Fagus jainkoari (pagoa) egindako hainbat eskaintza aurkitu dira, zuhaitzen irudiak dituzten aldare gisa. Esaterako, Croix de l?Oraison, Saint Bertrans de Comminges-en. Sexs arbori deo (sei zuhaitzen jainkoa) dugu erromatarren garaiko lekukotasun epigrafiko interesgarri bat (Marco Simon, 2007-2008:1023-1025).

Caro Barojak (1989), halaber, Marte jainkoaren (Marti Arixoni) -edo Arixo jainkoa (deus Arixon)- haritzarekin erlazionatzen du. Kasu horietan, epigrafiak erromatarren garaira eramaten gaitu. Dena den, zuhaitz-jainkoekin lotutako beste gurtza batzuk daude, eta lehenagokoak izan daitezke, esaterako: Faido, Arabako hegoaldeko kobazulo artifizialetan agertutako zuhaitz baten irudia (op.cit.:341-343).

Euskaldunentzat, haritza (aritz edo aretx) zuhaitz sakratua izan da (arbol vitae-aren tokiko bertsioa). Kondaira batek dio Eneko Aritzak, Nafarroako lehenengo erregeak, haritzarengatik zeramala ezizen hori (ikus:344-345).

Dirudienez, haritzak Euskal Herrian duen indar sinbolikoak kristautasunaren aurreko erlijio-sinesmenekin bat egiten du. Horretan oinarritzen dira ere mendebaldeko Pirinioetako basoei lotutako mito eta kondaira batzuk. Horixe da Basajaunaren kasua. Toki batzuetan, hala nola Goñi harana, basoan hazten den haritz zaharra izan da jainko horren irudikapena (Perales Diaz, 2011: 10). Pertsonaia mitologiko horrek gorputz iletsua, bizar luzeak eta indar harrigarria ditu, eta zalantzarik gabe, antzina basoetako bigarren mailako jainkoa edo numena izan zen (Caro,1989: 347).

Zuhaitzei eta basoei buruzko mitologia tradizional horren izpirituek eta jainko zaharrek lotura zuzena gordetzen dute pasadan mendeko etnografoek eta folkloristek -Barandiaran (2007) eta Resurreccion Maria Azkue (1989), adibidez- bildutako sinesmen magiko batzuekin.

Iraganean, Bizkaiko zona batzuetan uste zuten zuhaitzak nahita joaten zirela baserrietara, erre zitzaten. Caro Barojak dioenez, Barandiaran aipatuta, kontu hura amaitu zen emakume bat bere luxuzko etxearen atarian zuhaitz haien adarrekin korapilatu zenean. Honela esan zuen, amorrazioz: "Etorriko ez bali obea leiko"(hobe litzateke etorriko ez balira). Ordudanik, gizonek mendira joan behar dute, zuhaitzak moztera (Caro, 1989:343).

Arbol

Euskal Herriko etnografia-erregistroak sinesmen magiko ugari eskaintzen ditu ere, Azkuek Donibane Garazin jasotakoak bezala.

"Baso bat saltzen denean, baso hori zeharo haserretzen da, eta zuhaitzen bat erortzen da bertatik zihoan gizona zanpatuz. Moztuko den zuhaitzari barkamena eskatzeko ohitura ere dokumentatuta dago -Europako hainbat tokitan agertzen da-. (ikus: 343). Horrez gain, Ameskoako haranean, ohikoa zen aitak haritzen bat moztea seme bat jaiotzen zenean. Horrela, umeak hogei urte betetzen zituenean, zuhaitza nahiko lehorra zegoen, eta haren enborra eta egurra etxe berria eraikitzeko erabiltzen zen"

(Perales Diaz, 2006:51) (gaztelaniatik moldatutako itzulpena).

Dentolatriak edo zuhaitzen gurtzak marka garrantzitsua utzi du toponimian. Euskal Herrian, zona batzuetan haritzak baso osoa izendatzen du, eta, beste batzuetan, berriz, zuhaitz-espezie horri egiten dio erreferentzia (Caro Baroja, 1989:). Nafarroako mendietan, besteak beste, honako hauek topa genitzake: Aritzelatz (haritzaren saroia), Arizbakotx (haritz bakartia), Arizdigorri (harizti gorria), Arizgain (haritzaren goialdea), Arizgaña (hariztiaren goialdea), Arizmeaka (haritzen pasabidea), Ariztia (haritz-basoa) eta Ariztokia (haritzen tokia) (Belasco, 2000). Leku-izen horietako batzuk ipuin eta kondaira herrikoiekin zerikusia dute, eta zenbaitetan, literatura-obra erromantikoetan agertzen dira ere.

Arbol

Horixe da Arturo Campionen Erraondoko danbolin-jolearen kasua, adibidez. Istorioak, laburbilduz, Martin Izko tchuntchunero-aren semea zen Pedro Ferminen kasua kontatzen du. Karlistadetan ez borrokatzeagatik, aitaren baserria utzi, eta Buenos Airesera joan zen lan egitera. Ameriketan mende erdia eman ostean, danbolin-jolea jaurerrira itzultzen da, eta dena oso aldatuta topatzen du. Herriminez negar egiten du, haritz zahar bakarti baten azpian danbolina joz.

Aipatu direnez aparte, Euskal Herrian pagoarekin (fago) eta artearekin lotutako leku-izen ugari daude. Lehenengoari dagokionez, Fagoaga, Paguaga, Fagodi eta Pagogaña ditugu (Caro,1989:341). Nafarroan, halaber, beste izen hauek aurki ditzakegu: Pagadi (pago-basoa), Pagadiandieta (pagadi handia), Pagalleta eta Pagolleta (pagadi borobila edo pagondoa), Pagamendi (pagoen mendia) eta Paogeta (pagoen tokia) (Belasco, 2000:320-321).

Toki horietako batzuk kondairak dituzte. Hori litzateke Aralar Mendiaren Pagomari (Mariren pagoa) delako zuhaitzaren kasua. "Sakanako herri batzuetan diote, Iribasko neskatila bat eta Lakuntzako gazte bat Intzazelaiko larreetan topatu ohi zirela, pago erraldoi baten azpian. Egun batean, elurte batek harrapatuta hil egin ziren, eta eskutik helduta agertu ziren, pagoaren azpian" (Perales Diaz, 2007: 13) (gaztelaniatik moldatutako itzulpena). Mugarri garrantzitsua izateaz gain, gaur egun desagertuta dagoen zuhaitz erraldoi horrek -kontakizunean 400 urte zituela zioten- lekukotzat jardun zuen, eto agian baita "alturetako topagune" moduan ere.

Arbol

Montxo Armendarizen Tasio filmean ikus daitekeen moduan, Lizarrako herri batzuetan, antzina gaztainondo edo haritz baten azpian egiten zen dantza. Legardan (Nafarroan), Jasokundearen elizaren atariaren alboan, aspaldi hilerria zegoen tokian, zuhaitz bat eta harrizko eserleku-begiratoki bat dago; herritarrak bertan biltzen dira oraindik ere, ziertzotik babesteko. Buñuelgo herrigunean, berriz, pinu erraldoi bat dago oraindik ere, Gabonetan apaindu eta zaindariaren jaietan edertzen dena. Adibide horien bidez ikus daitekeen moduan, zuhaitz nagusiak, adaburu handiko ale zaharrak, egunerokoan topagune dira eta baita festa-sinbolo ere.

Garai zaharretan, zuhaitza mugarritzat edo mugatzat erabili ohi zen. Zuhaitz horiek lurralde baten amaiera edo hasiera eta herrigunearen amaiera adierazten zuten. Gaur egun, zenbaitetan bidegurutzeak daude, antzinako zuhaitz-mugarrien ordez. Halaber, aipatu behar da Erdi Aroan Bizkaian haritzak lurraldeko mugak markatzeko erabiltzen zirela (Aretxabalagakoa, Lujaondoko Malato zuhaitza, eta abar).

Mugarri-rol horrekin eta lehen aipatutako izaera magiko-erlijiosoarekin lotura zuzena dago Euskal Herriko zuhaitz batzuk izan duten esanahi juridiko-politikoarekin. Hori da, besteak beste, Gernikako haritzaren kasua. Caro Barojak (op.cit.:355) dioen bezala,

"Bizkaiko Jaurerriko batzar nagusiak haritz baten gerizpean egiten ziren. Durangaldean ere zuhaitz baten babesean egiten zituzten: Gerediagakoa"

(gaztelaniatik moldatutako itzulpena).

Caroren hitzetan, "Bizkaiko Jaurerriko lehenengo armarria zuhaitz berde bat zen, zilar-koloreko hondo baten gainean, eta zuhaitz hori Gernikako arbola zen" (ikus: 365) (gaztelaniatik moldatutako itzulpena). Batzar-etxearen aurrean kokaturik, arbola gizarte-bizitzaren goi mailako sinboloa da, ezbairik gabe. "Zuhaitzari begira zin egin behar da jaun izateko, legeak zuhaitzari begira egiten dira, eta zuhaitzari begira salatu eta legez kondenatu edo libre uzten dira gizonak. Leinuz osatutako eta bandoetan banatutako gizarte hartan, modu horretara transmititzen zen boterea. Azken finean, modu horretara eman eta aplikatzen ditu legeak gizarteak" adierazi zuen Carok (ikus:360) (gaztelaniatik moldatutako itzulpena).

Euskal Herrian, haritzak esanahi berezia du sinbolo politiko gisa, baina hori ez da gure kulturan soilik gertatzen. Aurrekariak eta antzekotasunak daude lehengo eta oraingo beste erkidego batzuekin, horietan ere antzeko erabilerak dituzten zuhaitz sakratuak agertzen baitira. Adibidez, aequo-en herria -erromatarren herri garaikidea- eta Auverniako "Pinon" leinua (XVIII. mendea). Azken horiek ehun urteko haritz handi baten azpian hautatzen zuten maison de village-ko buruzagia (ikus: 387). Hala ere, sinbolo hori ez da inon Euskal Herrian bezain aktibo egon politikoki, eta ez da beste inon hemen bezain luze mantendu eta irudikatu ere. Erdi Aroan, Gernikako haritzak bizkaitarrek jauntxoen aurrean zituzten askatasunak sinbolizatzen zituen. XIX. mendean, berriz, Iparragirreren bertsoek -karlisten ideien eraginpean- Gernikako haritzari buruz diote: "arbola santua, Jainkoak duela mila urte bertan landatua eta euskaldunontzat bedeinkatua" (gaztelaniatik moldatutako itzulpena). Arbolak, ordea, ez du zerikusirik Picassok izen horrekin bataiatu zuen koadroarekin, gerra zibilaren izugarrikeria irudikatzen baitu margoak.

  • AZKUE, R. M. Euskalerriaren Yakintza. Literatura Popular del País Vasco. Costumbres y supersticiones. Madril: 1989. I. alea.
  • BARANDIARAN, Jose Miguel de. Mitos del Pueblo Vasco. Editorial Astero, 2007. Erroak bilduma.
  • BELASCO, Mikel. Diccionario etimológico de los nombres de los montes y ríos de Navarra. Iruñea: Pamiela, 2000.
  • CARO BAROJA, Julio. Ritos y mitos equívocos. Madril: Istmo, 1989.
  • MARCO SIMON, Francisco."Sobre la romanización religiosa en los Pirineos". Veleia, 24-25 or., 2007-2008.
  • PERALES DIAZ, J.A. "Pagomari, el árbol de los enamorados". Diario de Navarra(La semana navarra), 2007-XI-18, 12-13 or.
  • PERALES DIAZ, J.A. "El roble de Garaioa". Diario de Navarra, 2006-IV-16, 50-51 or.
  • PERALES DIAZ, J.A. "El barranco de Artazul". Diario de Navarra (La semana navarra), 2011-X-23, 10-11 or.