Kontzeptua

Euskal alfabetatzearen eredu historikoa

Informazio osagarria



Euskal Herriko alfabetatze prozesuaren ereduak ezaugarri propioak dauzka, ekoizpenerako baldintzak eta herrialdeak berak dituen ezaugarri kultural zein sozialak direla eta. Horrela, hiru alfabetatze eredu aipa ditzakegu, biztanleak zein hizkuntzatan alfabetatuak izen diren kontutan hartuta, hau da, gaztelera, frantsesa edo euskara. Kasu honetan, euskarazko alfabetatze prozesua aztertuko dugu, duela gutxi gertatu baita. Berez, gizarte mailan ez zuen indarra hartu XX. mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadara arte, hogeigarren hamarkadan zehar abertzaleek zenbait auzunetako eskoletan bideratutako ekimenak edota hamarkada berean sortu ziren lehendabiziko ikastolak alde batera utzita, eskolarekin zerikusi zuzena ez zuten bestelako esperientziekin batera. Kontutan izan behar dugu eredu horrek, gaztelerazkoa eta frantsesezkoarekin batera, ezaugarri nagusia duela, hau da, alfabetatze prozesuan eragile berbera daukate, eskola.

Eredu honetan euskara eskoletan txertatzen da (hezkuntzaren inguruko hizkuntza eredu ezberdinen arabera). Beraz, xede nagusia, biztanleen euskalduntzea da. Euskarazko alfabetatzea bi talde ezberdinetara zuzentzen da, batetik gazteleraz ikasi duten euskaldunak ditugu eta bestetik gaztelerazko hiztun helduak. Esan genezake ingelesez biliteracy esaten dioten fenomenoa gertatzen dela, hau da, ama hizkuntza eta bigarren hizkuntza ia aldi berean bereganatzen direla. Bietan ahozko zein idatzizko trebezia batera ikasten dira, betiere baldintzak, baliabideak, norbanakoaren izaera eta gizartea bera aintzat hartuz. Dena den, euskarazko alfabetatze prozesua testuinguru elebidunean gertatzen dela azpimarratzea garrantzizkoa da, fenomenoa bera baldintzatzen duen osagaia izanik.

Beraz, euskarazko alfabetatze ereduaz hitz egiterakoan, gizarte elebidunean bestelako alfabetatze prozesuek duten eragina eta ondorioak aztertzea dakar. Aldi berean, kontutan izan behar ditugu euskarazko alfabetatzeak berez dituen ezaugarri propioak. Horrela, esanguratsua da Euskal Herriko lurralde historikoetan gaztelerazko alfabetatzea oso hedatuta dago, Estatuan ematen denarekin konparatzen badugu behintzat. Horren arrazoiak bi lirateke, batetik Gipuzkoa eta Bizkaian eman ziren modernizazio eta industrializazioa eta bestetik, Araba eta Nafarroan Udalen esku zeuden eskola eta maisuak bere horretan mantendu izana. Iparralden frantsesezko alfabetatze ereduak ez zuen hainbesteko hedapena eta eragina izan, landa gunea zelako. Kasu guzti horietan Estatuko hizkuntza eskoletan hezkuntzarako hizkuntza bezala erabiltzeak, horrela alfabetatzea bideratzeko hizkuntza ere izanik, euskara pixkanaka alde batera uztea dakar, gizarte mailan eta familiarteko zenbait egoeratan izan ezik.

Ikuspegi honetatik, halako errealitate soziologikoa eta linguistikoa aintzat hartzen dugu eta hortik abiatuta, alfabetatzearen inguruko historian egin diren ekarpenei ere so eginez, euskarazko alfabetatzearen eredua osatzen dugu, ikuspegi historikoa abiapuntutzat hartuz alegia. Eredu horrek hezkuntza, kultura eta hizkuntza elkar lotzen ditu testuinguru elebidunean, euskarazko alfabetatze prozesua funtsezko osagaia izanik. Harrigarria izan badaiteke ere, jende ugariari zuzendutako euskarazko alfabetatze prozesua duela gutxi eman den ekimena izan da eta ikastoletan eman den eskolaratze prozesuarekin zerikusi zuzena dauka. Horrekin batera, gizarte mailako abertzale kutsuko mugimenduekin bat egin zuen, euskal kultura eta euskara bera berreskuratu beharreko oinarrizko osagaiak izanik. Dena den, landu dugun ereduari dagokion epe historikoa XIX. mendera arte ailegatzen da, baina bere benetako indarra XX. mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadan. Muga historiko horiek aintzat hartuz, bereziki azpimarratu nahi dugu garai hartan burutu zen eskolaratze prozesuaren garrantzia, eta aldi berean hezkuntzaren garapenean Estatuak berak duen garrantzia. Azken horren eraginez, argi dago Estatuak kontrolpean dituela eskolak, curriculuma, gaztelera eta frantsesaren irakaskuntza, beti ere hizkuntza berezitasunak alde batera uzten dituelarik. Aipatu dugun eredu hori oinarrizko hiru osagai dauzka: alfabetatze bideak, euskararen erabilera eta kode ideologikoa.

  1. Alfabetatze bideak: Sail honetan idazketa eta irakurmena garatzea ahalbidetzen duten baliabideak, prozedurak, taldeak eta ekimenak sartzen dira. Beraz, lehen hezkuntzako eskolaratzea zein helduen hezkuntza hartzen duten prozesuak biltzen dira. Horiekin batera ere, aintzat hartzen da eskola materiala euskara irakasteko, alfabetatze kanpainetan erabiltzeko, hizkuntza normalizaziorako materiala, eta abar. Hau da, norbanakoaren zein gizartearen alfabetatze prozesuarekin lotura zuzenagoa duten elementuak dira.
  2. Euskararen erabilera: hauxe lirateke esparru zabalena eta bertan alfabetatze prozesuaren bide ezberdinak garatzen dira, alfabetatzearen eta euskararen gizarte erabileraren elkar eragina sumatzen delarik.
  3. Kode ideologikoa: Euskararen kasuan, hizkuntzaren berreskuratzea, bestelako alfabetatze prozesuetan ez bezala, abertzaletasunak bideratutako gizarte mugimenduarekin lotuta egon da, eta mugimendu horrek kultura eta hizkuntzaren inguruko definizioa aldatzen joango da testuinguru politikoa eta sozialaren arabera.

Hiru elementu horiek alfabetatze prozesuan gertatzen diren aldaketak eta bilakaera aztertzeko aukera ematen digute, diakronian zein sinkronian. Horrela, hiru elementu horien artean gertatzen den lotura dela eta, urrats ezberdinen inguruko kontzeptualizazioa gauza dezakegu. ezaugarri nagusiak eta ezberdintasunak zehaztuz. Horri esker, lau urrats gertatzen direla esan dezakegu. Aipatutako hiru elementu horien arabera, honela sailka daitezke: "menpeko alfabetatzea" (XIX. mendearen lehen herenetik horren amaiera arte); "alfabetatze mugatua" (1900-1969); "alfabetatze hedakorra" (1970-1980) eta "alfabetatze instituzionala" (1981-1992), honako taulan ageri diren ezaugarriekin.

Euskarazko alfabetatzearen eredu historiko
FL: Familia eta lagunak
E: Eskola
HB: Hedabideak
EE: Erkidegoaren erlazioak
EM: Erlazioak erakunde publikoekin eta merkataritzako erlazioak
*: Euskararen presentzia
(*): Euskararen mailakako presentzia
Alfabetatzearen
urratsak de
Alfabetatze
bideak
Euskararen erabilerakKode ideologikoa
FLEHBEEEM
MENPEKOA
(siglo XIX)
Mendekoa * - - *-Euskal nortasunaren eraketa
MUGATUA
(1900-1970)"
Literarioa *(*)(*)(*)-Sabinoren abertzaletasuna
HEDAKORRA
(1970-1980)
Kritikoa * *(*) *-Abertzaletasunaren definizio berria
ERAKUNDEENA
(1980-gaur egun)
Instrumentala * * * *(*)Abertzaleen hainbat proiektu

Ezin esan daiteke euskarazko alfabetatze proiektu zehatza zegoenik. Euskaraz dauden eskoletako testuliburuak gaztelera edo frantsesa ikasteko erabiltzen dira. Hainbat dotrina liburu daudenez, uste izan da euskarazko alfabetatzea gertatu zela. Idazketari dagokionez, ez da normalizaziorik finkatu grafiari dagokionez behintzat, gaztelera eta frantsesezko idazketaren menpe dagoelarik. Euskararen ahozko erabilera familia artean mantentzen da, edota zenbait elkarte edo talderen baitan. Elizak, dotrina eta sermoien bitartez, euskara erabiltzeko zenbait proposamena luzatzen ditu. Euskararen erabilera ikuskatzeen ostean debekatua izaten zen. Euskara galtzen doan heinean, gaztelera et frantsesezko alfabetatzearen gorakada dator. Ezin esan daiteke politika aldetik euskararen erabileraren aldeko jarrerarik eman zenik. Baina egia da euskal nortasunaren funtsa ideologikoa zehazten dela.

Honako urrats honetan, sinkroniari so eginez gero, bi alderdi elkar lotzen ditu. Batetik, alfabetatze literarioa genuke, irakurmena eta idazketa jorratzeko garapena, baliabideak eta taldeen ezaugarriekin batera. Bestetik, euskararen erabilera bera genuke, kasu honetan errepresioak eta euskararen presentzia publiko urriak honen ezkutuko izaera agerian uzten dutelarik. Azken urte hauetan hondakinezkoa izen den kode ideologikoak berak ere ezkutuzko izaera nabarmentzen du. Dena den, pixkanaka ageri dira planteamendu berriak euskara eta euskal kulturaren inguruan, mugimendu politikoen eskutik. Lehendabiziko ikastolak sortzearekin batera eskolaratzearen oinarriak finkatu ziren eta horrekin batera haurren alfabetatze bideratu zen, garai hartan gehienak euskaldunak izanik.

Aztertu ditugun hiru elementuen elkar lotura, sinkroniari so eginez behintzat, garai hartan gertatu ziren aldaketa politiko eta sozialen eskutik dator. Horien bitartez, alfabetatze ekimenaren hedapena etorri zen. Isilpean zegoen gizartea alde batera utzi eta gizarteak berak kalea bereganatu zuen herri aldarrikapenak bideratzeko. Horren ondorioz, alfabetatze prozesuak aurrera egin zuen, horregatik esaten diogu urrats honi alfabetatze hedakorra. Jendearen eskariak berak ahalbidetuko du euskarazko ikasleen kopuruaren gorakada. Alfabetatze kritikoa izena ezarri diogu hazkunde positibo horren krisia dela eta, garai hartan izan zitekeen ondorioak sumatzen ez baziren ere, esaterako, ikasleen kopuruaren gorakada, erakunde berrien sorrera, irakaskuntzarako metodo berriak eta alfabetatzerako herri kanpainak. Era berean, euskararen erabilerak zabaltzen jango dira gizarte maila guztietan, ikastolak indarra hartzen duten bitartean eta sare lehiakorra ere bilakatuz bestelako eskola sareekin erkatuz gero, publikoa zein pribatua. Krisialdi horretan barrena kode ideologikoren inguruko definizioa berritu egiten da, alde batetik betiko abertzaletasuna dugularik eta bestetik muturrekoa, sortu berria eta aberriaren eraikuntzarako hizkuntza oinarritzat hartzearen alde dagoena.

Azken urratsa honi erakundeen bidezko alfabetatzea esaten diogu, erakundeak direlako alfabetatzearen inguruko ekimen berriak sustatzen dituztenak. Berez, izaera hori irakaskuntzarako erakundeak aintzat hartuz ikus daiteke, baita euskarak hedabideetan duen presentziari so eginez gero ere. Berez, erakundeen esku hartzea ez da gobernuaren eraginak ahalbidetutako ezaugarria, autonomia erkidegoaren egoera berria dela eta, aitzitik gizarte maila guztietan sumatzen da. Bestalde, ikastolen bitartez burututako eskolaratze prozesuak bat egin beharko du bestelako eskola sareetako euskarazko lehen alfabetatzearekin. Biak lehia bizian hasiko dira. Era berean, alfabetatze instrumentala esaten diogu euskarak gizarte mailan bereganatzen ari den funtzio berria dela eta. Gizarteak berak, egiaztagiri akademikoak eskatzen ditu (EGA eskuratzea alegia) baliozko tresna balitz bezala. Euskararen erabilerak, halako alfabetatze prozesuarekin batera, hedatzen eta zabaltzen joango dira, eraginkortasunari lehentasuna emanez eta gizarte normalizazioa erdietsiz. Berez, normalizazio proiektu horri so eginez gero, nolabaiteko borroka suma daiteke abertzaleen kodearen muinean hainbat proiektu direla medio, batez ere hizkuntza normalizazioaren prozesuan erakundeek ez zutelako ekimenik aurrera eramaten. Fenomeno berria sortuko da, hau da, euskara gero eta jende eta lagun gehiagok ezagutuko du, baina aldi berean erabilera murriztu egingo da, baita eremu euskaldunetan ere.