Kontzeptua

Brokel-dantza

Brokel-dantza, hasteko, izen generikoa da: brokelekin egiten den edozein dantza.

Halere, izen honekin ezagutzen da normalean Gipuzkoako dantza zehatz bat, Gipuzkoako dantza sorta nagusiari ere izena ematen diona. Zentzu honetan, askotan Gipuzkoako dantzen edo gipuzkoar dantzen baliokidea den izen zuzenagoa da. Dantza sorta hau eskakizun tekniko oso handikoa da, eta horregatik talde itxi batek -zortzi edo hamabi dantzarik gehi kapitain batek- hartzen du parte. Kapitaina aurrean, bi lerrotan jartzen dira normalean dantzariak, batzuetan esku hutsik lekuz aldatzen dira pauso estereotipatu batzuen arabera eta beste batzuetan tresna batzuk elkar jotzen dituzte. Tradizioz gizonezkoen dantza izanik, emakumezkoen parte hartzea gero eta handiagoa izan da.

Dantza saila honek ezaugarri berezko eta berezi batzuk ditu: agian bitxiena da bere estandarizazioa, bai lurraldeari begira -Gipuzkoa osoa eta bakarrik Gipuzkoa- bai teknika eta pausoei dagokionez. Izan ere, euskal dantza guztien artean hau da dudarik gabe historiografia hoberena izan duena, Juan Ignacio de Iztuetaren 1824an argitaraturiko Gipuzkoako dantza gogoangarriak adierazlerik hoberena izanik. Obra honetan pauso guztiak zehatz-mehatz azaltzen dira, eta brokel-dantza beraren deskribapen zehatza aurkezten da, baina Iztuetaren tonua, ziurtasun eta arauez beteta, ez da beti zehatza, eta askotan bere azalpenak kontraesankorrak dira.

Honek ez du esan nahi Iztuetaren papera brokel-dantzan ez zela ezinbestekoa: liburua idazteaz gain, bere bizitza ia osoan zehar dantzari taldeak prestatu zituen Gipuzkoan, eta XIX. mendearen bigarren erdialdean bere ikaslea zen Jose Antonio Olanok segitu zuen lan horretan. Olanoren ikasle batek, Jose Lorenzo Pujanak, jarraitu zion ildo berean XX. mendearen hasieran, eta 1927an Donostiako Udalak Euskal Herri Dantzen Udal Eskolaren Zuzendari eta Maisu izendatu zuen. Jose Lorenzoren semea, Candido, izan zen Donostiako Goizaldi taldeko lehen maisua eta horren bidez, ikusten den bezala, Iztuetaren erakusketak gaur egun arte mantendu egin dira hala edo nola. Dudarik gabe, maisutasun zentzu honek zerikusi handia izan du esandako estandarizazioarekin.

Aipatu dugun bezala, izaera atletikoa du brokel-dantzak: sasoian egon behar da mugimendu gehienak egiteko, eta ballet klasikoekin konparaketa egitea ez da batere bortxatua. Iztuetaren ustez (1824: 214) dantzariek hogei egun pasatu behar zituzten maisu on batekin entseatzen, eta beste zortzi txistulariarekin dantza ateratzen ahal izateko. Pausoen deskribapen zehatz bat web orrialde honetan ikus daiteke, eta Santxez Zabaletaren liburua ere (2004) oso interesgarria da zentzu honetan.

Dantzarien mugimenduak oso homogeneoak dira, eta argi dago taldeko partaide guztiek zehaztasun osoz batera egitea helburua dela. Kapitainaren figura, ildo honetan, oso garrantzitsua da: makilatxo berezi bat eskuan, armada zaharretako danbor nagusia izango balitz bezala, antolaketa eta orden hierarkikoaren figura garrantzitsua da. Iztuetaren ustez (1824:214) berari obeditu bear diote beste amabiac, alcate bati bezin-ongui. Kapitainak bere trebezia teknikoa maiz erakusten du dantzetan zehar solo ugarirekin. Askotan, adibidez, beste dantzariek errepikatzen dituzte bakarrik lehenago kapitainak egin dituen mugimenduak.

Esan daiteke brokel-dantzaren musika, baita zentzu musikal orokorra ere, aski bitxia dela beste euskal dantzen aldean. Dantza berarekin gertatzen den bezala, musikaz ere bertsio idatzi dezente egin dira, eta Txistulari eta Dantzariak aldizkariek 1991ean elkarrekin karrikaraturiko aldizkarian ikus daitezke agian interesgarrienak, Jose Inazio Ansorenak, Javier Hernández Arsuagak, aita Hilario Olazaranek eta Raimundo Basurcok idatzita. Bertsio hauei, jakina, gehitu behar zaie Pedro Albenizek Iztuetaren libururako prestatu zuena, 1826an argitaraturik, askotan koaderno izenarekin ezagutzen dena. Orokorrean, adibidez, brokel-dantzaren doinu guztiak erabat sartuta daude Mendebaldeko parametroetan, beste euskal lurralde batzuetan hain ohikoak diren irregulartasun erritmiko eta bitxikeria tonal eta modalik gabe. Esan daiteke, adibidez, historian zehar euskal erritmo berezkoentzat hartu izan den zortzikoaren erritmo estereotipatu eta erregularra batez ere dantza hauetan agertzen dela, Gipuzkoan kanpo aski arraroa izanik (adibidez Sánchez Ekiza 2004). Are gehiago: badirudi Iztuetak berak txistulariei dantzariari laguntzeko eskatzen zien malgutasun erritmikoa, dantzariric onenac ere sarritan izan oiduela damboliñaren laguntzaren premia esaten zuenean (1824:58), hain ohikoa dena beste euskal dantza batzuetan, ez dela beharrezkoa brokel-dantza sailan. Edo, beste modu batean esanda, badirudi beste euskal dantza batzuetan gertatzen ez den bezala, dantzarien pausoak dira musikaren erritmo zehatzean sartu behar direnak, eta ez erritmoak pauso hauetara moldatu beharra duena.

Zentzu horretan, beraz, brokel-dantzaren musika XVIII. mendean txistularien giroan gertatu zen aldaketa handiaren adibiderik onena da (Sánchez Ekiza 1999 eta 2005). Eta horregatik ez da oso arraroa Aita Donostiaren (1928) iritzia, Peñafloridako kondeak berak dantza honetako doinu batzuen egilea izatea. Eta orokorrean, pentsatzekoa da garai berean brokel-dantzak hartu zituela bere ezaugarri berezkoak. Iztueta beraren hitzetan (1824:218):

"orai nola Guipuzcoaco zaldun-gazte, argui, ascoc icasi dituzten azteche edo seminarioetan contradantza ta beste aldaira-guisa anitz, obec sartu dituzte brokel-dantzan guziz egokitasun andian, eta chit chukinkiro; beragatic maitatu bear-ditugu gureac balirake bezala, zeñean dantza mota oni bere onetsiac bezala darraiozean, eta bidez edertzen, galantzen eta ugaritzen duten".

Pentsatzekoa da, honen arabera, Bergarako Mintegiko dantza akademiko ikasketaz baliatu ziren garai honetan dantza berritzeko (Bagüés 1988).



Momentuz, badirudi brokel-dantzaren erreferentzia zehatz zaharrena 1732 urtekoa dela (Gandásegui Larrauri 1946). Izan ere, Donostian urte honetako abuztuaren 24an, hain zuzen, Orango hartzea gremioek egindako dantza batzuekin ospatu egin zen. Jostunen gremioak danza del troqueado atera zuen, hamasei dantzari eta kapitaina kriskitinekin, cabriola eta buelta asko oso modu arinean eginez. 1824an, esan dugun bezala, aurkitzen dugu Iztuetaren liburua, bere azalpen luzeak eta batzuetan oso zehatzekin.

1828ko beste deskribapen bat aurkitu zuen Juan Antonio Urbeltzek (1978:158-162), horren erreferentzia zehatza ez jakinarazi arren, eta 1840ko deskribapen eta programa bat ere aurkitu izan da duela gutxi, bereziki interesgarria une oso ospetsu baterako egin zelako -Bergarako Besarkadaren mendeurrena hain zuzen- eta Iztuetak berak zuzendu zuen brokel-dantza azkenetariko bat zelako. Erreferentzia zahar hauekin bukatzeko, 1858 urteko bi deskribapen aski zehatz ditugu. Batetik, J.J.A. inizialekin besterik ez sinaturik dagoen Descripción (J.J.A. 1858). Joxemiel Bidadorren arabera (1998), honen egilea José Antonio de Azpiazu omen zen, beste gauza batzuen artean Iztuetaren suhia. Bestetik beste ekintza oso interesgarri batena ere badugu: Bilbon urte honetako irailaren bostean Jose Antonio Olanok zuzenduriko talde gipuzkoar batek eskaini zuena (Irigoien 1991).

Deskribapen hauek ikusita, argi dago eredu koreografiko bera aurkitzen dugula denboran zehar, baita, arlo honetan askotan gertatzen den bezala, aldaera ainitzekin erabiltzen dela ere. Aldaera hauen artean batzuetan zaila da esatea brokel-dantzan sartzen ziren dantzak zeintzuk ziren ere, eta Iztuetaren liburuak, erreferentzia zehatzenak dituena, ez ditu gauzak erabat argitzen. Agian oroitu beharrekoa da zer zehatza izan den dantza honetako maisutasuna, lerro zuzenean emanda Iztuetaren eskutik gaur egun arte. Baina ezta horrela ere, eta brokel-dantzaren dantzak ez dira berdinak azalpen guztietan, eredu orokorra oso zehatza izan arren.

Kontuan izan behar da, gainera, Gipuzkoako herri batzuetan eredu koreografiko honen beste sail berezkoak ere erabili izan direla, antza denez Iztueta eta bere ikasleen uniformizazioa jasan gabe. Hau da Antzuolako trokeo-dantzaren kasua (non hamabi dantzarik haien kapitainarekin makil txiki dantza, uztai txiki dantza, makil haundi dantza eta zinta-dantza egiten duten), Berastegiko San Juan iantzak -hamabi dantzarik eta kapitainak paseoa, lauko txikia, kontrapaseoa, kapitan-dantza, zorri-dantza, seikoa, brokel-dantza, billantzikoa eta bukaera dantzatzen dute- eta Lizartzako Inauteri dantzak, zortzi dantzari bi edo hiru taldek, kapitain eta sarjentu banarekin eta bi espentzierorekin, paseoa, lehenengoa, bigarrena, seigarrena, ostiko-dantza, etxe-dantza, lau ostikoak, azken paseoa, makila-dantza eta pala-dantza egiten dituzte. Sorta hauen arteko (Oñatiko Korpus-dantzak ere sarturik) antzak Angel Muruak (1991) ederki agirian utzi ditu.

Egile honek azpimarratzen duen bezala, Gipuzkoako beste sail hauen pausoak brokel-dantzarenak baino askoz ere sinpleagoak dira. Arrazoiak daude, beraz, pentsatzeko Iztueta eta bere ikasleen lan nagusia lehenago zegoen eredu koreografiko bateko dantzak Gipuzkoa osorako batu eta estereotipatzea izan zen, garaiko dantza akademikoaz baliatuz, baina ez modu erabat zehatzean. Baina bada garaia brokel-dantzaren saileko dantzak banan-banan apur bat zehazteko, bere aldaera nagusiak bide batez ikusiz.

Boastitzea edo Paseoa: Iztuetak bi izen hauek erabili zituen bere liburuan (1824:218). Saila hasteko oso egokia da: dantzari guztiak esku hutsik aurrera eta atzera joan eta etortzen dira, tokia hartuz eszenatoki bihurtuz. Bere musika zortzikoa da bai erritmoari begira (5/8 puntilloduna) bai esaldien konpasen kopuruaren arabera, zortzina baitu. Zortziko hitzaren esanahi betetzen ez duen bakarra (adibidez Sánchez Ekiza 1991) hitzena da, zortziko txikiaren estrofa horretan sartzea ezinezkoa baita. Argi dago, kasu honetan ere, Iztuetaren baieztapen batzuek -hala nola dantza guztiek hitzak zituztela- ez zirela errealitatearekin bat etortzen. Esan daiteke brokel-dantzaren beste zortziko guztiek ezaugarri hauek ere betetzen dituztela.

Agurra edo Erreberentzia: Berriro Iztuetak erabilitako bi izen ditugu hemen. Zaldibiarrak, gainera, brokel-dantzaren barne sartu zuen dantza hau, baina ezpata-dantzari lotuta eta soinu-zaharren artean ere agertzen da. Eta jakina, soka-dantzaren barne ere erabiltzen da agurra. Brokel-dantzaren kasuan talde osoak, kapitaina aurrean, egiten du dantza, eta logikoa denez, hemen ez dago bizkarra emateko debekurik, ez aldarearen aurrean (ezpata-dantzarekin loturik dagoenean) ez andreari dantzatzen denean (soka-dantzaren kasua) gertatzen den bezala.

Musikari dagokionez, bi doinu erabili izan dira gehienetan: gaur egun batez ere agurra edo zuzenean aurresku izenarekin ezagutzen duguna, minor moduko kontrapas alegia (minor modua, adibidez, aipatzen da J.J.A.-ren deskribapenean: 1858:6). Kontrapas izen generikoa, izan ere, dantza hau ere izendatzeko erabili izan da, baina beste doinuak, erritmo eta abiadura bera izan arren, ez du kontrapas itxurarik: hauek ez bezala, ez ditu XVIII. mendearen erdialdeko musika instrumentalaren ezaugarriak betetzen, oso kantagarria baita. Maior modu argian, Albeniz eta Iztuetaren Koadernoan agertzen da hitzak eta guzti (1826:32), ziur aski Iztuetak berak prestatuta (Azkue 1919: I, 259-260). Lehen doinuak gehien bat agurra izena jasotzen du, eta bigarrenak, berriz, Erreberentzia.

Bitxia da, bukatzeko, koaderno honetan ere erreberentzia soinu-zaharren artean agertzea, nahiz eta bere estruktura (zortzi konpasetako bi esaldi errepikatuta) zortzikoarena duen. Edozein kasutan, argi dago dantza hau, gaur egun bezala, omenaldi gisa erabiltzen dela, eta horregatik saila hasiz, boastitzearen ordez, agertzen da deskribapen batzuetan.

Makila txikiena: tresnekin egiten den lehendabiziko dantza izaten da hau, eta bere azalpena besteen eredua izan daiteke: Hasieran zortziko bat dantzatzen du kapitainak, gero talde osoak errepikatuko duena. Batzuetan zortziko honetan bilatu izan da Iztuetak aipaturiko zortziko lau aldeetacoa, maisuaren beste erreferentzia aski misteriotsu bat. Hau bukaturik, musikaren erritmoa aldatzen da: erritmo bitarra duen doinu oso kantagarri batekin dantzariek gero ta azkarrago elkar jotzen dituzte tresnak, makil txikiak kasu honetan. Zati hauek jokua edo jokoa dute izena.

Brokel-dantza edo Brokel-makilena: Iztuetak bigarren izen hau erabiltzen du, eta horrela saihesten dugu sail osoak bere dantza eponimo honekin sor ditzakeen nahasketak. Lehenagoko makila txikienaren estruktura bera du, baina kasu honetan egurrezko edo metalezko brokelak makil edo ezpata txiki batzuekin elkar jo dituzte. Hurrengo makila handienan eta uztai txikienan gertatzen den bezala, joku honetan lehen dantzari guztiek parte hartzen du, gero erdiko lauek eta bukatzeko berriro guztiek. Dantza honen zortzikoa Albenizek eta Iztuetak argitaratu zuten bakarra izan zen (1826:42).

Makila handiena: Eskema bera, kasu honetan makila handiekin eginda. Azkuek (1919:I,264-5) identifikatu zuen jokuaren doinua Il pleut, il pleut bergère abesti frantsesarekin.

Belaun Txingoa edo Bilantzikoa. Bigarren izena da maizago agertzen dena deskribapen zaharrenean, Iztuetarena sartuta, bai euskaraz eta bai gaztelaniazko villancico itxura harturik. Halere, dirudienez ez du zerikusi handirik, Baztango dantzekin gertatzen ez den bezala, izen bereko dantza espainiarrarekin. Antza handiena Erreberentziarekin du: dantzariak ez dira tokitik mugitzen dantzatzerakoan, eta erritmo bera du, kontrapas antzekoa baina doinua oso kantagarria izanik. Dena den, doinu bera bitan jotzen da, eta bigarren aldiz abiadura bikoitzaz dantzatzen da. Nahiz eta honek ere zortzikoaren estruktura izan, Albeniz eta Iztuetaren koadernoan agertzen da, erreberentziarekin gertatzen den bezala, soinu zaharren artean eta ziur aski Iztuetak berak egindako hitzekin (1826: 36-7).

Uztai txikiena: dantza hau ez du Iztuetak aipatzen, baina ia beste erreferentzia zahar guztietan agertzen da eta oso ohikoa da gaur egun. Tresnekin egindako dantza guztien eskema bera segitzen du, kasu honetan jokua zurezko uztai txikiz eginda. Jokuaren doinua El noi de la mare oso ezaguna den gabon-kanta katalanarena bera da.

Uztai handiena: Dantza honetan orain arte ikusi dugun tresnekin egiten diren berdintasuna apurtzen da. Uztai handiagoak erabiltzen dira, lorez edo koloretako paperez apaindurik, eta bere muturretan punta zorrotzak dituzte lurrean tinkatuz zutik mantentzeko. Arku hauek, noski, ez dira jotzen, eta agurra doinuaren zati batekin sarrera gisa hasi ondoren, bi zati ditu dantzak:, 2/4ko konpaseko zati bizi bat lehena eta zortzikoa bigarrena.

Zinta-dantza: Ohikoa da azken dantza hau izatea, Iztuetak idatzi zuen bezala. Betiko eskema dugu hemen, eta jokua dantzariek eskuetan dituzten zintak lehen txirikordatu eta gero txirikorda hori deseginez egiten da. Antza denez, lehen bitan egiten zen dantza, plazaren alde batera eta bestera begira, baina espektakuluaren eta eszenatokiaren zentzu garaikideak behin egiteko eskatzen du, eta horrela dantzatzen da normalean gaur egun.

Hala eta guztiz ere, badaude beste dantza batzuk batzuetan brokel-dantzan sartzen direnak. Hori da bereziki Gipuzkoako ezpata-dantzaren kasua, dantza oso zeremoniatsua bai ezpata handiekin bai txikiekin egiten dena, baita jorrai-dantzaren kasua ere, ezagutzen dugun zortzikoa eta jokua eskema erabiltzen duena. Historikoki, dena den, ez dira brokel-dantza sailean sartu haien berezitasunak izateagatik, handitasuna eta omenaldia egiteko gaitasunagatik lehen kasuan, eta jai-giroko izaeragatik bigarrenean, Inauterietan egiteko oso aproposa egin duena. Arraroagoa izan da sortaren barne beste dantza batzuen erabilpena, hala nola San Juan zortzikoa edo Bordon-dantza.

Bai Iztuetak bai beste deskribapen zahar batzuek esanahi militarra ematen diote dantza honi, kasu batzuetan zehaztasun oso handiz. Beste teoria batzuek lehenago esanahi bat bilatu dute emankortasun edo pubertarotasun erritoetan, eta ogibide-dantzatzat ere hartu izan dira. Oso zaila da, dena den, erabat galduta dauden esanahi zehatzak aurkitzea, bereziki erreferentzia ezin lausoagoak dituzten garai oso ilunetan -Neolitikoan, kasu- bilatzen denean. Argi dago, halere, ditugun iturri dokumentalei begira, Iztuetak arrisku larrian ikusten zuela brokel-dantza, orokorrean beste euskal dantzekin batera. Gipuzkoako agintariek ahal zuten egin zutena hori konpontzeko, baina argi dago bultzada nagusia nortasunaren zentzuak eman ziona, bai Foruzaletasun eta Lore-Jokoen bidez XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran, bai data honetatik aurrera euskal nazionalismoarekin batera.

Dantza hain itxia eta teknikoki zaila izanik, euskal dantza taldeek izugarri garrantzia izan dute bere mantenuan eta garapenean. Prozesu honetan, gainera, pixkanaka andreek gero eta parte handiagoa izan dute, saileko dantza batzuk interpretatuz. Une honetan ohikoa da neskek boastitzea (zapiak eskuetan kasu honetan), agurra, uztai handiena eta zinta-dantza interpretatzea, baina andreak gaur eguneko gizartean merezi duen papera ez dute erabat hartu oraindik, eta erabat ezohikoa da tresneriaz egiten diren dantzetan parte hartzea. Hala eta guztiz, une honetan, dudarik gabe, brokel-dantza sailaren pauso zailek eta handitasunez beterik ez dute bakarrik Gipuzkoako dantza garrantzitsuena osatzen: gipuzkoar nortasun-ikur zalantzezina ere badira.

  • ANSORENA MINER, Jose Inazio (1991): "Gipuzkoako dantzak" In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 72-80 eta 4581-4620 orr.
  • ANSORENA MINER, Jose Inazio (1995): Iztueta eta Albéniz-en musika bilduma. Txistulari 163.
  • AZKUE ABERASTURI, Resurrección María de (1919): Cancionero Popular Vasco. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • BAGÜÉS ERRIONDO, Jon (1988). "La enseñanza de la danza académica en el Real Seminario Patriótico de Vergara en el siglo XVIII". In Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 52, 279-326 orr.
  • BIDADOR, Joxemiel (1998): "Azpiazu y su descripción de las diversiones públicas de Guipúzcoa (1858)". In Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 72, 285-306 orr.
  • DONOSTIA, padre Jose Antonio de (1928): "Notas de musicología vasca. Dos zortzikos del siglo XVIII en 5/8", In Obras completas del padre Donostia. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1983, I l., 165 orr. eta hurr.
  • GANDÁSEGUI LARRAURI, José María (1946): "Fiestas gremiales en San Sebastián, en el año 1732". In Boletín de la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País, II, 287-298 orr.
  • HERNÁNDEZ ARSUAGA, Jose Inazio (1991): "Ciclo de la brokel-dantza en Guipúzcoa" In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 71 eta 4621-4632 orr.
  • IRIGOIEN, Iñaki (1991): "Troqueados en Vizcaya". In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 5-24 orr.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1824): Gipuzkoa'ko Dantza Gogoangarriak. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1826): Euscaldun anciña anciñaco ta ere lendabicico etorquien dantza on iritci pozcarri gaitzic gabecoen soñu gogoangarriac beren itz neurtu edo versaquin. S.l.: CAP de Guipúzcoa, s. f.
  • J.J.A. (1858): Descripción de las diversiones públicas de la Provincia de Guipúzcoa y en particular de sus bailes. San Sebastián: Pio Zuazua.
  • MURUA IÑURRITEGUI, Ángel (1991): "Danzas de troqueados en Guipúzcoa". In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 34-43 orr.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (1991): "En torno al zortziko". In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 44-53 orr.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (1999): Del danbolin al silbo: Txistu, tamboril y danza vasca en la época de la Ilustración. Pamplona: Euskal Herriko Txistularien Elkartea, 1999.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (2004): "Nuevas tecnologías para viejos problemas: De espectrógrafos, zortzikos y ezpata-dantzas". In Sukil 4. Iruña: Ortzadar. 85-111 orr.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (2005): Txuntxuneroak: Narrativas, identidades e ideologías en la historia de los txistularis. Tafalla: Altaffylla.
  • SANTXEZ ZABALETA, Ramon (2004): Aldaerak: Gipuzkoako dantzen pausoak. Donostia: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • URBELTZ NAVARRO, Juan Antonio (1978): Dantzak: Notas sobre las danzas tradicionales de los Vascos. Bilbao: Jakin.
  • XX (1991a): "Aita Olazaranaren bertsioa: La versión del padre Olazarán de Estella". In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 82-84 orr.
  • XX (1991b): "Eusebio Basurko eta brokel-dantza". In Txistulari 146 eta Dantzariak, extraord.-julio 1991, 85-92 orr.