Kontzeptua

Mari

Euskal mitologian, lurra eta naturaren indarren gizarapen emakumezkoa.

Mariren izena, Jose Miguel Barandiarani zor zaio. Hark proposatzen du izen hau, herriak hainbat modutan deritzen izakien batasuna nabarmendu eta azpimarratze aldera. Honela, besteak beste, Anbotoko Señoraz, Aralarko Dameaz, Aketegiko Sorginaz, Puiako Maiaz, Leskungo Iona-gorriz, edota Txindokiko Mariaz ari garela, Mari esan ohi dugu beti, ataundar ikerlari bikainak ezarritako irizpideari jarraituz. Barandiarani zor diogu halaber Mari Lurraren irudikapentzat hartzeko hipotesia.

Mariren inguruan herriak esan ohi dituen kontakizun nagusiak hauek dira: lurpeko eremuetan bizi da, mendietako hainbat zulo eta leizetan. Andere dotore eta apain jantzia omen da, ikusi dutenek diotenez, eta urrezko tresnarik ez da falta haren egoitzan. Sarritan ahari bat ageri da haren ondoan. Etxean dagoela, artilezko harilkoak egiten ditu edo bere ile luze ederra orraztu. Ogia egosteko labea pizten duenean, kea dario bera dagoen egoitzako zuloari. Mari ez da beti egoitza berean bizi. Aitzitik, sarritan ibili ohi da batetik bestera, eta honelakoetan suzko igitai ikusgarri baten itxurapean zeharkatu ohi du ortzia, eta bidaia amaitzean leize berrira sartzen denean berealdiko eztanda eta burrunba hotsa egiten omen du, trumoi antzera. Antzekoak sortzen omen ditu baita ere, hura eta senarra elkartzeak. Sugaar edo Maiu deritzan suge-ar antzeko senarra bisitan joaten zaionean sekulako ekaitzak izaten omen dira. Mari non bizi den garrantzitsua da eguraldiaren gorabeherentzat. Hainbat lekutan bizi denean eguraldia ona eta mesedegarria da, baina beste batzuetan dagoenean berriz kalte handiak ekar ditzake. Horregatik apaizari eskatu ohi zaio konjuruak egin ditzan, Mariren leize zuloa indar magikoz ixteko, hura komeni den lekuan gera dadin. Jendeak opariak egin ohi dizkio Mariri eguraldia onuragarria izan dakien, baina opari horietaz ez ezik, "ezari emanaz" ere bizi omen da Mari, hots, jendeak ukatutako ondasunez. "Ezari emana ezak eraman", dio esaerak, eta badirudi horren arabera, norbaitek ondasunaren bat ukatu ezkero, Marik kentzen diola gero ukatutakoa. Ekaitzak eta kazkabarrak Mariren haserreak bidalitakoak direla dioenik bada, bai eta Mari laminen edo sorginen erregina dela dioenik ere. Mariren inguruko usteak dira baita ere ez zaiola inoiz bizkarra erakutsi behar eta hika egin behar zaiola hari.

XIX eta XX. mendeetan bildutako euskal mitologiako materialak ez dira jatorri bakar eta berekoak, jatorri anitz eta anitz eraginpeko baizik. Ez da harrigarria beraz, pertsonaia beraren inguruan albiste diferenteak eta areago, albiste kontrajarriak agertzea. Alderantzizkoa litzateke harrigarria. Bildutako materialen azterketak eta indarrean dagoen testuinguruaren behaketak argi diezaguke pertsonaiaren hainbat nortasun kontrajarri horien artean zein izan litezkeen zahar eta jatorrenak eta zein berriz, azken orduko eta testuinguru berriaren eraginpekoak. Mariren kasuan, eta alde batera utzirik argi eta garbi kristautasunaren eraginez berriki sortutako sorgin gaizto bilakatze horiek, azterketak erakusten duen elementurik bitxi eta jatorrena, haren gogorik eta asmorik eza da. Izan ere, aspaldian indarrean dagoen testuinguruan, guk guztiok ulertzen dugun testuinguruan alegia, izaki gorenek, gogo eta asmo jakin batzuk izan ohi dituzte gizakien inguruan, eta gogo eta asmo horiek baldintzapetu ohi dituzte gizakiek haiekin dituzten harreman guztiak. Hainbat mendez nagusi ibili den kristautasunean, baina baita haren aurretik ere indoeuropar ideologian eta erlijio semitikoetan, izaki gorenek, jainkoek, badute plan bat gizakientzat: Jainkoek esaten diete gizakiei zer den ona eta zer ez, zer opari jaso nahi dituzten, zer bizimodu eraman behar duten, nor gurtu behar duten, nori obeditu behar dioten eta zer gertatuko zaien behar bezain esaneko jokatzen ez badute. Testuinguru horren eraginpean luzaroan egon ondoren, ez da harrigarria Mari ezagaz elikatzen ikustea. Egia eta zintzotasuna gizakien artean nagusi daitezen dihardu honela dabilenean, eta baditu, beraz, gizakiei erakusteko asmo eta ereduak. Hau ordea, kontraesanean dago Mariren beste hainbat agerraldietan suma daitekeen asmo eta eredu faltarekin. Izan ere, Marik ekarri ohi dituen kalteak aipatzen dituzten albiste gehienetan, ogen edo zigor kontzeptuek huts egiten dute, eta hori, biziki deigarria da aspaldian indarrean dagoen testuinguruan. Mariren eguraldiarekiko lotura deskribatzen duten albiste gehienetan Mari han edo hemen ibiltzea aipatzen da eguraldiaren gorabeheren adierazgarri. Mariren haserrea edo gizakien okerrak aipatzen duen albisterik egon, badagoen arren, gehiago dira, eta deigarriago, horrelakoak erabat huts egiten duten albisteak. Santa Barbara egunean Anbotoko Señorea koba barruan baldin badago hurrengo uda ona eta ugaria izango da, eta kanpoan badago berriz, sekulako ekaitzak eta triskantzak izango dira. Mariri senarra datorkionean bisitan egundoko kazkabarrak izaten dira. Mota honetako albiste sorta mardula dagoen arren, euskal mitologiako korpus osoan behin ere ez da ageri senarraren bisiten edota han edo hemen egotearen zergatia.

Eredu ezarlea ez den izaki gorenak ondorio ideologiko mamitsuak ditu. Lehenengoa eta nagusia, gizakiaren askatasun ontologikoa. Gizakia ez dago, bere gainetik dagoen gogo edo asmo baten menpe. Gizakia askea da. Bigarrena, eta txanpon beraren beste aldea dena, gizakiarena da ekimena. Hots, gizakia zigortuko duen jainkorik ez dagoenean, gizakiari babak eltzetik aterako dizkion jainkorik ere ez dago. Ekimena da askatasunari darraion korolarioa. Hein honetan, oraindik nabarmen bereiz daitezke euskal mitologiaren korpusean geratzen diren Mariren inguruko aztarnarik jatorrenak: Mariren gogorik eza eta gizakien ekimena azpimarratzen dutenak dira hain zuzen. Ekimen horren lehen adierazlea, herriak Mariren gorabeherei buruz duen ezagutza bera da. Ez da errebelaturiko egiaren moduan ikasitakoa. Behaketaren poderioz bildutakoa baizik. Gorabehera horien ezagutza da, eguraldiaren indarrak sinbolikoki kontrolatzen ahalegintzeko behar den lehenbiziko eta ezinbesteko oinarri ideologikoa. Mari, kontrolik eta asmorik gabeko naturaren indarren irudikapena da, eta gizakiak hura beren mesedetan menperatzen saiatzen dira. Beraz, lehenengo gorabehera horiek ezagutu, eta hurrena berriz, ahal den neurrian bideratu. Hona gizaki askeon ekimena.

Aipatu ezagutzaren jabe diren gizakiak eguraldia euren mesedetan bideratzen saiatzen dira hainbat albisteren arabera. Testuinguru kristauak hala aginduta, gehienetan apaiza ikusten dugu Mariren egoitzetako baten atarian konjurua eginez, atea indar magikoz itxi eta hura bertan harrapatuta uzteko. Baina kasu hauetan ere, ia guztietan herriak eskatzen dio apaizari lan hori bete dezan, honek hori gustuko lana ez bailuen. (Izan ere, Barandiaranek bere ohiko maisutasunez jasota utzi zuenaren arabera, apaizen konjuruen berriak jasotako lekuetan bertako apaizekin kontrastea egin eta hauetako inor ez zela inoiz honelako lanetan aritu erantzun zioten). Beste batzuetan berriz, kaltea gertatu eta gero joaten zaio kexati, bere garaian konjurua egin ez zuelako gertatu dela salatuz. Eta dena den ez dira falta, testuinguruaren traba guztiak gaindituta, herria apaizik gabe kobazuloko atarian erromerian konjurua egiten erakusten diguten albisteak, denetan jatorrenak.

Eguraldiaren gorabeherak izaki goren emakumezko batekin eta honen lurpeko egoitzekin lotzea, eta gorabehera horiek kontrolatu eta bideratze aldera lurpeko egoitza horietako atarira erromeriak egitea, Euskal Herritik kanpo ere aurki daitezkeen agerkariak dira. Tours-eko Gregoriok VI. mendean Okzitaniako Gevaudan herriko Helanus mendira egindako bat deskribatzen digu. Eta XIV. mendean Gobelinus Persona abade alemaniarrak, Westfaliako saxondarrei buruz diosku, euren jainkosa, Eguberri eta Epifania bitarte, ortzia zeharkatuz egin ohi zuen bidaiaren behaketa, eguraldia aurreikusteko baliatzen zutela. XV. mendean berriz, Antoine de Lasalle frantziarrak Italiako Norciako Vettero mendiko Sibilaren kobazulora bisita egin eta hari buruz idazten du. Sibila andere dotore eta jakintsua da, hildakoak piztu eta ugalkortasuna zabaltzeko indarra duena. Sorginen erregina hainbaten ustez. Lurpean sakon luzatzen den kobazuloan bizi da. Suge bihurtutako gizon batek zaintzen du atea. Bertan sartu direnak diotenez, haize bortitzak sortzen dira lurraren erraietatik. Lasalle Norcian delarik, zulotik sortutako ekaitzek uzta osoa hondatzen dute. Vettero mendia lainozko txapelaz estalita ikusita deskribapenen antzekotasunaz ez da harrituko itxura berdinez Anboto edo Txindoki ikusitakoa.

Mari ez da, beraz, Euskal Herrian baino bizi izan, euskaldunen artean beste inon baino osoago eta eraldatzeetatik libreago iraun ahal izan badu ere. Hedadura zabalagoa izan du, aurreko adibideek erakusten diguten modura. Horiek bezalako lekukotasun zehatz asko aurkitzea ezinezkoa den arren, aurrekook zilegi egiten dute zehaztasun gutxiagoko beste hainbat adibide enbor berekotzat jotzeko hipotesia. Hein honetan, Europaz gaindi Asia Txikiraino mundu klasikoan hain zabaldurik dagoen Lur-Ama jainkosak sugearekin duen lotura sinbolikoa gure gaiarekin loturikotzat jo daiteke oker handia egiteko beldurrik gabe.

Azterketa ideologikoa berriz, bat dator aurrekoak marrazten digun maparekin. Izan ere, eredu ezarle ez diren izaki gorenekin topo egin ahal izateko, jainko ez diren izaki gorenekin alegia,oso atzera egin behar da denboran gora. Kristautasuna eta indoeuropar kulturak bi mila eta bostehun urte inguruz dabiltza nagusi gurean, eta zerbait luzaroago Okzitanian, Westfalian edo Apeninoetako bailaratan. Zerbait atzerago egin behar da oraindik monoteismo semitikoak aurkitzeko. Esan liteke azken bospasei mila urteetan izaki gorenak eredu ezarle izateko joera izan dela nagusi. Eta hori baino atzerago egiten badugu, eta arkeologia oinarritzat hartuz, Neolitikoko nekazaritzaren iraultzaren garairaino iristen gara.

Biziki urrun dago garai hori, baina bertan ezin hobeto ezkontzen dira aztertu ditugun motiboen hedadura eta azterketa ideologikoaren konklusioak. Neolitikoko gizakia Naturaren zati izatetik Naturaren jaun eta jabe izatera pasatzen da. Bat batean, bera hasten da erabakitzen zein landarek aurrera egingo duen (laboreak eta orokorrean berak ereiten dituenak) eta zein landare galdu behar den (berak ereiten dituenari kaltetzen dietenak). Zein animaliak egingo duen aurrera (behiak, ardiak) eta zein galdu behar diren (otsoak, hartzak). Basoak soildu, lur azala zauritu, ... paisaia aldatu. Gizaki ehiztari-biltzailearen buruan sartuko ez litzatekeen ideologia berria. Bere burua Naturaren gainetik jarri duen gizaki Neolitikoa, eguraldiaren gorabeherak sinbolikoki kontrolatzen saiatzen da,- kate bereko beste maila baino ez da-, eta ez du bere buruaren gainetik legokeen inolako izaki adimendunik irudikatzen.

Hori da, bada, Mari. Nekazaritzaren iraultzak aspaldian sortu zuen Naturaren irudikapen emakumezko ez jainkotiarra, mundu neolitikoan zehar zabaldu eta geroko kultura berrien azpian leku guztietan galdu ondoren, Euskal Herriko bazterretan bizirik eta ezagutzeko moduan iraun duena.

  • BARANDIARAN, Jose Miguel. Obras Completas. I eta II aleak. Bilbo: Biblioteca de la Gran Enciclopedia Vasca, 1972-73.
  • HARTSUAGA, Juan Inazio. Euskal Mitologia Konparatua. Kriseilu, 1987.
  • JANSEN, Max. Cosmidromius Gobelini Person: Und ALS Anhang Desselben Verfassers, (1900) 2010eko martxoa. Kessinger Publishing Company.
  • LA SALLE, Antoine de. Oeuvres Complètes. I. alea: La Salade. Fernand Desonay-k argitaratua, 1935. Bibliothèque de la Faculté de Philosophie et Lettres bilduma.
  • TOURS, Grégoire de. Liber in Gloria Confessorum, 2.