Kontzeptua

Inprentaren historia Euskal Herrian

Lehenengo moldiztegia Iruñean XV. mendean ezarri zenetik XIX. mendera arte Euskal Herrian inprentak egin duen bidearen lerro nagusien berri ematen da artikulu honetan. XVI eta XVII. mendeetan gutxi izan ziren inprimatzaileak, gehienak kanpotarrak ziren eta pertsona edo familia bakar baten esku egon ohi ziren moldiztegiak. Denborak aurrera egin ahala, baina, liburu inprimatuen eskaera nabarmen handitzearekin batera, inprentarako materialak ere merkatu egin ziren, liburuak inprimatzea erraztuz. Horri esker, hasiera batean hiriburu eta herri handietan baino ez zeuden moldiztegiak zabaldu egin ziren, eta horrek, besteak beste, euskal egileek euren lanak Euskal Herrian bertan inprimatu ahal izatea ekarri zuen. Aipatutako egonkortze- eta zabaltze-bilakaera horri esker sendotu zen, bada, inprenta negozio legez, eta jada XIX. mendean zenbait inprenta-etxe historiko sortu ziren.

Teknika zenbait mende arinago txinatarrek asmatu bazuten ere, inprenta modernoaren sorrera Johannes Gutenberg-i loturik dago; izan ere, alemaniarrak inprimatze-tresnan nahiz tekniketan egindako hobekuntzak eta garapenak kultur paradigmaren aldaketa ekarri zuen XV. mendearen erdialdean; nolabaiteko iraultza izan zen: aurretik urteak behar zituzten (elizgizonek, batik bat) liburuak banan-banan kopiatzeko; hots, ale bakar bat galtzeak urteetako lana galtzea zekarren, eta, noski, obren zabalkundea ere oso mugatua zen. Inprenta modernoak, baina, lan hori egiteko beharrezko denbora nabarmen murriztu zuen, baita garaiko obrak arinago eta errazago zabaltzea eta ezagutaraztea ekarri ere. Inprenta asmatu eta hamarkada gutxira Europako herrialde gehienetan zegoen baten bat: Italian, Hungarian, Ingalaterran, Frantzian, Espainian, etab. Ameriketara ere arin zabaldu zen: 1539an Fray Juan de Zumarragak ezarri zuen lehenengo inprenta Mexikon.

Euskal Herrira Frantzian barrena heldu zen inprenta (gogora dezagun, bide batez, Santiago bidearen eragina ere tartean zegoela). Arnaldo Guillen de Brocar frantsesa izan zen lehenengo inprimatzailea. XV. mendearen amaieran, zenbaiten ustez Albreteko Joan eta Foixko Katalina Nafarroako erregeek deituta, lehenbiziko moldiztegia jarri zuen Iruñean; hortaz, Nafarroako hiriburua izan zen Euskal Herriko hiriburuetan inprenta izan zuen lehenengoa. Manuale secundum consuetudinem Ecclesie Pamplilonensis (1489) izan zen bertan kaleratutako lehenbiziko lana. Hamaika urtean gai ezberdinei buruzko obrak (erlijioa, medikuntza, etab.) argitaratu zituen, baita bestelako liburuxka eta buldak ere. 1501ean, baina, Iruñea utzi eta Logroñora abiatu zen Guillen de Brocar inprimatzaile-lanak jarraitzera.

Brocart Logroñora joatean Iruñea inprentarik gabe geratu zen, eta testu labur eta bulda zenbait izan ezik (ez dakigu nork inprimatu zituen), Nafarroan ez zen ezer argitaratu XVI. mendearen erdialdera arte. Orduan jarri zuen Miguel Eguiak (1495-1544), Brocarten alaba batekin ezkondutako gizonak, inprenta berria Lizarran; alabaina, handik gutxira hil zen. Oso inprimatzaile garrantzitsua izan zen Eguia: bera izan zen Erasmoren obren inprimatzaile nagusia, eta bere moldiztegian inprimatu zen Rotterdamgoaren Enchiridion militiis christiani ([1503] 1529-1530) lana, esate baterako.

Inprimatzaile-lanak egiteko Adrián de Anvers izeneko laguntzailea kontratatu zuen Eguiak hil aurretik, eta, hain zuzen ere, azken horrek eutsi zion Eguiaren inprentari hurrengo hamarkadetan: 1546tik 1568ra berrogei bat liburu kaleratu zituen, tartean Euskal Herrian euskaraz argitaratutako lehenengoa: Eloso Santxoren Doctrina Christiana (1561). Tamalez, ez da lan horren ale bakar bat ere gorde. 1568an Lizarrako inprenta Iruñera eraman zuen De Anversek, eta agintariei Gaztelan hizkuntza erromantzez idatzitako lanak inprimatzeko baimena eskatu behar izan zien; izan ere, Nafarroako biztanle eta irakurle gehienak euskaldunak ziren orduan.

Tomas Porralis Saboiakoa dugu Nafarroako laugarren inprimatzaile garrantzitsua: Iruñean jarri zuen moldiztegia 1569an, hots, Adrián de Anvers oraindik ere nafar hiriburuan zegoen sasoian. Handik hiru urtera beste inprenta bat zabaldu zuen Porralisek Tuteran. Saboiakoaren seme Pedro Porralisek aitaren ofizioa ikasi bide zuen, hura hil zenean Iruñeko inprentari eutsi ziolako. Porralis semeak inprimatu zuen, esaterako, XVI. mendeko euskarazko errefrau-bilduma luzeena: Refranes y sentencias comunes del bascuence (Iruñea, 1596). Tuterako inprenta, ordea, bertan behera geratu zen, eta bertan inork ez zuen bestelako moldiztegirik jarri XIX. mende hasierara arte.

Nafarroako lehenengo hiruren ostean, Bilbon ezarri zen Euskal Herriko laugarren inprenta. Hiri bizia zen ordurako Bilbo: 8.000 bat bizilagun zituen, ibaian gora zetorren merkantziaren inguruko merkataritza indartsua zen, portu handia eta materialak (tartean liburuak) zuzenean itsasoratzeko aukera zeukan, etab. Alabaina, XVI. mendera arte ez zen moldiztegirik egon Bizkaiko hiriburuan.

Zenbaitek Juan Lorza izeneko gizon batek 1552an Bilbon inprenta bat ireki zuela defendatu izan du, baina datuak ez dira batere fidagarriak ez baitago haren arrastorik. Handik ehun eta hogei bat urtera Juan Elorza izeneko baten erreferentzia badugu, aldiz; litekeena da tartean izen-nahasteren bat gertatu izana.

Nahasteak nahaste, Matias Marés jotzen da Bilboko lehenengo inprimatzailetzat. Frantziarra zen jatorriz, eta herririk herri ibili zen, hainbat urtez, Trentoko Kontzilioak (1545-1563) aholkatutako lanak inprimatzen eta saltzen. Espainian barrena zenbait urte egin ondoren, 1575ean jarri zuen moldiztegia Bilbon, eta badirudi lan-karga izugarri handia izan zuela, Nantes (Frantzia) hiritik hogeita hamar bat laguntzaile ekarri nahi izan baitzituen. Bilbon egindako hamabi urteetan zehar baten baino gehiagotan aldatu zuen inprenta lekuz, besteak beste Atxuri auzora eta bertatik San Frantzisko komentura. 1588an Euskal Herria utzi zuen Logroño, Zaragoza eta Santo Domingo de la Calzadan inprimatzaile aritzeko, baina 1596ean Iruñera eta 1607an Iratxeko monasteriora joan zen moldiztegi-lanak egitera. Marések lan garrantzitsuak kaleratu zituen, hala nola, Andrés de Poza historialariaren Hidrografia (1585) eta De la antigua lengua de las Españas (1587) obrak.

Pedro Cole de Ibarrak Bilboko bigarren moldiztegia sortu zuen 1593an. Euskal lan garrantzitsu batzuk argitaratu zituen: Betolaza arabarraren Doctrina christiana (1596) eta Viva Jesús (datarik gabe) katixima, kasurako. 1730eko hamarkadan hil zen.

Badirudi XVI. mendearen azken urteetan sortu zela, halaber, Donostiako lehenbiziko inprenta, baina horri buruz ditugun datuak zeharkakoak dira. Antza, Pedro de Borgoña delakoak sortu eta Iruñean beste moldiztegi bat jartzeko baimena eskatu zuen. Bada, lehia egingo ziolakoan edo, garaiko Iruñeko inprimatzaile Porralisek epaitegietara jo zuen.

XVI. mendeko datuak irakurrita, garaiko euskal lan nagusiak Euskal Herritik kanpo argitaratu zirela dakusagu, arrazoi ezberdinak tarteko: Etxepareren Linguae vasconum primitiae (Morpain inprimatzailea, Bordele, 1545) lana argitaratu zenean, kasurako, ez zegoen inprentarik Euskal Herrian. Bestalde, Espainiako erregeek Iruñekoak kanporatu zituzten, eta azken horiek Paben ezarri ziren; hots, errazagoa zen liburuak Frantzian kaleratzea ( Leizarragarenak, adibidez, Arroxelan kaleratu zituen Hautin -ek 1571an, hots, protestanteak indar gehien zuten guneetako batean) Euskal Herrian baino. Garibay historialariaren lanak ere kanpoan inprimatu ziren: Christoforus Platinus-ek kaleratu zituen 1571n Anberesen.

Aipatzekoak dira Euskal Herrikoak izanda beste herrialde batzuetan inprenta-lanean aritutako Fray Juan de Zumarraga (Mexikoko lehenbiziko inprenta abiarazi zuen 1539an) eta Lope Sanz Nafarra (Salamancan ibili zen Leonard Hutz-ekin batera).

Denborak aurrera egin ahala, inprentaren arrakasta handitu egin zen: zenbat eta gehiago inprimatu, hainbat eta handiagoa zen liburuen eskari-kopurua ere. XVII. mendean, bada, Euskal Herriko inprimatzaile-kopurua handitu egin zen, eta aurretik egon gabeko lekuetan jarri ziren zenbait moldiztegi.

XVII. mendearen hasieran bi inprimatzaile zeuden: Matias Matés Iruñean eta Cole Ibarra Bilbon. Arestian esan bezala, lehenengoa Iratxeko monasteriora joan zen 1607an, eta hura hil orduan Nikolas Asiainek hartu zuen Iratxeko moldiztegiaren ardura. Inprenta, ordea, 1617an desagertu zen monasteriotik, eta handik hiru urtera zendu zen Asiain. Mende hasiera hartan hasi zen lanak inprimatzen, era berean, Nafarroako garai hartako inprimatzaile nagusi Carlos Labayen, bai eta Juan Oteiza eta Martin Labayen ere.

Hainbat libururen artean, Beriain nafarraren euskal lanak kaleratu zituen Carlos Labayenek: Tratado de cómo se ha de oir misa en romance y bascuence (1621) edo Doctrina Christiana en castellano y bascuence (1626). Bada, azken inprimatzaile hori hil zenean, haren ondorengoek (eta ondorengoren baten senideak, hala nola, Martin Labayen semearen koinatu Diego Zabalak) eutsi zioten moldiztegiari. Aipatutako euskal lanak ez ezik, bestelako obra garrantzitsuak ere inprimatu zituzten, Quaderno de las leyes y ordenanzas eta Leyes de Navarra delakoak, kasurako.

Inprenta hedatzearekin batera inprimatzeko lizentziak ere ugaritu egin ziren, eta aipatutako inprimatzaileez gain, beste batzuk ere agertu ziren Nafarroan bertan: Juan Antonio Berdun, Juan Micon, Francisco Antonio de Neyra, Domingo de Berdala, etab.

Bilboz denaz bezainbatean, arestian esan bezala, Pedro Cole de Ibarra izan zen XVII. mende hasierako inprimatzaile bakarra, harik eta 1615ean, gutxi gorabehera, Juan de Azpiroz -ek ere moldiztegia jarri zuen arte. Azken horrek euskarazko lan garrantzitsua argitaratu zuen: Martin Otxoa Kapanagaren Exposición breve de la doctrina christiana en castellano y vascuence (1656), Geronimo de Ripalda-ren lanaren bizkaierazko itzulpena. 1640ko hamarkadan Burgostik Bilbora joan eta inprenta zabaldu zuen Pedro de Huidobrok, eta gauza bera egin zuen handik hogei bat urtera Roque de Miranda madrildarrak. Aipatzekoak dira, azkenik, Martín Morovelli eta Juan de Elorza, nahiz eta eurek inprimaturiko obra bakarra ezagutzen den.

Hegoaldeko (zehazki Nafarroa eta Bizkaiko) nagusitasuna apurtuz, Ipar Euskal Herriko lehenbiziko inprenta Baionan jarri zuen Jean Merlet-ek. XIX. mendean Francisque Michel-ek esan zuen Fauvert izeneko batek XVII. mendean dotrina bat eta Ziburuko Joannes Etxeberriren Noelac kaleratu zuela, baina ez dago lan horien bestelako erreferentziarik, eta Julien Vinson -ek Michel-en datuak okerrak zirela erakutsi zuen. XVII. mendeko Ipar Euskal Herriko euskal idazleen ( Estebe Materre, Ziburuko Etxeberri) liburuak, baina, Euskal Herritik kanpo inprimatu ziren lehenengoz: Bordele (Materre, Ziburuko Etxeberri, Axular), Paue (Gazteluzar, Belapeyre), Paris ( Oihenart, Pouvreau) eta Orthezen ( Tartas). Mendearen amaieran (1699) kaleratu zen aipatu Etxeberriren Noelac eta berce canta espiritual berriac Baionan (lanaren hirugarren argitalpena zen).

Merletek ez zuen euskal libururik argitaratu, eta François Bourdot inprimatzailea izan zen Baionan hori egin zuen lehenengoa: Voltoire-ren 1620ko lan baten itzulpena izan zen, Tresora hirur lenguaietaqua, francesa, espagnola eta hasquara (1642) izenburuaz emana. Handik hogeita hiru urtera inprimatu zuen Bernard Bosc-ek Baionan Pierre Arginarats-en bigarren lana, hots, Devoten breviarioa (1665). Urtebete igarota inprimatu zuen Baionan Pierre de la Court-ek Joannes d?Olce-ren Statua Synodalia (1666); alabaina, Baionako moldiztegietan gehien iraun zuena Antoine Fauvet-ena izan zen.

Fauvetek lehenengo inprenta Baionan 1660ko hamarkadan jarri eta ia bi mendez eutsi zioten negozioari haren ondorengoek, 1845era arte. Hiriko inprimatzaile ofiziala (imprimeur de la ville) izan zen harik eta 1700. urtean zendu zen arte. Aita hil zenean, Paul Fauvet semeak hartu zuen moldiztegiaren ardura, eta garai hartako Baionako inprimatzaile bakar bihurtu zen. Fauvetarrenean inprimatutako lanen artean Kempis monje kristauak idatzi De imitatione Christi obraren euskal itzulpena dago: Aranbilagak egin zuen eta 1684an inprimatu zuten Jesu Christoren imitationea izenburupean.

Hego Euskal Herrira etorrita, ezin esan genezake Donostia aldean inprentak aurrerapen handirik izan zuenik, inprimatzaile-kopurua ez baitzen gehiegi handitu mendearen azken hamarkadetara arte. Bada 1667ko agiri bat non Martin Huartek moldiztegia zabaltzeko baimena eskatu baitzien agintariei. Hizki eta kutxa berriak Amsterdamdik ekarri berri dituela azaltzen du, gainera. Bada, orduko agintariek baimena eman zioten, eta hamar urtez jardun zuen inprenta-lanetan lehenengo liburua, Quaderno de Leyes de Alava, urte hartan bertan kaleratu zuenetik. 1677an hil zen. Alabaina, Huarte hiltzeak ez zuen martxan jarritako inprenta geldiarazi: Frantzian ikasle zebiltzan Pedro eta Bernardo semeak etorri artean alargunak hartu zuen inprenta-lanen ardura. Behin oinordekoak etxeraturik, beste inprenta bat zabaldu eta Gipuzkoan euskaraz kaleratu zen lehenbiziko liburua inprimatu zuten: Nikolas Zubia durangarraren Doctrina Cristiana en Bascuence (1691). XVII. mendearen amaieran beste inprenta bat zabaldu zuen Bernardo Huartek Tolosan (bertako lehenengoa), eta jada XVIII. mendean, Pedro Huartek José Ochoa de Arin-en Doctrina Cristiana en Bascuence (1691) gipuzkerazko dotrina zahar ezaguna inprimatu zuten 1713an (Ugarte da edizio horretan ageri den inprimatzailearen izena).

XVI. mendean bezala, bestalde, Euskal Herritik kanpo ere zenbait euskal herritarren aipatzeko moduko lanak argitaratu ziren, hala nola, Baltasar Etxaberen Discursos de la antigüedad de la lengua cántabra bascongada (Henrico Martínez inprimatzailearenean, Mexiko, 1607), Gabriel Henao-ren Averiguaciones de las antigüedades de Cantabria (Eugenio Antonio García-renean, Salamanca, 1689) edo José Lezamiz-en Vida del Apóstol Santiago el Mayor (María Benavides-en moldiztegian, Mexiko, 1699).

XVIII. mendetik aurrera nabarmen ugaritu ziren inprentak Europa osoan. Liburuen beharrizana eta eskaria nabarmen handitu zen, eta erraztu egin zen moldiztegiak jartzeko prozedura. Inpresio-moduak ere bizkortu egin ziren, eta hiriburu eta herri handietatik kanpo zenbait inprenta zabaltzen hasi ziren. Bestalde, papera ere errazago eta merkeago lortzen hasi zen Euskal Herrian bertan ezarritako paper-fabrikei esker. Bada, horren guztiaren ondorioz gero eta gutxiago jo zuten euskal egileek Euskal Herritik kanpo euren obrak inprima zitzaten.

Alfonso Burguetek Iruñean eduki zuen moldiztegia mende hasieran, eta Francisco Elizalderen Apendezako dotrina christiana uscaras (1735) erlijio-liburua kaleratu zuen. Hamarkada hartan bertan kaleratu zuen Nafarroako hiriburuan Joseph Joaquín Martínez inprimatzaileak Juan Irazustaren Dotrina christiana (1739). Inprimatzaile txiki-ertainak ziren, eta ez zuten ez tirada handirik, ez edizio askorik egiten.

1750ko hamarkadaren amaieran, ordea, inprimatzaile handi batek jarri zuen moldiztegia Iruñean: Juan Antonio de Castilla-k. Ofizioa ongi ikasita, XVIII. mendeko bigarren erdialdeko bi egile giputz nagusien lan batzuk kaleratu zituen; esan nahi baita, Sebastian Mendiburu oiartzuarraren Jesusen amore-nequeei dagozten cembait ototzgai (hamaika liburukitan argitaratu zen 1759 eta 1760 artean, eta hirutan azken urte horretan bertan) eta Agustin Kardaberaz hernaniarraren dozena erdi obra 1760 eta 1764 artean.

XVIII. mendeko Euskal Herriko inprentez ari garelarik, gizaldi horren hasieran sortu zen Gasteizko lehenbiziko moldiztegia, Bartolomé Riesgo y Montero de Espinosa inprimatzailearena. Aski garrantzitsua izan zen, lehenengoa izateaz gain, obra garrantzitsuak kaleratu zituelako. Besteak beste, Quaderno de Leyes y Ordenanzas de Alava (1722) eta Martín Arzadun-en euskarazko Doctrina Christianeen explicacinoa (1731) kaleratu zituen. Handik urte batzuetara, baina, Arabako hiriburua utzi eta Donostian inprenta berria jarri zuen Riesgok; hain zuzen ere, bertan argitaratu zuen berak garaian euskarari buruz inork idatzitako lan handiena: Larramendiren Diccionario trilingue (1745) hiztegia. Handik urte batzuetara Kardaberazen Christau dotrina (1760) ere kaleratu zuen.

Bartolomé Riesgok Donostiarako bidea hartu zuenean, Gasteizen zenbait urte arinago zabaldutako inprenta ez zuen itxi, haren alabaren senar Tomas Robles-ek hartu baitzuen haren ardura, eta Gasteizko bigarren inprimatzaile bihurtu zen. Roblesen ardurapean inprimatu zen, kasurako, Laukarizko (Bizkaia) Bartolomé Olaetxea abadearen dotrina famatua 1763an.

Bilbon euskarazko liburu gutxi argitaratu ziren orduan, eta Bizkaian oro har argitaratutako lanak erlijioari, legeei eta historiari lotuta egon ziren. Antonio Zafra y Obregón eta haren Antonio Zafra y Rueda semea izan ziren Bilbo aldeko inprimatzaile nagusiak mende hasieran. Hil zirenean, Antonioren alargunak moldiztegiko lanei eutsi zien. Mendearen erdialdean, berriz, Manuel Egusquiza izan zen inprimatzaile nagusia, eta hura hil zenean ere haren alargun Ana de Zornoza-k jarraitu zituen senarra zenaren lanak. Mende amaieran, berriz, Simón de Larumbe eta Francisco de San Martín inprimatzaileak aipa daitezke.

Ipar Euskal Herriaz denaz bezainbatean, inprenta nagusiak Baionan egon ziren, eta mende hartako hasierako hamarkadetan Paul Roquemaurel-ek moldiztegia jarri zuen bertan. Haren aita Mathieu Roquemaurelek, Tarbe-ko inprimatzailea izanik, erakutsi bide zion ofizioa. Mende hasiera-hasieran, Fauvet familiakoak inprimatzaile nagusiak zirelarik, eskatu zuen Roquemaurel semeak bere moldiztegia Baionan ezartzeko baimena, eta eman ez zioten arren, jarri egin zuen. Gerora hainbat biderrez argitaratutako Exercicio espirituala euskarazko erlijio-liburua inprimatu zuen, eta 1717an bere anaia Mathieu-ri utzi zion inprenta. Hain zuzen, azken horrek kaleratu zuen Sarako Joannes Etxeberriren Lau-urdiri gomendiozco carta edo guthuna (1718). Alabaina, handik gutxira, baimenik gabe zebiltzala eta, agintariek moldiztegia ixteko agindua eman zuten.

XVIII. mendeaz geroztik oso zaila da inongo inprentaren historia egitea; izan ere, inprenten arloa egonkortu egin zen, eta horrek moldiztegi finko nahiz ibildaunak biderkatzea ekarri zuen. Materialak (papera, tinta, inprentako piezak, etab.) erraz eta hurbilago lortu ahal izateak produkzioa are gehiago merkatu zuen, eta argitalpen-mota berrien sorrerak (egunkariak, kasu) inprenta negozio gisa egonkortzea ekarri zuen. Hain zuzen, horri esker zenbait inprenta-etxe historiko sortu ziren.

XIX. mendeko Bilboko inprenta nagusiak aurreko mendearen amaieran Larumbek eta Egusquizak jarritakoa eta Nicolás Dal Mazzo (edo Delmas) eta haren seme Juan Bautista Ernestok (1820an jaioa) jarritakoak izan ziren. Azken horiek italiarrak ziren jatorriz, eta Bilbon 1816an jarri zuen Nicolasek inprenta Espainian barrena liburuak saltzen ibili ostean. Juan Bautista semeak bizitza gorabeheratsua eduki zuen, eta hainbat egunkaritan idatzi ez ezik, batzuk inprimatu ere egin zituen.

Baiona aldean Víctor Hugo kalean ezarri zuen 1803an Bernard Lamaignére-k moldiztegia, eta Lamaignére hil ostean alargunak jarraitu zituen inprentako beharrak. XIX. mendean hainbat lan garrantzitsu inprimatu ziren bertan, besteak beste, sasoi hartako zenbait ikertzaile handiren lanak kaleratu zituzten bertan, hala nola, Morel, Inchauspe edo Bonaparte printzeak ordaindutako lan batzuk, bai eta Baionako zientzia eta arteari buruzko elkartearen buletina (Bulletin de la Societé des Sciences et Arts de Bayonne) ere mende erdialdetik XX. mendearen hasierara arte.

XIX. mendeko inprentaz hitz egiterakoan, baina, Gipuzkoako moldiztegi-etxe historikoez hitz egin behar da, bertan ezarri zirelako, Donostia eta Tolosan zehazki, sasoiko Euskal Herriko inprenta (orduan nahiz gerora) ezagunenak.

Artean beste inprenta txikiagoak zeudela (Azkoitia, Eibar, Hernani, Oñati, Bergara edo Donostian bertan), Ignacio Ramón Baroja oiartzuarrak Casa Baroja inprenta eta liburu-denda sortu zuen 1812an Gipuzkoako hiriburuan, baina, hirian gertaturiko sute baten ondorioz, sorterrira itzuli behar izan zen. Berreraiketa-lanak egin ostean, Gipuzkoako hiriburura bueltatu zen, eta orduko San Telmo kalean denbora laburra egin ostean, egungo Konstituzio plazan ezarri zuen moldiztegia atzera ere. Ordutik aurrera, arrakasta besterik ez zuen izan barojatarren inprentak: Donostiako alkate Evaristo de Echagüe-k hiriko inprenta izendatu zuen, eta haren inguruan kultur mugimendu oso bat sortu zen pixkanaka-pixkanaka. Liburuez gain, sasoiko euskal aldizkari garrantzitsuak ere argitaratu zituzten, Euskalerria, kasurako.

Ignacio Ramón Baroja hil zenean familiak eutsi zion moldiztegiari, Antonio Barojak, lehenengo, eta hura laster hil zenez gero, Josefa Barojak, ondoren. Esan bezala, inprenta ez ezik, kultur gune ere bihurtu zen barojatarren etxea: garaiko hainbat kultur gizon biltzen ziren bertan, eta kanpotik etorritako ikertzaile batek baino gehiagok bisitatu nahi izan zuen lekua. Obra handiez gain (M. Thiers-en Frantziako iraultzari buruzko lana 12 liburukitan, kasu), egunkari eta aldizkariak (El liberal Guipuzcoano, Revista de legislación extranjera), liburuxkak, eskuliburuak eta propaganda-lanak ere inprimatu zituzten, baita euskal klasiko zenbait ere (Iztueta, Iturriaga, Lardizabal, etab.). Inprenta garrantzitsua izan zen kopuru, aniztasun nahiz kalitatea dela eta: asko, ongi eta gai askori buruzko (erlijioa, hizkuntza, historia, nekazaritza, zientzia orokorra...) lanak kaleratu zituzten.

Donostian bertan Pío Zuazuak ere moldiztegia jarri zuen XIX. mendearen amaieran. Zuazuak garaiko zenbait egunkaritan idatzi zuen, baita baten bat zuzendu ere. Inprenta-lanei dagokienez, aipagarria da, besteak beste, 1850ko hamarkadan Larramendiren gramatikaren eta hiztegi mardularen bigarren argitalpenak egin zituela (biak 1853an).

Donostiarekin batera, arestian esan bezala, Tolosa izan zen XIX. mendeko inprenta-gune garrantzitsua. Francisco de Lamak moldiztegia jarri zuen bertan 1780ko hamarkadaren hasieran, eta hainbat euskal liburu garrantzitsu (ber)inprimatu zituen berrogeita hamar bat urtez. Besteak beste, garai hartako Bizkaia eta Gipuzkoako euskal egile ezagunenen lanak inprimatu ziren bertan: Kardaberaz (hainbat lan), Ubillos (1785), Olaetxearen dotrinaren laugarren edizioa (1787), Añibarro (1803), Mogel (1803), Juan Bautista Agirre (1803, 1850), Astigarraga (1835), eta abar. Lama hil zenean haren alargunak jarraitu zituen inprenta-lanak 1860ko hamarkadara arte.

1830eko hamarkadan, baina, Tolosako inprenta-lanari hertsiki lotutako beste gizon batek jarri zuen moldiztegia: Juan Ignacio Mendizabalek. Bizi zelarik bi liburu baino ez zituen argitaratu (Basterretxea eta Kardaberazenak), baina haren alargunak ere moldiztegiari eutsi zion hainbat urtez. Kardaberaz (hainbat lan), Añibarro (1853), Gerriko (1858), Astigarraga (hainbat lan), Juan Bautista Agirre (hainbat lan) nahiz Lizana-ren (1871) lanak inprimatu zituen. Mendizabaldarren inprentak, dena dela, askoz ere ibilbide luzeagoa izan zuen: 1875ean Mendizabalen alaba-oinordekoak Amorezco eta dolorezco Jesu-Christoren pausoac obra inprimatu zuen, eta handik bi urtera haren senar Eusebio López lodosarrak hartu zuen moldiztegiko lanen ardura. Azken hori 1920ko hamarkadaren amaierara arte aritu zen inprenta-lanetan. Dozenaka liburu inprimatu zituen, tartean Kardaberaz, Irazusta, Arrue, Mendiburu, Jose Ignazio Arana, Eusebio Azkue, Iturriaga, Juan Antonio eta Juan Jose Mogel, Soroa, Lardizabal, Novia de Salcedo, Iztueta eta Ixaka López-Mendizabalenak. Eusebio Lópezen Ixaka López Mendizabal semeak ere inprenta-lanekin arduratu zen jada XX. mendean, kultur eragile (gogoangarriak dira, esaterako, haur nahiz nagusiek euskara ikasteko prestaturiko lanak) eta politika-eragile legez ezagunagoa izan arren.

Amaitu aurretik, aipatzekoa da mendearen bigarren erdialdean Bonaparte printzeak hainbat eta hainbat lan argitaratu zituela Euskal Herritik kanpo, besteak beste, Billing, Barclay, Strangeways and Walden edo Standford inprenta-etxeetan.

  • ALLENDE SALAZAR, Juan. "Notas para la historia de la imprenta en el País Vasco-Navarro". I Congreso de Estudios Vascos. Oñate. Recopilación de trabajos. 1919, 644-671. or.
  • ARANA MARTIJA, Jose Antonio. "Euskal Herriko inprentaren historia". Uztaro. 1994, 12. zbk., 37-53. or.
  • BIDADOR, Joxemiel. "Eusebio López: impresor y vascófilo lodosano". Fontes Linguae Vasconum. 2006, 38. urtea, 103. zbk., 473-486. or.