Biografiak

Teodosio (edo Theodosio) de Goñi

San Miguel Aralarkoan (Nafarroa) dagoen santutegiarekin lotzen den pertsonaia ospetsua, haren sortzailea dela esan ohi baita. Hari lotutako elezaharrak garai barrokoan du jatorria (XVII. eta XVIII. mendeak). Hala ere, pertsonaia kokatzeko testuinguru historikora jotzen badugu (besteak beste, Francisco Navarro Villosladaren Amaya y los vascos en el siglo VIII -1879 -izeneko eleberrian agertzen da), VIII. mendera arte egin behar dugu atzera, arabiarrek Espainia konkistatu zuten garaia eta, gerora, Pirinioetako haranetan konkistaren aurrean izandako altxamendua gogoan hartuz.

Teodosio

Laburbilduz, Goñiko zaldunaren elezaharrak Goñin (Nafarroan, Andiako mendilerroaren alboan kokatutako haranean) jaiotako antzinako noble baten istorioa kontatzen du. Horren arabera, zaldunak gerrara jo zuen etxean emazte gaztea eta guraso zaharrak utziz. Behinola, borrokaldi batetik itzultzen ari zela, Errotabidea izeneko gunean, Goñi herritik hurbil, gerlariak ermitauz mozorrotutako deabru batekin egin zuen topo eta hark emazteak mirabearekin engainatzen zuela esan zion. Sumindurik, zalduna iluntzean iritsi zen etxera, eta bere ohean bi pertsona zeudela ikusita, hil egin zituen, bere gurasoak zirela ohartu gabe. Gerlaria kalera irten eta emaztea elizatik itzultzen ari zela ikusi zuen. Orduan ohartu zen egindakoaz. Ikaratuta eta damututa, Erromara bidaiatu zuen guraso-hiltzaileak, aita santuaren absoluzioa eskatzeko. Hark aberria, etxea eta emaztea utzi eta mendien bakardadean barna ia biluzik erromesaldia egitea jarri zion penitentzia modura, gorputzera atxikita zituen kateak hautsi arte. Azkenik, Aralar mendian apurtu ziren kateak. Dena den, horren aurretik Pagadi mendian, Goñi herritik hurbil, kate-maila bat hautsi zen mirariz. Bertan eraiki zuen Teodosiok San Miguelen ohorezko lehen tenplua, oraindik bertan ikus daitekeena.

Andiako mendilerroan kokatutako leku horretatik Goñiko zaldunak Aralarko mendilerrora jo zuen. Azkenik, han amaitu zen bere penitentzia. Tomas de Burguik (1774) 714. urtean kokatzen du gertaera hori, hots, gurasoak hil eta zazpi urtera. Amaiera hori oso ohikoa da erdi aroko elezaharretan. Mendi horretako zulo batean bizi zen herensuge bat agertu zen penitentearen bidean eta hura irensteko mehatxua bota zion. Orduan, Teodosiok San Miguel Arkanjeluari dei egin zion eta azken horrek libratu zuen piztiarengandik. Salbamenaren ondotik, Teodosiok San Migueleko santutegia eraikitzeko agindua eman zuen altueran eta han biziko zen bere emaztea zen Constanzarekin. Horrela "hura gurtzen zuten apaizentzat etxe eta etxebizitzak eraiki zituen" hil arte.

Teodosio

Joan den mendearen erdialdera arte, Goñiko zaldunaren pasartea elezaharraren eta errealitatearen artean kokatzen zen. Hori horrela zen, neurri batean, zenbait elizgizonek haren iraganeko existentziari buruzko balizko "datu historiko" batzuk kaleratu zituztelako zehaztasun gehiegirik gabe, esate baterako, arestian aipatutako frai Tomas de Burguik (1774). Gaur egun, ordea, antropologia sinbolikoaren aurrerapenari esker, Teodosio de Goñiren pertsonaia dagokion planoan kokatzen da: mitoan...; hala ere, bide batez esangarri da, horrek ez duela interesa itzalarazten.

Teodosio

Caro Barojaren (1969) azterketari jarraiki, Levi Straussen eragina zuena, argi ikusten da elezahar horrek beste kontakizun klasiko batzuekin duen antzekotasuna (besteak beste, Edipo, Sofocleseko errege), izan ere, antzinako pasadizo horietan gertaera bera agertzen da (guraso-hilketa), beste aldaera batzuekin hornituta. Frazerren iritziz (La rama dorada izeneko lanaren egilea) elezahar klasiko hura egokitu egingo zen ideologia kristaura (Judas Iscariote) eta, ondoren, erromesaldiaren bideetan zehar hedatuko zen. Berez, guraso-hiltzailearen kasua San Albano, San Gregorio eta San Julianen legendazko istorioetan ere agertzen da, intzestuz lagunduta edo gabe.

Horrela bada, badirudi mitoa Teodosioren pertsonaiarengana eramateko moduak, lehenik eta behin, Done Jakue bidearekin duela lotura. Ez da ahaztu behar Goñi herrixka bi Done Jakue ibilbide handiren artean lekutzen dela: Hegoaldetik Gares-Lizarra bidea eta, iparraldetik, Bordele-Astorga. Horrela uler daiteke mitoak Andiako mendilerroaren magalean paratzen den herriarekin duen lotura, non antzeko elezaharrak aurki daitezkeen San Julianekin lotuta (ikus, Ororbia y Vidaurreta).

Teodosio

Burgui aitak zalantzazko lekukotzetan oinarrituz esandakoaren arabera, Teodosio de Goñi herri hartakoa zen, non Larrañaren-etxea izeneko etxea baitzuen. Zenbait dokumentutan jasotzen denez, gerora, 1517an, Nafarroako erregeordeak etxe horren kategoria aldatu eta jauregi edo jauretxe bilakatu zen, San Miguel jauregi izena hartuta. Halaber, Goñiko jauregi zahar bat ere aipatzen da, itxura batean Teodosioren aitaren jabetzakoa. Gaur egun herrian eraikin horietako bakarra ez badago ere, oraindik Goñiko zalduna inguralde horretako gune batzuekin lotzen duten lekukotzak eta tokiko elezaharrak mantentzen dira. Horien artean, aipagarri dira Errotabidea (deabrua agertu zen lekua), Larrañaren etxea izeneko etxea hartzen zuen orubea (jauregiaren ohorezko hilarri bat mantentzen da bertan) eta San Miguel izeneko ermita Pagadi mendian.

Nafarroan elezahar horrek izandako arrakastak XVII. eta XVIII. mendeko giro barroko eta melodramatikoarekin ere badu zerikusia. Garai hartan santuen eta pertsonaia elizkoien bizitza asko argitaratu ziren. Orobat, ugariak izan ziren mirari faltsuen, mirariak egiten zituzten mojen edo iruzurtien egileak. Horri "Espainiako herri askotan, garai hartan, intzestuekiko eta haien ondoriozko zigorrekiko, beldurrarekin nahastuta, zegoen interesa" gaineratu behar zaio.

Teodosio

Baina gogoan izan behar da, era berean, beste faktore bat: leinuen interesak. Greziar eta erromatarren artean gertatzen zen moduan, erdi aroko leinu nobleko ordezkariek, naturaz gaindiko gertaerekin lotutako jatorria izan nahi zuten artean. Kontua ez zen, garai klasikoan bezala, jainko, erdi-jainko edo heroien ondorengotza zuzena bilatzea. Erdi aroko gizakiek artean interesgarritzat zuten haien leinua gertakari mirarizko edo fantasiazko baten protagonista izan zen gizon batengandik zetorrela pentsatzea. Hori izango litzateke Goñiko zaldunaren kasua. Egindako bekatuaren gainetik, herensuge baten erasoari egin baitzion aurre eta, horrez gain, San Miguel Aralarkoan dagoen santutegiaren sortzaile izan baitzen.

Tenplu hori, Leireko eta, beranduago, Orreagako santutegiak bezalaxe, oso kuttuna izan zuten Nafarroako lehen erregeek. Haien ustez San Miguel altueratakoa (Europan antzina gurtzen zena, Zeruaren eta Lurraren bitartekari ziren Hermes edo Mercurio jainko klasikoekin antzekotasuna ikusten baitzioten) santu mairu-hiltzaile baten parekoa zen. Kontuan izaten badugu Mendebaldeko Pirinioetako mendialde sakratu horietan sortu zirela Errekonkista izenekoaren lehen urteetan Islamari aurre egin zioten lehen buruzagitza kristauak, ez da harritzekoa santu herensuge-hiltzaile horren (herensugea gaizkiaren irudia izaki) eta Nafarroako Pirinioetako zenbait haranetan jaio eta ondoren Done Jakue bidearen bidez garatutako erreinuaren hastapenaren arteko lotura sinbolikoa.

Goñiko zaldunaren mitora itzuliz, bitxiena, apika, zera da, elezahar genealogiko batek, hasiera batean leinu konkretu batekin lotzen zenak, nola hartzen duen halako indar orokorra Nafarroan. XIV. eta XV. mendeetan zaldunen literaturarekiko zaletasuna zegoen. Gainera, elizgizon eta fraideek jakintza ugari zuten pilatuta (horiek mantendu zituzten antzinako letrak, baita Pirinioetako malkarretan ere). Horrela uler daiteke elezahar hori XIX. mendera iritsi izana, Teodosio de Goñi "heroi nazional" bilakatzeraino.

Teodosio

Laburbilduz, Goñiko zaldunaren elezaharra goi erdi aro kristauan jadanik oso eratuta zegoen produktu bat da, zantzu klasikoak dituena, baina, era berean, leinuen interesetan oinarritzen dena (garaiko gustuaren arabera, bere jatorria aparteko gertaera batekin lotu nahi duen familia noble batek dituen interesak). Zenbait elizgizonen lan eta eraginari esker (frai Tomas de Burgui kasu), zaldunen elezahar hori XVII. eta XVIII. mendeetako Nafarroako elezahar elizkoien zakuan sartzen da. Ondoren, hainbat egile erromantikok zaku hori baliatu dutelarik, esate baterako, Francisco Navarro Villosladak (1879). Azken hori izan zen, Amaya izeneko eleberri historiko eta ospetsuan Goñiko zaldunaren pertsonaia berreratu eta ezagutarazi zuena. Modu horretan, Eudon eta Garcia Jimenezekin batera, Baskoniako tronua erdiesteko hiru hautagaietako bat izan zen.

  • BURGUI, Tomás. "San Miguel / de Excelsis / representado / como Príncipe Supremo / de todo el reyno de Dios en Cielo, y Tierra, / y como protector excelso / aparecido, y adorado en el Reyno de Navarra". Iruñea: Josef Miguel de Ezquerro, 2 libk., 1774.
  • CARO BAROJA, Julio. "La leyenda de don Teodosio de Goñi". Nafarroako Etnologia eta Etnografia Koadernoak, I, 3 (1969), 293-345 or.
  • NAVARRO VILLOSLADA, Francisco. Amaya y los vascos en el siglo VIII. Madril: San José Liburutegi Katolikoa, 1879.