Kontzeptua

Autonomia Estatutua

1876ko Lege ezabatzailearekin gailurra lortu zuen Euskal Foruen ezabatzeak Euskal Herrian atsekabe handia sortu zuen. Horren ondorioz, XX. mendeko lehen herenean zehar jatorrizko erakundeen berreskuratzera zuzendutako ekimen ugari sortu ziren. Ekimenon artean Gipuzkoan 1905ean eratutako Foru Liga, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Aldundien 1917ko Mezua, edo 1923an Zuzendaritza Militarrari zuzendutako Txosten-Egitasmoa nabarmendu ditzakegu.

Eskaera horiek guztiak, hala ere, bere adierazpenik gorena II. Errepublikaren aldian (1931-1939) izango dute, aldi horretako 1931, 1932 eta 1936ko urteetan idatzitako hiru Autonomia Estatuturen Egitasmoak egin eta 1936ko Estatutuaren onarpenez burututakoa izanez. Guda zibilaren ostean, Francok autonomiaren edonolako aztarnak ezabatu egin zituen erregimen zentralista eta diktatoriala ezarriz.

Diktadorearen heriotzaz geroztik, euskal gizartearengandik burujabetzarekiko eskabidea hain zen indartsua ze Gobernu espainiarra, Konstituzio espainiar berria onartzeari begira egon gabe, behin behineko autonomia ezartzera behartu zuen. Horrela, Euskal Legebiltzarkideen Batzarrak 1977ko irailean ahobatez, behin behineko Jaurlaritza antzerako Euskal Kontseilu Nagusia zeritzana sortzera zetorren Gobernu espainiarrak onartutako Aurreautonomia-Egitasmoa onartu zuen.

Bien bitartean Autonomia Estatutu berri bat gauzatu eta onartzera bideratutako lanei hasiera eman zitzaien. Aipatutako lanok 1979ko uztailean, urte bereko urriaren 25ean euskal herritarren errefendumera ekarri zen testuaren onarpenez bukatu ziren. Errefendumaren onarpenaz geroztik, Gernikako Estatutu gisa ezaguna den Estatutu berria (EHAE) 1979ko Abenduan aldarrikatu zen.

Ikuspegi politiko batetik, azken bi mende luzeotan zehar espainiar sistema politikoaren garapena bera baldintzatu, eta Estatuaren eta Euskal Herriaren arteko harremanei era oso garrantzitsuan eragin dion liskar historiko larri baten, irakurketa juridiko-konstituziogile batetik, EHAE irtenbiderako proposamena izan zen. Ikuspegi juridiko batetik, Konstituzio espainiarra (KE) autonomia-edukiaren esparru zehatz eta zurruna ezarri beharraz abstenitu egiten da. Eduki horrek gerorantzean Autonomia Estatutu guztietako testuetan zehaztua izan behar zuen.

EHAE hurrengo faktore bi hauengatik baldintzatuta aurkitzen da, hau da, sakontasun handiko liskar politiko baten isla izatea eta bestalde Autonomiazko Estatuaren arautzaile diren konstituzio arauen izaera malgua. Guzti horretatik ondorio jakin batzuk eratortzen dira.

Lehendabiziko ondorioa EHAEk era nabarmenez Konstituzioak ematen zizkion aukerak mugaraino ahitzen zituenaren bidea hartzen du. Joera hori Estatutuaren izaera "hitzartuan" eraginez, hau da, Estatutua Euskal Herriaren eta Espainiaren arteko hitzarmen baten ondorio bezala aintzat hartu izanari buruzko printzipioen arloan bakarrik ez ezik eskumen edo aginte propioez jabetzerako orduan ere nabarmen azaltzen zen.

Bigarren ondorio bat, aurrekotik zuzenean eratorria, estatutuaren testuko giltzarri diren paragrafo batzuetan azaldutako indefinizioa da, Estatutua-Konstituzioaren arteko harreman zehaztugabe eta iskanbilatsuaren adierazpen bezala borondatezko eta jakinaren gaineko indefinizioa da. Estatutuaren helbururik behinena egoera korapilatsu eta kontrobertitu bati irteera ematea izan zen, eta zentzu horretan indefinizio maila guztiz garrantzitsuak lortzen dira, eta arlorik istilutsuenetan borondatezko indeterminazio maila ere. Gai jakin batzuei aurre ez egitearen alde jotzen da, aurrerago gai horiei heltzerik izango delakoan. Indefinizio horrek Konstituzio-Estatutua harremanari bakarrik ez ezik Autonomia Erkidegoaren (EHAE) barne diseinuari berari ere eragiten diola nabarmendu beharra dago, eta oso berariaz Autonomia Erkidegoa-Jatorrizko Lurraldeen arteko harremanari.

Hirugarren ondorio bat estatutuaren testuko zehaztasun juridikorik eza da. Estatutua ikuspegi formaletik agiri juridiko urria da eta bere kalitate teknikorik eza bere hainbat paragrafotan antzematen da. Zehaztasun juridikorik eza hori Estatutuaren beraren indefinizioaren ondorio zuzena besterik ez da, eta neurri baten behintzat logikoa dirudi, horretara izana eztabaidatu eta gauzatu zenean eman ziren egoerak gogoan hartuz. Estatutuaren testua euskal indar politikoen artean eta batez ere alderdi politiko horiek estatuko gobernuarekin izan zuten negoziazioaren inguruko prozesu gogor eta latzaren laburbildutako ondorioa osatzen duela gogoan izan beharra dago.

Espainiako Konstituzioaren 2 artikuluan ezarritako eskumenaren arabera, EHAEk, bere 1. artikuluan Euskal Herria edo Euskadi, nazionalitate bezala berretsi eta zehazten du. Lehenengo begira baten antzeman zitekeenaren aurka, nazionalitatearen berrespenak ez du ondorio juridikorik, eta hori hainbat xedegatik. Lehenengoz eta behin, Estatu espainiarraren nazio-aniztasunari dagokionez, testu konstituzionala nazionalitate eta lurraldeak egon daudena konstituzio-bidez aitortzera baino ez da mugatzen, baina ez du inondik inora legez zehazten adigai bi horien arteko ezberdintasuna. Nazionalitate edo, bere kasuan, herrialde adierazpenak, "Autonomia Erdikegoa" esamoldeagatik ordezkatuak dira, autonomiaratu daitezen lurralde guztietariko bakoitzari inolako bereizketarik gabe eta era berdintsuan ezarriz.

Inolako ondorio juridikorik ez duen definizio soziologiko bat da, berezitasunez euskal aferan esanahi politiko garrantzitsuak dituen arren. Horrela da, nazionalitate adierazpena euskal nazioarekiko aldarrikapenaren berezitasunarekin, bai intentsitatean bai hedapenean, bat eginda aurkezten zaigu eta berehala aipamena egingo diogun Estatutuaren Xedapen gehigarrian du bere isla.

EHAEko Xedapen Gehigarriak honako hau adierazten du:

"Estatutu honetan finkatu den erregimen autonomikoaren onarpenak ez du esan nahi, Euskal Herriari herri gisa historian barrena dagozkiokeen eskubideei uko egiten zaienik, ordenamendu juridikoak erabakitzen duenaren arabera gaurkotu daitezkeelarik".

Xedapen honek ondorio juridiko garrantzitsuak ditu, bai EHAE-Estatua harremanari dagokionean, bai EHAEaren beraren barne eraketari dagokionean ere.

EHAE-Estatua harremanari buruz, aipatu xedapen horrek indarrean dagoen autonomia erapidearen eta jatorrizko eskubide foral zaharren arteko lokarriaren estatutu-onarpena dakar. Eskaintza horrek EHAEri ukaezinezko izaera eta garrantzi handiko eskumen jakin batzuen onarpenean azaltzen den berariazkotasun kualitatiboa ematen dio, eskumenok norberaganatu izanaren oinarria, era zuzenean, jatorrizko eskubideen onarpenean egonaz. Horrela gertatzen da hezkuntzari (16. art.), ertzaintzari (17. art.) edo Ekonomia Itunari (41. art.) dagozkionetan.

Ondorioei buruzko bigarren taldeak EAEren barne egituraketa instituzional propioari buruzko aipamena egiten du, eta zehatzago esateko jatorrizko lurraldeetako antolaketaz dihardu. Lurralde horien estatutu onarpena zein euren erakundetze juridiko-politikoa, eta eurei eman zaizkien eskumenen esparru garrantzitsuak bere oinarria gorago aipatutako eskubide historiko horien aintzatespenean dute.

a) Hizkuntza eta kultura

6.1. artikuluak honako hau adierazten du: "Euskarak, Euskal Herriren berezko hizkuntza denez, hizkuntza ofizialen maila izango du Euskal Herrian gaztelaniarekin batera eta guztiek dute bi hizkuntzok ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea".

Artikulu horren arabera, EHAEan bi hizkuntza ofizial daude, euskara eta gaztelera, eta jatorrizkoa den hizkuntza bat: euskara. Jatorrizkotzat jotzeak Euskal Herriko hizkuntza bezala euskararen berezitasunaren berariazkotasuna dakar. Ikuspegi juridikotik hizkuntzaren izaera ofizialak garrantzi handiagoa du. Horrek guztiak, gizarte fenomeno bezala duen esanahi eta errealitatetik at, komunikaziorako ohiko baliabide bezala aginte publikoengandik, bai aginteen artean bai herritarrenganako harremanean ere, erabateko baliagarritasuna eta ondorio juridikoak izanez, aitorpena izatea, dakar. Ofizialtasun hori bai gaztelerari bai euskarari, egoera berean aplikagarri zaie.

b) Beste ikur eta nortasun-ezaugarriak

EHAEk euskal herritarren artean ikuspegi soziologikotik jada sakontasunez errotuta egonik ordura arte erakundetuak izan ez ziren euskal herriaren nortasunaren ikur jakin batzuen kontsagrazio normatiboa suposatzen du.

Horrela, Autonomia Erkidegoaren izendapen ofiziala, Euskadi edo Euskal Herria izenez, bata zein bestea, Euskal Herria edo Pueblo Vasco izendapen soziologiko horren errealitatearen adierazpen juridiko bezala instituzionalizatu egiten da. Era berean Euskal Herriko ikurrin ofizial bezala ikurrina erakundetzen da, Euskal Herriko Autonomia Erkidegoa osatzen duten Jatorrizko Lurralde Historikoetakoak bertakoak diren ikurrin eta zutoihalen onarpenaren kaltetan barik.

a) Jatorrizko lurraldeak

Bigarren artikuluak EHAE Araba, Gipuzkoa, eta Bizkaiko lurraldeen eranskin bezala, eta era berean Nafarroarena ere, adierazten du, azken horrek Konstituzioan ezarritako prozeduraren arabera partaide izatea erabaki izatekotan. Aipatutako 2. Artikuluan ezarritakotik arlo jakin batzuk nabarmendu daitezke.

Lehenengoz eta behin, EHAEaren eraketan jatorrizko lurraldeen parte hartzearen borondatezko izaera. Parte hartze hori ez da errealitate faktiko bezala eratzen, parte hartzeko eskubide bezala baizik, hau da, konstituzio-testuan ezarritakoaren isla den borondatezkotasuna.

Bigarren, eta barne delimitazioari dagokionez, delimitazio hori osatzen duten lurraldeek zehaztuko dute, bestalde tradizio historiko foruzalearekin berarekin erabat koherentea baita. Ez da ahaztu behar "Probintzia" edo "jatorrizko lurraldea" esamoldeek, bai euskal foru tradizioan bai egungo estatutuaren testuan ere, esanahi bikoitza dutenik: Estatuaren Administrazioaren zerbitzuen antolaketa-tresna bezala baliagarri den administrazio-ente bezala (esanahi horretan, beste gainerako probintziekin parekagarri dira), eta autonomiadun erakunde-ente bezala, ia subiranoa, izaera politiko nabarmena duena (berariaz, foru probintzietakoa bakarrik).

Jatorrizko lurraldeen autogobernurako ohiko ahalmena gogoan izanik, ukitu federalista duen barne antolaketa diseinatzen da, lurraldekako zein erkidegoaren eremuko xedapen eta erakundeak elkar bizi direla. Horretatik, ondorio garrantzitsuak eratortzen dira, eta horietaz aurrerago hitz egingo dugu.

Azkenik, nabarmentzekoa da inolako aipamenik udalerriari, inplizituki ere, egin ez izana (8. art. aipatutako ia salbuespen marjinalarena izan ezik), udalerriek izan duten ikaragarrizko garrantzi historikoa bai foru-aroan, bai gerora izan diren autonomiaren egoera aldarrikatzaileetan ere gogoan hartuz.

b) Nafarroaren bereizgarritasuna

Gorago aipatutako borondatezkotasun printzipioaren arabera, Nafarroak EHAEren zati izateko eskubide orokorra du, integrazio hori egikaritzeari dagokionez nolabaiteko berariazkotasunik duen arren. Jada Euskal Herrirako aurre-autonomiaren erregimena ezartzera zetorren 1978ko urtarrilaren 4ko Errege Dekretu-Legeak zera adieratzen zuen:

"1841.8.16ko Legeak onetsitako foru erregimena duen Nafarroaren egoera bereziak aintzat hartuz, Euskal Herriko Kontseilu Nagusira sartu edo sartu ez egiteagatiko erabakia herri nafarrari dagokio..."

Errealitatean, Nafarroak EHAEren esparruan sartu ez egitea erabaki zuen, foru Erkidego propio bezala eratuz. Gerora Nafarroak EHAEra sartzeko erabakirik hartu izango balu, elkartze hori Konstituzioaren 4. Aldibaterako Erabakian, EHAEko 47.2 artikuluan eta Nafarroako Foru Eraentza Birrezarri eta Hobeagotzeko Lege Organikoakoaren beraren 2. Xedapen gehigarrian ezarritako konstituzioaren, estatutuaren eta foru arauetan hurrenez hurren egindako aurreikuspenen arabera egin beharko litzateke.

c) Barruti historikoak

EHAEko 8. Artikuluak, bere lurraldean osorik kokatuta dauden eskualdeak edo udalbarrutiak, baina juridikoki eta erakundeei dagokienez beste Autonomia Erkidego batzuen mende liratekeenek, EHAEari erants dakizkiokeenari buruzko aukera ezartzen du. Zehatzago esanda, Trebiñoko Konderria, Arabaren bihotzean kokatutako burgostar barrutia, eta Turtziozko kantauriar barrutia, Enkarterri bizkaitarrean kokatutakoa. Gaur egun, Trebiñoko Konderria zein Turtziozko barrutia, jatorriz bakoitzari dagozkien AAEEn baitan daude.

EHAEak ez du beste gainerako espainiarrengandik ezberdina litzatekeen eta gizarte, ekonomia, administrazio, edo maila zibilean (azken kasu honetan, oinordetza zuzenbidearekin zerikusia duten arlo jakin batzuetan, litekeena da) euskal herritartasun berezi baten aukerarik ematen.

  1. Autonomia Erkidegoko lurraldean auzotatartasun administratiboa duten herritarrek;
  2. Atzerrian bizi direnek, baldin eta horien azken egoitza administratiboa Euskal Herrian izan balitza;
  3. Atzerrian bizi direnen ondokoek hala eskatzen baldin badute, eta espainiar naziotasunari eusten baldin badiote.

EHAEk Autonomia Erkidegoari gai ugaritan eskumenak edota aginte maila garrantzitsua egikaritzeko ahalmena aitortzen dio. Gorago esan den bezala, gai jakin batzuk (ertzaintza, hezkuntza, ekonomia itunea, etab.) Konstituzioaren lehen xedapen gehigarriaren estalpean kokatzen dira. Aipatutako berariazko eskumen horietatik at, EHAEk Autonomia Erkidegoarenak eskumen esklusibo bezala aintzat hartutako benetako autogobernu baten adierazpena suposatzen duten guztira 39 gai beregain ditu.

Bestalde, Estatuarekin partekatutako gai jakin batzuek ere baditu. Partekatutako gaiok Estatuak berak arautu izanak, baita esklusiboak diren batzuk ere, gaur egun, eta lehenago ere, Estatuak oinarrizko izaeradun zereginak beretzakotzea erakarri du, eta ondorioz sarritan EHAEren eskumenen edukia husten duten heinean etengabeko istiluen iturburua izan da eta da.

Hori dela eta, eskumenen maila kualitatiboaren eta kuantitatiboaren norartekotasuna zabala izan den arren, eraentza federala duen estatukide baten parekide ere izanik, instantziaren baten edo bestean eskuduntzari dagokionez nolabaiteko zehaztasunik eza eman izateak Konstituzio Epaitegira arazoak atondu ditzan asmoz etengabe gora jo izana sortarazi izan du.

Estatutuaren Atariko Idazpuruan arautzen ez diren arren, Ekonomia Itunak EHAEren funtsezko arloetariko bat osatzeaz gain Nafarroan ezik beste inongo autonomia erkidegotan ematen ez den berariazko erakunde bat da. Arinago aipatu izan diren eskubide historikoen ezarpen eta aitorpen horren erabat nabarmena baino gehiago den adierazpenik argiena osatzen dute.

Ekonomia Itunak Euskal Herriaren eta Estatuaren arteko zerga-harremanen berariazko arautze-sistema bat suposatzen du. Bere Estatutu-oinarria EHAEko 40. Artikuluan datza, berari dagozkion eginbehar eta finantzaketarik egokienak buru ditzan Euskal Herriak bere Hazienda Autonomoa izango duela ezarriz. Ekonomia Itunaren sistemak Jatorrizko Lurraldeetako Aldundiek zerga guztiei dagozkien exakzio, kudeaketa, likidazio, bilketa eta ikuskatzea, Aduanen Errentan sartzen direnek eta gaur egun Monopolio Fiskalen bidez biltzen direnak izan ezik, eramatea dakar.

Lortutako diru-sarreren banaketa hurrengo eran ezartzen da: Lehendabizi, Foru Aldundiek Eusko Legebiltzarreko Lege batek zehaztutako kopurua euskal Ogasun Nagusiko diru-sarrerei gehitzen zaio. Bestalde, kupo orokor bat ezartzen da, bere aldetik, Euskal Herriak Estatuari "Euskal Autonomia Erkidegoak bereganatu ez ditzan Estatuaren zama guztiekiko diru-ekarri bezala" egiten dion ekarpenaren adierazle izanez.

Bere botereak burutzeko, HEAEK bereak dituen eta beste toki baten azalduko ditugun erakundeak ditu.

Erakundeon artean Legebiltzarra nabarmentzen da, 75 legebiltzarkidek osatua (Jatorrizko Lurralde bakoitzeko 25) lau urterik behin hauteskunde orokor, lokabe, zuzen eta sekretuaren bidez. Legebiltzarrak hiru eginkizun handi gauzatzen ditu: lege mailako arauak onartzeko gaitasuna dakarren legegintza eginkizuna; kontrol eginkizuna, Eusko Jaurlaritzaren ekimena kontrolatzera etorriz; eta finantza eginkizuna, EHAEko aurrekontuak onartzea ahalbidetzen diona.

Bigarren erakunde garrantzitsua Eusko Jaurlaritza da, Sailburuez eratu eta Jaurlaritzako Lehendakariak mahaiburututakoa izanez.

EHAEak ez du botere judizial propiorik. Epaitegi sistema Espainia guztirako bakarra da. Halaber, epaitegien antolaketa lurraldeka egituratzen da Estatuaren Autonomia Erkidegokako lurralde zatiketaren arabera.

Erakundeotatik eta hemen aipatzen ez diren eta HEAEko osorakoak diren beste batzuetatik at, Jatorrizko Lurraldeek euren erakunde propioak dituzte, funtsean hurrengo biak izanez: Foru Aldundiak eta Batzar Nagusiak.

Estatutuak bere eraberritze sistema propioa arautzen du. Eraberritzeko bi mota eta prozedura daude. Bat arrunta (46. art.) eta bestea (47. art.) berezia. Prozedura berezia errazagoa da eta Euskal Herriko aginteen antolaketaren aldaketa soila xedetzat izan eta HEAEak Estatuarekiko eta Jatorrizko Lurraldeekiko dituen harremanei eragiten ez dienean besterik ez da erabiltzen. Beste gainerako kasuetan prozedura arrunta erabili beharko da. Bai lehenengoan, bai bigarrenean, eraberritzearen onarpenak ezinbesteko xehetasun bezala baldintza bi betetzea ezartzen du: erreferendumean euskal herritarrengandik eraberritzea onartu izatea, eta espainiar Gorte Nagusiek lege organiko bitartez onartu izatea.

Esandakotik kanpo bi prozedura bereizi eman daitezke. Euretariko bat Nafarroaren EHAEra baitaratzea gerta daitekeen kasuari buruzkoa da. Bestea oso bazterreko kasua da, hau da: segurtasun publikoari dagozkien arazoekikoa alegia.

Autonomia Estatutuak euskal nortasuna berreskuratzeko tresna eraginkor bezala izan duen bere baliozkotasuna erakutsi du, baina ez da izan gauza Euskal Herriko ohiko aldarrikapen batzuk bideratzeko. Arlo baikorrari dagokionez euskararen eta euskal kulturaren nolabaiteko berreskurapena ahalbidetzeko beharrezko oinarriak ezarri dituela nabarmendu behar da. Bestalde, hezkuntzari dagokion arloan eskuduntza garrantzitsuak eskaintzen ditu. Legebiltzarra eta euskal Jaurlaritza, beti ere espainiar Konstituzioak diseinatutako esparru nagusiaren baitan, erabakimenerako gaitasun oso zabala duen administrazio publiko eta erakunde-politika propioak garatu ahal izateko eskuduntza zabalak dituzten erakundeak dira. Euskal Autonomia Erkidegoak espainiar ekonomiaren eta nazioarteko ekonomiatik eratorritako baldintzen muga bikoitzaren baitan euskal ekonomiaren plangintza osoa ezartzea ahalbidetzen dion "spending power-a" du.

Oraindik ere, hala ere, era askotako zintzilik dauden gaiak dira, dagokien irtenbidea baldintzatzaile oso desberdinen araberakoa dela. Sakontasun handiko arazoak dira, dagozkien eskuduntzen eduki materialei baino zuzenean euskal autonomiaren izpirituari eragiten diotenak alegia. Euskadiren nazio entitate propio bezala ez aitortzetik eratorritako arazoak dira, edo lurraldetasunaren osotasunetik eratorritakoak hain zuzen. Garrantzi gutxiago ez duten azken arazoen multzo bat Autonomia Estatutuarekiko aplikazio eta interpretazioari buruzkoa da.

Estatutuaren onarpena gorabehera, Estatuaren eta Autonomia Erkidegoaren arteko harremanak oso istilutsuak izaten jarraitzen dute, eskuduntza-gatazkak atontzeko hainbatetan Konstituzio Epaitegiak izan duen parte hartu beharrak garbi adierazten digun bezala. Administrazio bien arteko elkarrenganako usteonik eza dago, eta hori, estatuaren aldetik euskal eskuduntzak murrizteko etengabeko ahaleginean azaltzen da, eta euskal aldetik, etengabeko aldarrikapenerako jarrera. Iragandako denbora gorabehera, Konstituzioaren eta Estatutuaren arabera Autonomia Erkidegoari dagozkion eskuduntza garrantzitsuak oraindik eman gabe daude.

Horrek guztiak ondorio gisa Eusko Jaurlaritzaren eta berau osatzen duten alderdi politikoen aldetik sarritan egungo estatutuaren edukia sakon eraberritzeari ekitearen beharrizana aurkeztu izatea ekarri du. Eraberritze-egitasmo guzti horiek Eusko Jaurlaritzaren aldetik 2003ko urrian Euskadiko Erkidegorako Estatutu Politikoari buruzko Saloa, herri mailan "Ibarretxe Plana" bezala ezaguna izan dena, onartu izatean gauzatu da. Ibarretxeren Saloa erabateko gehiengoz 2004ko abenduaren 30ean Eusko Legebiltzarrean onartua izan zen eta gerora Gorte Nagusietara igorria, bertan 2005eko otsaileko dataz baztertua izanik.

Geroztik, 2007ko irailean, Lehendakariak berriz ere, Eusko Legebiltzarrean izandako politika orokorrari buruzko Osokoan, Espainiaren eta Euskadiren arteko Hitzarmen Politikoa ezartzearen beharrizana azaldu zuen. Horretarako, proposamen berri bat aurkeztu zuen "euskal istiluaren irtenbidea" lortzeko helburuz. Aipatutako proposamena euskal herritarrek zuzenean onetsi edo baztertu beharra zuten, horretarako 2008ko urrian egin beharreko herri kontsulta baten bitartez. Lehendakariak azaldutako kontsultarako proposamena Eusko Legebiltzarrak 2008ko ekainean onartua izan zen, baina Gobernu espainiarrak baztertu eta Konstituzio Auzitegiaren aurrera eraman zuen. Aipatutako Auzitegiak 2008ko irailean emandako Ebazpenean espainiar Konstituzioaren aurkakoa zela adieraztera eman zuen.

  • CASTELLS ARTECHE, Jose Manuel. El Estatuto Vasco. Luis Aramburu argit., Donostia. 1976.
  • LAMARCA Iñigo eta VIRGALA, Eduardo. Derecho Autonómico Vasco. Carmelo argit., Donostia. 1991.
  • TAMAYO, Virginia. Génesis del Estatuto de Gernika. HAEE. Oñati. 1991.
  • TAMAYO, Virginia y Carlos. Fuentes documentales y normativas del Estatuto de Gernika. Arabako Foru Aldundia. 1981.
  • Z.A. Instituciones de la Comunidad Autónoma de Euskadi. HAEE. Oñati. 1982.
  • Z.A. Primeras Jornadas de estudios sobre el Estatuto de Autonomía del País Vasco. 3 ale. HAEE. Oñati. 1983.
  • Z.A. Estudios sobre el Estatuto de Autonomía del País Vasco. 4 ale. HAEE. Oñati. 1991.