Jaialdiak-Ekimenak

Literatur sariak Euskal Herrian

XIX. mendearen erdialdean euskarazko literatur lanen lehenengo sariketak antolatu zirenetik gaur egunera arte gorabehera handiak izan dira. Lore Jokoen giro erromantikoan sortu ziren lehenengo lehiaketak, eta XX. mendearen hasieran euskal kultura indartzearekin batera biderkatu ziren harik eta Espainiako Gerra Zibilak garai hartako kultur elkarteen jarduera eten zuen arte. Jada 1950eko eta 60ko hamarkadetako euskararen pizkunde berriarekin sariketak berrantolatu zituzten hainbat elkartek, eta ordutik hona etenik gabeko ibilbidea egin dute horietako batzuek. Hego Euskal Herrian frankismoa amaitzeak eta 1982an Euskaren Erabilera Normaltzeko eta Arautzeko Legea onartzeak erakunde publikoek ere sariketa aipagarriak antolatzea ekarri zuen, eta ez dira ahaztu behar azken bi hamarkadetan Euskal Herritik kanpoko erakundeek euskal egileei emandako sari garrantzitsuak ere.

Euskal Herrian XIX. mendearen erdialdean sortu ziren lehenengo literatur sariketak. Izan ere, 1853an antolatu zituen Antoine d'Abbadiek lehenbiziko Lore Jokoak. Berez, erromantizismoaren eraginpean urtean behin antolatutako jaiegunak izan ziren Lore Jokoak, non literatura ez ezik, euskaldunei eta euskal ohiturei lotutako beste hainbat elementu eta jarduera biltzen baitziren, hala nola: musika, bertsolaritza, Euskal Herriko herri-kirolak, dantzaldiak, irrintzi-lehiaketak, herri-bazkaria, etab. Esan bezala, literaturak leku nabarmena zeukan jaiegun horietan: hautatutako lanen egileei saria emateaz gain, testuak ahots goran ere irakurri ohi ziren.

Lehenengo hamar urteetan Urruñan (Lapurdi) egin ziren, eta hurrengo hamabietan (1864-1876) Saran. Handik aurrera, berriz, urte bakoitzean herri batean egitea ebatzi zen, ekimena beste lurralde batzuetara zabalduz: 1877an Donapaleun egin ziren, 1878an Saran berriro ere eta 1879an Elizondon. Hain zuzen ere, horiek izan ziren Hego Euskal Herrian lehenengoz egindako Lore Jokoak. Esan bezala, ordutik aurrera zazpi euskal lurraldeetan antolatu zituzten: 1881ean Irunen, 1883an Markinan, 1886an Urnietan, 1897an Areatzan, 1899an Aramaion, 1901ean Bilbon, 1906an Mungian, 1908an Eibarren, etab. Zenbait urtetan bi herritan ospatu ziren, hala nola, 1890ean (Uztaritz eta Azpeitian), 1895ean (Bera eta Elizondon) edo 1896an (Kanbo eta Maulen), esaterako.

Lore Jokoetako literatur sariketetako gaiak (batzuetan antolatzaileek aldez aurretik emanda eta beste batzuetan gaia aske utzita) tradizioari eta garaiko Euskal Herriko egoera sozio-politikoari hertsiki loturik zeuden: etxea, euskara, emigrazioa, landa-giroko bizimodua eta antzekoak jorratu zituzten. Lehenengo urteetako gaiak dira, esaterako, honakoak: "Montevideora dihoan euskal gaztearen bihotz-minak", "Ohore laborantzari", "Emazte edalea" eta "Herriko besta". 1879ko Lore Jokoetan, berriz, mugarri berria jarri zuen Felipe Arrese Beitia olerkari irabazleak: foruen galerak euskaldunengan eragindako estutasuna eta larritasuna oinarritzat harturik, "Ama euskeriari azken agurrak" idatzi zuen, hots, ama euskara hiltzear dagoela euskaldun batek hari zuzendutako olerkia, garaiko euskal idazle foruzaleen ohiko elementu gehienak biltzen dituen testua.

Lore Jokoetako literatur sariketak idazle eta literatur zaleentzat abiapuntu eta oinarri garrantzitsua izan ziren, eta orduko euskal idazle nabarmenenetariko batzuek baten baino gehiagotan hartu zuten parte. 1853ko lehenengo saria B. Celhabek irabazi zuen "Montevideorat noha zenbat urterentzat" testuarekin, hurrengo urtean Dussaut-ek "Laboraria" lanarekin eta handik urtebetera Jean Baptiste Elizanburu ezagunak "Emazte edalea" izkribuarekin. 1858, 1860 eta 1862an ere sari hori eskuratu zuen saratarrak. Gratien Adéma "Zaldubi"-k ere parte hartu zuen sariketetan, eta 1873an Saran lehenengo saria eskuratu zuen.

Abaddiek sortu, bultzatu eta diruz hornitutako Lore Jokoen bidetik, XIX. mendeko azken urteetan eta XX.eko lehenengo bi hamarkadetan Hego Euskal Herriko zenbait udaletxek, Aldundik eta kultur elkartek Euskal Jaiak (Lore Jokoei ere maiz deitu izan zaie horrela) eta beste sariketa batzuk antolatu zituzten. 1896an, esaterako, Gipuzkoako Aldundiak hartu zuen jaialdi horiek antolatzeko ardura (Arrasaten egin ziren urte hartan), eta 1913ra arte eutsi zion antolaketari. Egun bat baino gehiagokoak ziren jai horiek, baina edukiari dagokionez, hasierako Lore Jokoen antzekoak ziren; hots, euskal tradizioei hertsiki loturik zeuden, eta literatur sariketak zeuden egitarauan. Sasoi hartako literatur sarietako irabazle izan ziren honako hauek: Luis Izagirre, Elizanburu, Arrese Beitia, Victoriano Iraola, Arturo Campion, Claudio de Otaegui, Carmelo Echegaray, José Ignacio Arana, José Artola, Francisco López Alen, Txomin Agirre, Pedro Mari Otaño, Jean Barbier, Ramón Inzagaray, Paulo Zamarripa edo Gregorio Múgica.

Aurreko lehiaketekin batera, aipagarriak dira jada hildako idazleen omenez (Calderón de la Barca, Sebastian Mendiburu, Navarro Villoslada, Iparragirre, etab.) antolatutako sariketak. Aipatzekoa da, halaber, garai hartako euskal aldizkarien lana: alde batetik, ohiko bihurtu zen Lore Joko edota Euskal Jaietan saritutako lanak Eskualduna, Euskal-Erria, Euskal Esnalea edo Euskalerriaren alde aldizkarietan argitaratzea. Bestalde, aldizkariren batek ere bere sariak antolatu zituen. Azkuek sortu eta zuzendutako Euskalzale aldizkariak, adibidez, literatur lehiaketa antolatu zuen 1897an, eta Txomin Agirre (Auñemendiko lorea eleberriarekin) eta Biktoriano Iraola (komedia-lan batekin) izan ziren irabazleak.

Lehenengo Mundu Gerrak zenbait ekimen bertan behera uztea ekarri bazuen ere (1914ko Hondarribiko Euskal Jaiak, kasurako), ezagun da XX. mendeko lehenengo hamarkadetan euskal literaturak eta kulturak, oro har, gorakada nabarmena izan zuela: kultur elkarteak, erakundeak (Eusko Ikaskuntza, Euskaltzaindia, Euskalerriaren alde, etab.) eta azken horien argitalpenak sortu eta sendotu egin ziren. Bada, gorakada horrek 20ko hamarkadaren hasieran eta 30ekoan jo zuen goia, eta ordukoak dira, hain zuzen ere, Espainiako Gerra Zibilaren aurreko literatur sariketa garrantzitsuenak.

1920ko hamarkadan, erakunde publikoek antolatutako sariketekin batera, aipatzekoak dira elkarte batzuek antolatutakoak ere. Euskal Esnalea elkarteak, esaterako, hamarkada osoan zehar hainbat literatur lehiaketa antolatu zituen: 1921ean artikulu-lehiaketa antolatu eta Kolestin Onaindiak irabazi zuen; 1922an Juan I. Garmendiak irabazi zuen bigarren artikulu-lehiaketa, 1925ean Juan Garbizuk poesia-saria, 1926 eta 1927an Jautarkolek eskuratu zuen azken sari hori, etab. Donostiako Deklamazio Eskolak ere antzerki-sariak banatu zituen urte horietan.

1927an, Euskaltzaleak kultur elkartea sortu zen José Ariztimuño "Aitzol"-en zuzendaritzapean, eta talde horrek Euskal Astea antolatu zuen Donostian, José Antonio Begiristain alkateak bultzatuta eta Toribio Altzaga bezalako idazleen laguntzaz. Mende hasierako Euskal Jaien antzekoa izan zen, literatura ez ezik, herri-kirolak, dantza eta hainbat folklore-elementu bildu baitzituen. Handik hiru urtera, berriz, aipatutako Euskaltzaleak erakundeak Olerti Egunak antolatu zituen.

Izenak berak adierazten du literatura izan zela Olerti Egunetako ardatza, baina literatur sariak banatzeaz gain, bestelako jarduerak ere bazeuden: meza, hitzaldiak politikaz eta kulturaz, bertsolariak, antzerki-lanak, dantzaldiak, kantuak, herri-bazkariak, etab. 1930eko ekainean antolatu ziren lehenengoz Koldo Jauregi "Jautarkol"-en omenez, eta Estepan Urkiaga "Lauaxeta" bizkaitarrak irabazi zuen lehenengo saria "Maitale kuttuna" testuarekin (Bide-barrijak liburuan kaleratu zuen handik urtebetera). 1931n Tolosan antolatu ziren herriko seme Emeterio Arreseren omenez (bertan egon zen), eta Azkuek emandako mezaren eta Bonifacio Echegarayk Arreseren poesiari buruzko hitzaldiaren ostean, J. Maria Agirre "Lizardi"-ren "Baso-itzal" lana saritu zuten. 1932koak Iturriaga fabula-idazlearen omenez egin ziren Hernanin, eta Joaquín de Bedoña "Loramendi"-ren "Barruntza leioan" lanak lortu zuen lehenengo saria eta Domingo Jakakortajarenaren "Len-euzkotarrak" idatziak bigarrena. Handik urtebetera, Urretxun antolatu zen Iparragirreren omenez. José Eizagirrek eman zuen urretxuarrari buruzko hitzaldia, Francisco Echeberriaren "Bost lore" olerkia saritu zuten eta bi accesit eman ziren: bat Alfonso Urkidiri eta bestea Rafael Kerexetari. 1934an Lizardi hil berriaren omenez Zarautzen egin zen, Aitzolek eta Telesforo Monzonek hitzaldi bana eman eta hainbat sari eman ziren: Jokin Zaitegiren "Tori nire edontzia" testuari ohorezko saria eman zioten, kasurako. Poesia onenaren saria, aldiz, Fabian Loidiren "Orio?ko umezurtza" testuarentzat izan zen. Hiru accesit banatu zituzten (Andrés Ezenarro, Eulogio Gorrochategui eta Ondarroako Euskeltzale Bazkunari) eta Gabonetako olerki-sorta onenari zegokion saria Gasteizko Kardaberatz Akademiari eman zioten. Sari-banaketaren ostean, herri-bazkaria egin eta Lizardiren sortetxean haren omenezko lauza jarri zuten.

1935ean, Loramendiren omenez egin zen Olerti Eguna Aretxabaletan. Eguna hasteko Arrasaten Lekuona anaien Eun dukat antzerki-lana antzeztu zen, eta herriko koruak kantaldia eman zuen. Jautarkolen "Maite opari" olerkiak irabazi zuen ohorezko saria, eta Nikolas Ormaetxea "Orixe"-ri euskal poema onenari zegokion saria eman zioten "Arraunketa" lanari esker. 1936an ospatu zen azken Olerti Eguna, Lekeition, Azkue aita-semeen omenez. Lauaxetaren "Gora-buru" lana antzeztu zuten, eta zenbait hitzaldi ere eman ziren. Ohorezko saria Iñaki Otamendiren "Giza-adiñak" lanak irabazi zuen eta ohorezko aipamena Angel Sukiak eskuratu zuen "Euzko apaizgaiarena" lanarekin. Euskal olerki onenari saria, aldiz, Manuel Lekuonaren "Yesus aurraren bizitza" lanak irabazi zuen. Aipatzekoa da, azkenik, Olerti Egun guztietan herri-poesiako biltzaile nagusiei ere sariak eman zitzaizkiela.

Olerti Egunekin batera, 1930eko hamarkadan Antzerti Eguna ere hirutan ospatu zen Donostian. Aurretik aurkeztu eta epaitutako lanen artean sariak ematen ziren egun horretan, baita jendaurrean antzezten ere, zenbait hitzaldiren ostean. 1934an egin zen lehenengoa, eta 3 bakarrizketa eta 8 komedia aurkeztu ziren. Koadro dramatikoen sariketa ere egin zen, eta orotara aurkeztutako hamalau lanetatik Donostiako "Eusko-Etxea" taldeak irabazi zuen saria, Toribio Altzagak Pierre Loti-ren Ramutcho lanaren moldapenaren antzezpenagatik. Maiatzaren 6an banatu ziren sariak, eta koadro irabazleak Kursaaleko "Poxpoliñas" antzeztokian antzeztu ziren.

1935ean egin zen II. Antzerti Eguna, eta guztira hamalau bakarrizketa aurkeztu ziren, koadro dramatikoez gain. Honako hauek izan ziren irabazleak: Tene Mujika, Antonio Arocena eta Andrés de Amonarriz. Urte horretako apirilean koadro dramatikoen lehiaketa egin zen, eta Oiartzungo "Mendiburu" taldeak irabazi zuen, Lekuona anaien Eun Dukat lana antzezturik. Arratsaldean Tene Mujikaren Gogo-oñazeak antzeztu zen Kursaalean.

1936an egin zen azken Antzerti Eguna, eta hamasei bakarrizketa eta elkarrizketa aurkeztu ziren. Irabazleak honakoak izan ziren: Jacinto Karraskedo, Felix Markiegi eta Antonio Arocena. Sariak 1936ko maiatzean banatu ziren Donostian, eta arratsaldean Donostiako "Euzko Etxea" taldeak Karraskedoren Garo usaia antzezlana taularatu zuen Victoria Eugenia antzokian.

1936ko Espainiako Gerra Zibilak eten nabarmena eragin zuen euskal kulturaren eremu guztietan, eta horren ondorio da 1940ko hamarkadaren amaierara arte euskal lanen sariketarik ez egotea; izan ere, euskaraz ere ez zen lanik argitaratu ordura arte Euskal Herrian.

Gerraosteko lehenbiziko sariketak Hego Euskal Herritik kanpo antolatu ziren, eta batik bat erbesteratutako euskaldunek antolatu zituzten. 1949an Gernika, Eskualtzaleen Biltzarra eta Herria elkarteek Lore Jokoak antolatu zituzten Ipar Euskal Herrian eta Ameriketan. Orduko poesia-saria Salbatore Mitxelenak irabazi zuen "Bi poema" lanarekin, eta antzerki sailekoa, berriz, Pierre Larzabalek Urtchilotar horiek testuarekin. Urte hartan bertan Nekazari Alkartasuna elkarteak antzerki-lehiaketa antolatu eta Mª Dolores Agirrek irabazi zuen lehenengo saria Aukeraren maukera, azkenian okerra obrarekin.

Jada 1950eko hamarkadan, apurka-apurka berpiztu egin zen euskal kultura. Bada, horrekin batera, literatur sariak ere sortu eta ugaldu egin ziren. 1950ean Donibane Garazin poesia- eta bertsolaritza-lehiaketa antolatu zen. 1953an Iparragirreren omenezko poesia-lehiaketa antolatu zen Urretxun, eta Nemesio Etxanizek irabazi zuen. Urte hartan bertan erbesteko Euzko Gogoa aldizkariak beste lehiaketa bat antolatu eta Salbatore Mitxelenak eskuratu zuen lehenengo saria "Itsasalde" poemarekin. 1955etik 1960ra Euskaltzaleak eta Euskaltzaleen Biltzarra elkarteek hainbat literatur sariketa antolatu zituzten.

1950eko hamarkadan, baina, bi sari-sail nagusi sortu ziren: Euskaltzaindiarenak eta Oregui kultur taldearenak. Oregui kultur taldea Donostian sortu zen, eta aipatutako hamarkadan zehar hainbat lehiaketa antolatu zituen. 1954an antolatu zuten lehenengo, eta 32 lan aurkeztu ziren, nahiz eta sariak aski apalak izan: euskal idazleen (Orixe, Axular, Santi Onaindia, etab.) obrak banatzen ziren. 1954an José Iturria eta Sabin Berasaluce izan ziren irabazleak. 1955ean egin zen bigarren deialdia, eta bi taldetan banatu ziren sariak. Lehenengo sailean Sabin Berasaluce eta Peru Guarrochena izan ziren irabazleak, hurrenez hurren. Bigarrenean, aldiz, Alberto Elosegi eta Fernando de Garixo. Oargui sarien hirugarren deialdian ere bi sail egon ziren: lehenengoan Iñaki Echebeste izan zen garaile eta S. de Celayak eskuratu zuen bigarren saria. Ohorezko aipamena, bestalde, Gabriel Arestiri eman zioten. Laugarren eta azken deialdirako gaia zehaztu zuten antolatzaileek lehenengo sailerako: Europako etorkizun politikoari buruzko gai kritikoak. Iñaki Bereziartua, Iñaki Bastarrica, Eneko Pérez eta Gabriel Aresti izan ziren irabazleak. Bigarren sailari dagokionez, Joseba Mirena Iriondoren lana saritu zuten.

1950eko hamarkadaz geroztik, hainbat literatur sari antolatu ditu Euskaltzaindiak. Bada, hamarkada horretan bertan zenbait lan garrantzitsu saritu zituen, hala nola, Jon Etxaideren Joanak joan nobela (1955) eta Gabriel Arestiren Maldan Behera (1959).

1958an, bestalde, Txomin Agirre nobela-saria antolatu zuen lehenengoz Euskaltzaindiak Bizkaiko Aurrezki Kutxaren laguntzaz. Eusebio Erkiagak irabazi zuen lehenengo deialdia, eta hurrengo urteetan hainbat euskal nobelagile garrantzitsuk eskuratu zuten sari hori: Jon Etxaidek (1964), Txomin Peillenek (1966), Txillardegik (1972), Mikel Zaratek (1972), Gotzon Garatek (1977), Augustin Zubikaraik (1979).

1980ko hamarkadan Resurrección María Azkue saria sortu zuen Euskal Akademiak, eta hainbat lan-mota saritu zituzten, eleberriak, saiakerak eta doktorego-tesiak, esaterako. Irabazleen artean Augustin Zubikarai, Joan Mari Irigoien, Gotzon Garate, Patxi Goenaga, Pello Salaburu, Miren Azkarate eta Mario Onaindia daude.

90eko hamarkadarekin batera Txomin Agirre saria berreskuratu zuen Euskaltzaindiak, eta tartean esleipenik gabeko urteak egon diren arren, hainbat irabazle egon dira; hala nola, Xan Irigaray 1991n, Martin Ugalde 1993an, Luis Mari Mujika 1995ean, Aitor Arana 1999an, Txema García-Viana 2006an edo Mikel Zubeldia 2008an.

Jada 1960ko hamarkadan, hiru literatur sari antolatu zituen Euskaltzaindiak Bizkaiko eta Gipuzkoako Aurrezki Kutxen laguntzaz: Toribio Altzaga saria (antzerkia), Lizardi saria (poesia) eta Xenpelar saria (bertso-paperak).

Toribio Altzaga saria 1961ean eman zen lehenengoz, eta Gabriel Arestik irabazi zuen. Ordutik 2008ra bitartean, zenbait urtez lanik aurkeztu ez edo saria ez ematea erabaki den arren, idazle askok irabazi dute: Augustin Zubikarai (1963, 1967), Lourdes Iriondo (1970), Luis Haranburu Altuna (1974, 1991), Marijeanne Minaberry (1982), Xabier Mendiguren Elizegi (1986, 1994), Juanjo Olasagarre (1995), Karlos Linazasoro (1997), Karlos del Olmo (1998), Aizpea Goenaga (2005) edo Pako Aristi (2008) aipa daitezke, besteak beste.

Lizardi sariaz denaz bezainbatean, 1961ean eman zen lehenengoz, sasoi hartako euskal idazle nabarmenenetarikoek irabazi arren (Orixe, Gandiaga, Aresti, Sarasola, etab.), hainbat urtez ez zen lanik jaso; hots, saria eman gabe geratu zen. Jada 70eko hamarkadan, Felipe Arrese Beitia poesia-sariak (Euskaltzaindiak eta BBK-k antolatuta) hartu zuen aurrekoaren lekua. Polikarpo Iraizoz eta Mikel Zaratek irabazi zuten lehenengo Felipe Arrese Beitia sariketa 1978an, eta asko dira ordutik hona saritutako egileak: Alfonso Irigoyen (1980), Xabier Lete (1991), Juan Luis Zabala (1999), Juan Ramon Madariaga (2000), Sonia González (2001), Karmele Igartua (2007), Amaia Jauregizar (2008), etab.

1962an sortu zuen Euskaltzaindiak berak Xenpelar saria, jasotako bertso-paper onenak saritzeko asmoz. 1989ra arte mantendu zen, eta deialdi bakoitzean hiru sari banatu ziren urte horietan guztietan 1977-1984 urteen artean izan ezik; hortaz, egile asko saritu zituzten: Jesus Lete, Sebastián Salaberria eta Manuel Uranga 1962an, Manuel Matxain, Inozenzio Olea eta Jesus Lete 1965ean, Xalbador, Joxe Aierbe eta Mantxola 1971/72 deialdian, Pello Esnal 1978an, Jesus María Mendizabal 1984an, etab.

1960ko hamarkadan bertan aipatzekoak dira zenbait elkartek nahiz erakundek antolatutako sariketak. Gabriel Arestik Orixe poesia-saria irabazi zuen 1962an Harri eta herri lanarekin, eta Olerti aldizkarikoek (1959an sortua) hainbat olerki-sari banatu zituzten Santi Onaindia, Eusebio Erkiaga eta Nemesio Etxanizen zuzendaritzapean. Irabazleen artean, Bitoriano Gandiaga, Sabin Muniategi, Balendin Aurre-Apraiz, Nemesio Etxaniz edo Paulo Iztueta aipa daitezke. Halaber, 60ko hamarkadan antolatu ziren Agora sariak, nobela, poesia nahiz antzerkia saritu zituztenak. Egile irabazleen artean Gregorio Gabiria (1963), Augustin Zubikarai (1965 eta 1968), Xabier Lete (1966), Pedro Sarriegi (1966) edo Eusebio Erkiaga (1969) daude.

1970eko hamarkadan, euskal literaturaren sistema egonkortzearekin edo egonkortzen jarraitzearekin batera (idazle-belaunaldi berrietako idazleak argitaratzen hasi ziren, zenbait argitaletxe garrantzitsu sortu zen, etab.), sariak nabarmen ugaldu eta aurretik saritu gabeko esparruetarako lehiaketak antolatu ziren, hala nola, literatura unibertsaleko obren euskal itzulpen onenentzako Orixe saria (1977).

Hamarkada hori hastearekin batera sortu zen, bestalde, Irun Hiria saria, Irungo Udalak Gipuzkoako Kutxaren babesaz antolatua. 1994ra bitartean honako lau kategoria hauetako lanak saritu zituen: ipuina, eleberria, poesia eta saiakera. Geroztik, baina, sariak bitan banatu ziren: olerkia, eleberria eta saiakera Irun Hiria sariari loturik mantendu dira, baina ipuin- eta antzerki-lanentzat Donostia Hiria sortu zen. 70eko hasieratik hona dozenaka idazlek irabazi dituzte Irun Hiria eta Donostia Hiria sariak, euskaraz nahiz gaztelaniaz. Tartean daude, besteak beste, egungo euskal literaturako idazle nabarmenenetarikoak: Bernardo Atxaga, Arantxa Iturbe, Joan Mari Irigoien, Joxe Azurmendi, Eduardo Gil Bera, Inazio Mujika Iraola, Hasier Etxeberria, Joxe Austin Arrieta, Iñaki Mendiguren, Xabier Lete, Joan Mari Torrealdai, Karlos Linazasoro, Yolanda Arrieta, Xipri Arbelbide, Joxerra Garzia, Patxi Ezkiaga, Sonia González, Aitor Arana, Urtzi Urrutikoetxea, Asier Serrano, etab.

1971n Ignacio Aldekoa ipuin-sariketa antolatu zen, Arabako Foru Aldudiaren eskutik bizirik dirau eta azken hogeita hamar urteotan hainbat euskal idazlek irabazi dute: Sarrionandiak, Urretabizkaiak, Juan Garziak, Mujika-Iraolak, Patxi Zubizarretak, Harkaitz Canok, Koldo Bigurik, Jon Bilbaok, etab.

80ko hamarkadarekin aurretik ezagutu ez bezala egonkortu zen euskal literaturaren sistema osoa (gogoan hartu behar da 1982an onetsi zela Euskararen Erabilera Normalizatzeko Legea), eta horrek eragin nabarmena izan zuen sariketetan ere. Eusko Jaurlaritzak zenbait literatur esparru euskaraz nahiz gaztelaniaz saritzeko sariak antolatu zituen, izen ezberdinekin: Jon Mirande eta Pío Baroja eleberri-sariak, Lizardi eta Alonso de Ercilla poesia-sariak, Kirikiño kontakizun laburren saria, Pedro Axular saiakera-saria, Francisco de Avellaneda eta Pedro Ignacio Barrutia antzerki-sariak. Hainbat urteren buruan, 1997an, sari horiek berregituratu egin ziren, Euskadi Sariak izenpean, eta lau kategoria saritzen dituzte oraindik ere: gaztelaniaz idatzitako literatura, euskaraz idatzitako literatura, haur- eta gazte-literatura eta itzulpena. 2009an ilustratzaile eta saiakera onenarentzako sariak gehitu ziren.

Ibilbide luzeko sariekin gertatu ohi den bezala, hainbat euskal idazle eta itzultzaileren izenak daude irabazleen artean: Anjel Lertxundi, Luis Mari Mujika, Luis Baraiazarra, Patxi Ezkiaga, Felipe Juaristi, Juan Mari Irigoien, Xabier Mendiguren Elizegi, Iñigo Aranbarri, Eduardo Gil Bera, Bernardo Atxaga, Martin Ugalde, Laura Mintegi, Karlos Linazasoro, Joxe Azurmendi, Patxi Zubizarreta, Josu Zabaleta, Xabier Montoia, Aingeru Epaltza, Lourdes Oñederra, Ramon Saizarbitoria, Itxaro Borda, Pello Lizarralde, Harkaitz Cano, Iban Zaldua, Xabier Lete, Fernando Rey, Koro Navarro, Juan Garzia, Iñaki Mendiguren, Antton Garikano, Xabier Olarra, Jesus Mari Mendizabal, Miren Agur Meabe, Txiliku, Fernando Morillo, Juan Kruz Igerabide, etab.

80 hamarkadan sortu zuten, halaber, Mikel Zarate saria Euskaltzaindiak eta BBK-k, aurkeztutako entsegu-lan onenentzat. Hamarkada hartan bertan sari gutxi banatu baziren ere ( Jon Sodupek irabazi zuen lehenengoa 1983an), azken bi hamarkadetara hainbat saiogilek eskuratu du saria: Patri Urkizuk 1991n, Jon Alonsok 1994an, Pako Sudupek 1995ean, Julen Zabalok 1996an, Jurgi Kintanak 2001ean, Patziku Perurenak 2003an, Julen Arriolabengoak 2007an, etab.

Erakunde publikoek antolaturiko sarietatik harago, bestelako ekimen pribatuak ere abiarazi ziren 80ko hamarkadan; hala nola, eleberri laburren Café Iruña saria (1983tik aurrera), itzulpen lanetarako Jokin Zaitegi saria edo kazetarien lana saritzeko Rikardo Arregi Saria. Jokin Zaitegi saria Arrasateko AED elkarteak eta Elkar argitaletxeak antolatzen dute, eta azken urteotan Nobel saridunen lanak itzultzeko eman da. Irabazleen artean Urtzi Urrutikoetxea, Oskar Arana, Iñigo Errasti, Fernando Rey, Koro Navarro, Luis Berrizbeitia, Ibon Uribarri edo Santi Leoné aipa daitezke.

Rikardo Arregi kazetaritza-saria, bestalde, Andoaingo Udalak antolatzen du 1989az geroztik, eta euskaraz idatzitako kazetaritza-lan ezberdinak saritzen ditu.

Aipatutako ibilbide luzeko sariez gain, bestelako asko sortu dira 90 eta 2000ko hamarkadetan, eta oso gaitza da denak zenbatzea. Izan ere, erakunde publiko handien sariei bestelako asko gehitu behar zaizkie: erakunde pribatuenak, udal txiki nahiz handienak, argitaletxeenak, irakurle-taldeenak, etab.

80ko hamarkadaren erdialdean ikasleak euskaraz idaztera bultzatzeko lehiaketa berria sortu zuen Eusko Jaurlaritza: Urruzuno lehiaketa. Oraindik ere bizirik dirau, eta Bigarren Hezkuntzako eta Batxilergoko ikasleen prosa- nahiz poesia-lanak saritzen ditu. 1986an sortu zirenetik hona hirurehun saritu baino gehiago egon dira, tartean egun euskal literaturan toki aipagarria daukan idazleren bat (Harkaitz Cano, esaterako), eta saria ere originala da: saritutako lanekin liburua argitaratzeaz gain, Europan barrena bidaia egiteko aukera da sari nagusia.

Haur eta gazteen literatura bultzatzeko jaio zen, halaber, Euskaltzaindiaren Azkue saria 1991n. Narrazioak eta olerkiak aurkez ditzakete parte-hartzaileek, eta urtean liburu bat argitaratzen da saritutako lanekin.

1989an Literatura Unibertsala bilduma jarri zuten abian EIZIEk eta Eusko Jaurlaritzak. Helburua literatura unibertsaleko lanak euskal irakurleen esku jartzea zen, eta, horretarako, urtean-urtean itzulpen-esleipena egin izan da: EIZIEk itzulgaien zerrenda kaleratu eta aurkeztutako laginak aztertzen ditu, itzulpen-lana nori eman erabakitzeko. 1990 eta 2002aren artean ehun liburu itzuli ziren, eta 2002tik 2010era berrogeita hamabi. 2010ean ez zen zerrendarik kaleratu, EIZIEk jada agortutako edo katalogotik kanpo geratutako izenburuak berreskuratzeko prozesua abian jarri baitzuen. 2011n itzulpenak esleitzeko zerrenda berria kaleratu zen, ekimenaren hirugarren aroa zabalduz.

90eko hamarkadan bertan Elkar argitaletxean zenbait udaletxe eta bestelako erakundeekin batera abian jarri zituen literatur beka batzuk. Horietan, jada idatzi edota argitaratutako lan bati baino, idatzi beharreko proiektuari esleitzen zaio diru-laguntza jakin bat, egileak epe baten barruan aurkeztutako obraren proiektua garatu eta burutu dezan. Era horretakoa dugu, esaterako, Elkar Fundazioak antolatutako Joseba Jaka beka: 1996an sortu zen eta bi urterik behin esleitu da. Esleipendunen artean Koldo Izagirre, Joseba Sarrionandia, Aingeru Epaltza, Harkaitz Cano, Juango Olasagarre, Karlos Linazasoro, Angel Erro, Igor Estankona, Rikardo Arregi Díaz de Heredia, Eider Rodrígez, Unai Elorriaga, Piarres Xarriton, Jon Alonso, Edorta Jiménez edo Patxi Zubizarreta daude, besteak beste.

Igartza sariak 1998an sortu ziren, eta egile gazteen lanak bultzatzea dute helburu: Beasaingo Udalak, CAF enpresak eta Elkar argitaletxeak antolatzen ditu 35 urtetik beherako egileentzat. Julen Gabiria, Unai Elorriaga, Karmele Jaio, Uxue Alberdi, Katixa Agirre, Uxue Apaolaza eta Eider Rodriguezek irabazi dute.

1999an Valentzia, Euskal Herria, Galizia, Katalunia, Asturias eta Aragoiko sei argitaletxek Argitaletxe Elkartuak plataforma sortu zuten, elkarlanean aritzeko. Gazteentzako Apirila saria antolatu zuten, eta 2002an Hasier Etxeberria elgoibartarrak irabazi zuen Inesaren balada eleberri laburrarekin.

Aurrekoez gain, Ondarroako Udala eta Elkar argitaletxea arduratzen dira Augustin Zubikarai eleberri saria antolatzeaz 2001az geroztik. 2002 eta 2008an ez zen saririk eman. Azkena, aldiz, Iratxe Esnaolak irabazi du Galerna lanarekin.

XXI. mendearen hasieran sortu zuen, bestalde, Pamiela argitaletxe nafarrak Juan Zelaia Saria, gogoeta kritikoa bultzatzeko asmoz. Orain arte Pedro Alberdik, Xabier Agirrek, Antton Lukuk, Kepa Larreak eta Kepa Altonagak irabazi dute, beste batzuen artean.

Bestalde, 2003an eman ziren lehenengoz Erein argitaletxeak eta Donostiako Udalak bultzaturiko Erein eta Donostia "Opera prima" sariak. Euskal egile berriak sustatzea dute helburu, eta bi urterik behin ematen dira. Orain arte irabazitakoen artean, Joxe Belmonte, Aitziber Etxeberria, Xabier Etxaniz Rojo, Xabier Altube eta Joseba Gabilondo aipa daitezke.

Aurreko guztiekin batera, aipatzekoa da 1996az geroztik Manuel Larramendi Kultur Bazkunak ematen duen Beterriko Liburua saria. Berez, epaimahai txiki eta itxi batek emandako saria baino, 111 Akademia osatzen duten irakurleek ebazten dute saria nori eman; hots, irakurleek saritzen dute egilea. Azken hamabost urteotan hainbat euskal idazlek eskuratu dute, hala nola, ondokoek: Joxean Agirre (1996), Koldo Izagirre (1997), Ur Apalategi (1997 eta 2011), Lourdes Oñederra (1999), Ramon Saizarbitoria (2000), Joseba Sarrionandia (2001), Bernardo Atxaga (2003), Juan Kruz Igerabide (2005), Anjel Lertxundi (2002, 2008) edo Jokin Muñoz (2007).

Amaitze aldera, aipatzekoak dira Euskal Herritik kanpo dauden erakunde publiko nahiz pribatuek euskal egileen lanei emandako zenbait sari, inoiz edo behin egile horren ibilbidean ez ezik, euskal literaturaren sisteman ere eragin nabarmena izan dutelako. Espainiako Sari Nazionalak dira horren erakusgarri, esate baterako. Atxagaren Obabakoak (1988) lanak irabazi zuen lehenengoz Espainiako Narratiba Sari Nazionala 1989an, eta azken hamarkadan beste bi nobelagilek irabazi dute sari hori berori: Unai Elorriagak SPrako tranbia lanarekin (2002) eta Kirmen Uribe Bilbao-New York-Bilbao obrarekin (2009). Narratibaz harago, 2002an Mariasun Landak eskuratu zuen Espainiako Haur eta Gazte Literaturako Sari Nazionala Krokodiloa ohe azpian testuarekin, eta 2010ean Saiakera Sari Nazionala eman zioten Anjel Lertxundi oriotarrari Eskarmentuaren paperak saiakeragatik.

  • TORREALDAI, Juan Mari. Euskal kultura gaur. Liburuaren mundua. Donostia: Jakin, 1997.