Dantza

Aurreskua

Aurresku hitza erabiltzen da gaur egun soka-dantzaren sinonimo gisa, baita, zentzu hertsiagoan, bere zati bat edo batzuk izendatzeko, azken garaian bereziki dantza horretatik bereiztu direnak. Zati hauek bakarlari batek (Tradizioan aurreskua izena duenak) dantzatzen du, eta azken garaian bere bizitza hartu dute. Izan ere, soka-dantza Euskal Herrian historian zehar gehien dantzatu den dantza soziala izan da. Horregatik, hainbat aldaera eta izen jaso izan ditu. Dantza horretan ohikoa da gizonezkoek gehien bat (baita emakumezkoek ere beste batzuetan, eta orduan generoen paperak deskribatuko ditugunen alderantzizkoak izango dira) lerro -edo soka, noski- bat osatzea eskuak elkarturik zuzenean edo zapien bidez. Soka honetan lehen dantzariak garrantzia handia du, eta askotan aurreskua -aurreko eskua- izena, edo antzeko bat, hartzen du. Zentzu berean, azken dantzariak, bigarrena dudarik gabe garrantziari begira, atzeskua -atzeko eskua- izena hartzen du.

Aurreskuaren papera protagonistarena da: berak egiten du lehen dantza, eta bukatzen duenean, bere atzean dagoen dantzariarekin eskuak elkarturik zubi bat egiten du, beste dantzari guztiak behetik pasatuz. Hori eginda, soka gelditzen da. Aurreskua eta atzeskua erdira jotzen dute eta bata bestearen aurrean beste dantza bat (batzuetan aurrez-aurre izena jasotzen duena) egiten dute. Horren ondoren, beste zubi bat egiten da, kasu honetan azken bi dantzariek osatuta, eta honen bidez -ezin zen bestela izan- aurreskuak lehen postua berreskuratzen du. Tartean, beste bi sokakidek (dantza-zerbitzaileak edo antzeko izenak dituztenak) dantzan parte hartuko duten andreen bila joaten dira. Horietako lehenaren aurrean geldituko da soka, aurreskuak andre horri bere omenaldia dantzatzeko. Gauza bera errepikatzen da atzeskuarekin. Agian beste aurrez-aurre baten ondoren, soka osoak (andreak behin sarturik) beste bi zubi egiten ditu, lehen egindako moduan berriro. Aldaera batzuetan, orain ere bi dantzari nagusien arteko beste dantza bat egin daiteke. Eta bakarrik hau guztia egina dagoenean, dantzaren alde sozialena hasten da: gaur egun ia beti fandangoa eta arin-arina, biribilketa batekin bukatuz. Esteka hau jarraituz gero, azaltzeko hain luzea den hau guztia ikus daiteke oso egokiak diren bideo batzuekin. Elgoibarreko aldaerari dagozkio.

Esan daiteke, halere, aipatu dugun bezala, gaur egun aurresku hitza erabiltzen da batez ere bakarlarien dantzarako, bi aldaera nagusirekin. Batetik, aurresku bizkaitarra, neurri handi batean inprobisaturik, bere lau zatirekin: Desafioa edo Aurkez-aurke; Pasamanos, Esku aldatzeko soinua edo Abarketak; Zortzikoa eta Kontrapasa, Erreberentzia, edo Agurra. Estruktura honen interpretazio bat, txapelketa baten testuinguruan, ikus daiteke esteka honetan. Bestetik, Gipuzkoako bertsioetan soka-dantzaren eta Iztuetak deskribaturiko beste zati batzuk, eta doinu zaharrak bereziki, sartzen ahal dira. Dena den, eta zalantzarik gabe, gehiengoarentzat aurresku arestian aipatu dugun agurra, erreberentzia edo kontrapasa besterik ez da. Hauxe da omenaldi gisa estandar baten arabera gehien interpretatzen den dantza. Esteka honetan, adibidez, agertzen den bezala, ohikoa denez, ezkondu berri batzuei eskainita.



Soka-dantza, bereziki momentu ospetsuetan, kohesio sozialaren zeremonia bat baldin bazen, aurreskuaren papera kohesio sozial horren barneko hierarkia erakutsi eta gauzatzea zen. Agirian dago, ikusi dugun bezala, dantza osoaren pisua lehen eta azken dantzariek eramaten zutela. eta azkena beti bestearen pean. Iztuetaren hitzetan, adibidez (1824:78): batez-ere aurrenengoac, nai izaten dituztena aguertaratu beren buruac, lecu aguiricoan, icusleac jakin-dezaten, nor, nongoac, norenac eta zer guisatacoac diraden, edo (ibid:114): Azquendari-onec dantzatu-ditzake nai dituen aimbat zortzico, baita soñu zarrac ere, baldin aurrecariac dantza-artan dantzatu baditu, baña ez bestela; zergatic ichuskidan aurrendaria baño jakintsuago bere burua eguitea.

Postu hori hartzea ohorea zen argi eta garbi, eta istilu handiak sortzen ziren bereganatzeko, dueluak eta guzti sarturik, Carlos Rilova Jericók (1998), adibidez, eta bereziki XVI. eta XVII. mendeetako dokumentazio politarekin frogatu duen bezala. Horregatik, XVIII. mendetik aurrera ez da batere arraroa agintarien soka-dantzak aurkitzea, eta argi dago soka-dantzaren burua hartzea agintarien pribilegio zela batzuetan. Iñaki Irigoienek 1991, 1987:21) erakutsi du batez ere Bizkaian nola alkatearen izendapena soka-dantza batez ospatzen zen, alkate berriak lehen postua hartuz. Garmendia Larrañagak (1973:246), René Cuzacqek (1942), eta aita Donostiak (1932:19) Gipuzkoan, Laburdin eta Nafarroako beste erreferentzia batzuk eman dituzte, soka-dantzak agintearekin duen erlazioa adierazten dutenak. Honek azaltzen du, adibidez, zergatik Lakuntzako aldaerak Alkate-dantza duen izena.

Txistulariaren errepertoriori erreparatzen badiogu sinestekoa da, adibidez, bai bikoteka dantzaturiko dantza berriek (balsek, habanerek...) bai kontradantzek, dantzari guztien eten gabeko mugimenduetan oinarriturik, kendu ziotela bere lekua soka-dantzari. XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran esan daiteke soka-dantza desagertu zela euskal hirietan, eta gero eta gutxiago dantzatzen zela herrietan. Testuinguru horretan, halere, XIX. mendearen buruan, sortzen da Euskal berpizkunde kulturala izenarekin normalean ezagutzen dugun mugimendua. Bere helburua euskal ohiturak, eta bereziki desagertzeko zorian ikusten zituztenak bultzatzea zen. Horretarako erabiltzen zituen aldizkari batzuk -hala nola Euskal Erria edo Euskalerriaren Alde- eta batez ere Lore-Jokoetan egindako lehiaketak. Jakina. lore-joko hauetan derrigorrezkoa izan zen bai aurreskuen lehiaketak -izen hau, ez dakigu ongi lehiaketa hauei esker ala ez, arruntena bihurtu baita une honetan- baita askotan aginteen ohorezko aurreskuak ere. Lehenago ikusi dugun guztia ikusita, alegia, erraz ulertzen da aurresku izenak sinekdokez soka-dantza osoarena hartu eta ordezkatu duela.

Lore-Joko hauetan, jakina, ez zuten lekua izaten euskal adierazpen kultural guztiek: horietako batzuk hautatu eta nolabait estereotipatu ere egin ziren. Soka-dantzaren kasuan, adibidez, lehiaketak bakarrik gizonezkoenetakoak ziren, nahiz eta emakumezkoen soka-dantzak, jakina, ugariak izan une horretan ere (Larrinaga 2004). Ohorezko aurreskuen kasuan, esleitu zitzaion esanahia Iztuetak emandakoaren antza handia zuen: klasearteko batasun nazionala, aginteek edo klase altuko pertsona ospetsuek besterik ez dantzatu arren. Eta beste alde batetik, sortu berria zen EAJren papera garai honetan oso garrantzitsua izan zen dantza batzuen berreskuratzeko, zuzenean sortzeko edo zabaltzeko. Dudarik gabe, prozesu honetan dantza gogokoena ezpata dantza (Durangoko Merinaldeko Dantzari-dantza, alegia) izan zen, eta esan daiteke jelkideen ekintzetan, aurreskuak bere lehentasuna galdu zuela.



Gerra zibilaren eta gerraostearen hasierako parentesi luzearen ondoren, euskal tradiziozko dantzaren uztea gero eta azkarragoa izan zen. Bere ordez, eta askotan euskal nazionalismoaren jarrera posibilistarekin lotuta, dantza gehienak folklorizatu egin ziren tradiziozko dantza taldeen esku. Testuinguru berri honetan, non ikusgarritasuna helburu nagusienetarikoa zen, leku gehienetan soka-dantzak galdu zuen garrantzia (adibidez Araolaza 2006) desagertu egin ez bazen, eta aurreskuak ordezkatu zuen. Mundu mailan gertatzen den bezala, aurreskua dantzatzea jakinduri espezializatu bihurtu zen, pertsona gutxik dakien zerbait alegia. Pausoak, orduan arte aldaera askotan gutxienez inprobisatuta neurri handi batean finkatu ziren gero eta modu zailago batean, eta gaur egun derrigorrezkoa da behar bezala dantzatzeko sasoian egotea eta ordu asko entseguetan aritzea. Ikusgarritasun hau, noski, txapelketa ugarien bidez azaltzen da askotan dantzariaren birtuosismo ikaragarria erakutsiz, eta maila honetan inprobisazioa biziki baloratu egiten da.

Testuinguru honetan uler daiteke aurresku hitzaren lekualdaketa semantikoa: dantza da aurreskua, eta ez, hasieran gertatzen zen bezala, aurreko eskua zen dantzaria. Beraz, dantzariari beste izen bat bilatu behar zaio, eta aurreskulari neologismo sortu behar izan da. Eta ildo berean oso nabaria da Tradizioan sortu izan den oinarrizko aldaketa: orain aurreskuaren ohorea eta omenaldia ez da dantzatuz gauzatzen, dantza jasoz baizik. Pentsaezina da, alegia, horrelako birtuosismoa adineko pertsona batek, demagun, erakustea. Eta gizarte garaikidean aurreskuaren bertsio laburtuaren arintasuna eta murriztasuna (minutu bat pasatxo normalean) askoz ere egokiagoak dira soka-dantza osoaren konplexutasuna baino. Aurreskuaren garrantzia, zentzu honetan, azpimarratu da esker abertzale berriaren ekintzetan (Aretxaga 1988, Arzoz 1998). Une honetan, omenaldi funtzio hau izugarri demokratizatu egin da, eta ez da derrigorrezkoa ez lehendakaria ez alkatea izatea, ezta ezkondu berria jasotzen ahal izateko: omenaldi, inaugurazio, lehen harri edo mota guztietako ospakizun gutxi egiten dira gaur egun aurreskurik gabe.

Bere doinua identifikatzen da une honetan kontrapas bakar batekin, beste asko erabiltzen zirela bere garaian esan badezakegu ere. Hona hemen melodia, txistuaren errepertorioaren ezagunena, eta doinu horien artean sakelako telefonoetan, adibidez, entzuten dugun bakarra:

Agurra

Kontrapasa batez ere txistularien errepertorioko genero bat da. 4/4ko edo batzuetan 2/4ko konpasean idatzirik, XVIII. mendearen erdialdeko deituriko estilo adeitsuaren ezaugarriak betetzen ditu: esaldi oso erregularrak aurrekaria eta atzekariarekin, apaindura asko, bukaera femeninoak, eskala eta kromatismo ugariak... Ezaugarri hauek eta bere abiadura ez oso arinak -partituran tempo aipatzekotan allegretto moduan agertzen da- nahi eta nahiez ematen dio lotura garai bereko bai minuetoarekin bai 2/4 zortzikoarekin.

Txistuak gaur egun benetako gizarteko gailentasuna hartzen duen une gutxienetarikoa da aurreskuaren interpretazioa. Hori, jakina, Patxi Lópezen lehendakari kargu-hartzeko adibidea zabaltzen ez bada: esteka honetan ikusten den bezala, bere ohorez egindako aurreskuan oboeak txistua ordezkatu zuen, ziur aski orain arteko EAJko lehendakarien izandako eredutik (atorra kanpoan ere, bide batez) urruntzeko.

Aurresku garaikidean, bukatzeko, beste gai ezinbesteko bat generoarena da. Hasieran aipatu dugun bezala, tradiziozko soka-dantza batzuetan (hala nola Iztuetak aipatu zituen eche-andre-dantza eta escu-dantza nescachena) emakumezkoek egiten zuten benetako dantza, gizonezkoei omenaldia barne. Euskal Berpizkunde Kulturalaren garaian, halere, bai lehiaketetan bai noski ohorezko aurreskuetan gizonezkoek eramaten zuten paper nagusia, andrearen papera derrigorrez oso pasiboa izanik. Ezin argiagoa da zentzu honetan José Castro y Serranoren deskripzioa, Euskal-Erria aldizkarian 1880n argitaratuta, non aurreskua zorzico deitzen du:

Zortzikoan andreak ez du dantzatzen, andreari dantzatzen zaio. Mutilak edo mutilek publikoaren agerian jartzen dute, beren flexio koreografikoen erdian. Hor zutik, Ederrak, publikoaren disimulurik gabeko begiradek aztorazten duten estatua bizirik baten jarrera hartuta, apaltasun lotsakorragatik begi baxuak, jasotzen duen ohorez betea, jainkosa primitiboa bezala dantza egitea uzten du, zintez eta lorez apainduta, jendetzak txaloturik, dantzarien hitz politek goraipaturik eta intsentsaturik, ederra eta gatzduna bera; aintza profanatzen duen ekintzarik gabe, apoteosia desegiten duen keinurik gabe.

Ikuspegi hau, noski, ezin da bateratu gaur egun gizarteak duen genero ikusmoldeekin, ezta andreak arlo honetan ere merezi duen paperarekin. Azken urteotan, jakina, ez da batere arraroa emakumeak ere aurreskua dantzatzen ikustea, bai gizonezkoekin batera (ezkontzaren bideoan ikusi dugun bezala), bai bakarrik. Azken ekintza hau bereziki garrantzitsua izan da partidu abertzaleen zeremonietan, batez ere omenaldia jaso duena gizonezkoa zenean (Aretxaga 1988). Dena den, bitxia da kasu hauetan, neskak normalean mutilek egiten dituzten pauso beraiek egiten dituztela, eta ez azken boladan berreskuratu, berritu edo zuzenean sortu egin diren emakumezkoen soka-dantza eta aurreskukoak (hala nola Lekeition, Iurretan edo Deustun egiten direnak: Larrinaga 2004).

Iraganean Euskal Herrian gehien dantzatu den dantzaren eboluzioa, euskal jatorriko demokraziaren frogatzat hartuta, hierarkia eta boterearen erakustaldia, omenaldiaren hartzeko era, nortasun ikurra, ikono folklorikoa (Sánchez Ekiza 1999), agian arinki hartuta une honetan ere -ezkontzetako eskaintzek eta txapelketek betetzen dituzte emaitzak "aurresku" bilatzen duzunean edozein internet nabigatzailerekin- zalantzarik gabe euskal kultur tradizionalarekin zerikusi duen alde ezagunenetariko bat dugu aurreskua bai euskal eremuan bai Euskal Herrian bai kanpoan.

  • ARAOLAZA ARRIETA, Oier (2006): "Soka-dantzaren loraldiaz", (azken kontsulta: 2009-12-06).
  • ARETXAGA, Begoña (1988): Los funerales en el nacionalismo radical vasco: Ensayo antropológico. San Sebastián: Baroja.
  • ARZOZ, Iñaki (1998): "El mítin étnico". In Sukil, 2. Iruña: Ortzadar Euskal Folklore Taldea, 319-334 orr.
  • CASTRO Y SERRANO, José (1880): "El zorzico". In Euskal-Erria. I l., 5 orr.
  • CUZACQ, René (1942): La Pamperruque: danse bayonnaise. Bayonne: Chez Ilantur.
  • DONOSTIA, Padre José Antonio de (1932): "Txistu y danzas", in Obras completas del padre Donostia. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1983, II l., 103-136 orr.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan (1973): Iñauteria: El carnaval vasco. San Sebastián: Sociedad General de Ediciones y Publicaciones, L.G. 1973.
  • IRIGOIEN, Iñaki (1991): "La autoridad y la danza en la plaza", in Cuadernos de Sección de Eusko Ikaskuntza. Antropología-Etnografía, 8 (1991); 117-129 orr.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1824): Gipuzkoa'ko Dantza Gogoangarriak. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • LARRINAGA ZUGADI, Josu (2004): "Mujeres y soka dantza", in Euskonews and media. 2004-09-17-24, (azken kontsulta:2009-12-06).
  • RILOVA JERICÓ, Carlos (1998): El honor de los vascos: El duelo en el País Vasco, fueros, nobleza universal, honor y muerte. s.l.: L.G. 1998.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (1999): "Ideologías, identidades y tradición en la danza tradicional vasca: el caso del aurresku". In Ayats, Jaume y Sánchez Ekiza, Karlos (edk.): Actas del V y VI Congresos de la SIbE". Barcelona: SIbe, 2002. Baita Sukil, 3. Iruña: Ortzadar, 2000, 341-352 orr. ere.