Kontzeptua

Eskolatzea Gipuzkoan: XIX. eta XX. mendeak

Europa garaikidean ematen diren eskolatze-prozesuak konplexuak dira, izan ere, orokorrean, eskoletara joateko derrigortasuna ezartzen saiatzen diren hezkuntza-politiken ondorio dira, herritarrei alfabetizazioa eman eta herritartasun-estatutua finkatzeko asmoz. Politika hori, batez ere, gizonei zuzendua zegoen eta hezkuntzaren ontasunei buruz Frantziako Iraultzarekin hazitako postulatuen ondorioa zen. Horrenbestez, prozesu horiek hezkuntza-sistema nazionalen sorrerarekin estu lotuta zeuden. Sistema horretan eskola haurrak nazionalizatzeko barruti funtsezko bilakatzen da, hizkuntza, uniformetasuna, derrigortasuna eta zentralizazio administratiboa oinarrizko ardatz dituen politikari atxikitako irakaskuntza-sistema inposatuz.

Euskal Herriak ez zion nazionalizazio-prozesu horri ihes egin, eta eskoletan gaztelaniakuntza eta frantsestea inposatu ziren. Ildo horretatik, 1833ko Guizot Legea (Frantzian) eta 1857ko Moyano Legea (Espainian) aipatutako hezkuntza-sistema horren ezarpenaren bi adibide dira, izan ere, politika zentralizatzailea bultzatzen dute, ezaugarri demografikoen arabera, eskola mota jakin batzuk sortzeko premia azpimarratuz. Gipuzkoako egoera ezagutzeko, XIX. mendearen erdialdetik XX. mendeko erdialdera dauden estatistikak hartuko ditugu. Horrez gain, eskolen egoera nabarmenduko dugu, hezkuntzako ikuskatzailetza-txostenak eta Irakaskuntzako Batzorde Probintzialak aintzat hartuz. Halaber, adierazgarri da eskola publikoak nahiz pribatuak ditugula mintzagai, eta orokorrean, irakaskuntza gaztelaniaz ematen zutenak.

1858an, Erreinuko Estatistika Batzordeak urte horri dagokion Anuario Estadístico de España izenekoan adierazitakoaren arabera, Gipuzkoan, orotara, 163 eskola zeuden. Horietako 136 publikoak ziren, 26 pribatuak eta 1 erlijiozkoa. Horrek zera esanahi zuen, 960 biztanleko eskola bat zegoela, Araban 353 biztanleko eskola bat zegoen bitartean. Horrenbestez, biztanleko eskola gutxiago zituen Gipuzkoak eta egoera hori urte askoan mantendu zen. Hala, XIX. mendeko hazken hamarkadara arte ez zen joera hori irauli, batez ere, eskola pribatuak ugaldu egin zirelako. Egoera hori, 1873an islatzen da, izan ere, urte hartako daturik esanguratsuena Gipuzkoan ematen den eskola ugaltzea da. Haatik, neskatoen asistentzia ia mutikoen asistentziaren parekoa zela adierazi behar da, izan ere, gainerako herrialdeetan ez zen halakorik gertatzen. Hala ere, Moyano legea onartu zen urtean, Donostiako Udalak eskola publikoei buruzko barne-araudia argitaratu zuen, Donostiarako funtsezkoa eta gailena, 1838ko behin-behineko planera eta ondorengo aginduetara egokituta. Egoera horrek argi erakusten du estatuko legedia oso motel aplikatzen zela.

1857-1876 bitartean Gipuzkoako lurraldean eskoletako ikuskapena oso eraginkorra izan zela ikus daiteke, batez ere, gaztelaniaren inposaketari dagokionez, Juan Maria de Egurenen jarduera profesionalaren eskutik. Gipuzkoako topografia oso gorabeheratsua izan arren, ikuskatzaile hark zabalik zeuden eskolen % 90ean egin zituen ikuskapenak 1860. urtean eta ondorengo 16 urtetan. Ikuskapen horiekin XIX. mendearen bigarren erdialdearen eskolako argazkia atera daiteke. Horrela, udako hiletan, ohikoa zen moduan, ikasle gutxiago joaten zen eskolara, izan ere, neska-mutikoek landako lanean lagundu behar izaten zuten. Eskola gehienetan aldibereko metodoa aplikatzen zen eta, neurri txikiagoan, mistoa (ikasle kopuru askoko eskoletan mutuo-metodoarekin aldatua, edo indibidualarekin landa-eremuko eskola txikietan). Irakasleek araudian xedatutako sari eta zigorren sistema erabiltzen zuten. Ikasgai bakoitzean erabilitako ikasliburuak berdinak izaten ziren Estatuko eskola guztietan, Asteteren kristau-ikasbidea izan ezik, hainbat euskalkitara itzuli zena. Instrukzio Publikoko Batzorde Probintzialak bat egiten zuen ikuskatzaileak eskolaren egoerari buruz egindako oharrekin.

Bigarren karlistadan zehar Eskoletako behin-behineko Araudiaren argitalpena izan zen jazoera adierazgarriena, Dorronsorok zuzentzen zuen Karlisten Diputazio Nagusi izenekoak onartu zuena, horretarako 1874ko abenduaren 31n Azpeitian egindako saioan. Euskarari zegokionez, araudi horretan euskal gramatikaren ikaskuntza agintzeaz gain, oinarrizko eta haurren eskola guztietan irakaskuntza euskaraz ematea agintzen zen. Horretarako, hizkuntza horretan idatzitako zenbait testu erabili ziren.

Bestalde, 1877tik aurrera faktore demografikoak baldintzatu zuen eskolak sortzeko prozesua, izan ere, biztanleriak gora egitean ezinbestekoa zen eskolak zabaltzea, Moyano legearekin bat etorriz. Horrela, Gipuzkoan zortzi ziren 4.000 biztanletik gorako herriguneak 1877an (Eibar, Azkoitia, Azpeitia, Irun, Oñati, Donostia, Bergara eta Tolosa) eta hamar 1887an (Azkoitia, Azpeitia, Elgoibar, Eibar, Hondarribia, Irun, Oñati, Donostia, Tolosa eta Bergara). Udalak paretsu mantendu ziren urte horietan, izan ere, 1877an 92 Udal ageri ziren eta 1887an bat gutxiago. Kontuan izan behar da Gipuzkoak 167.207 biztanle zituela 1877an eta 1900. urtean 195.850 biztanlera iritsi zela. Zenbaki horiei kasu eginez gero, 1877an Gipuzkoak 288 eskola izan behar zituen. Errealitatean eskola kopuru hori handiagoa izaten zen beti, izan ere, eskola pribatuekin betetzen ziren eskola publikoek zituzten gabeziak. Haatik, Gipuzkoa 27. lekuan zen eskola kopuru gehien zituzten Espainiako probintzien zerrendan 1885ean. Adibide batera, aipagarria da Araba 4. lekuan zela zerrenda horretan, Bizkaia 26. lekuan eta Nafarroa 15. lekuan.

XX. mendearen hastapenean analfabetismo-tasa oso handia zen eta faktore hori erabakigarria izan zen Espainiako Estatuak egoera hori aldatzeko hezkuntza arloko neurriak har zitzan. Besteak beste, Instrukzio Publikoko Ministerioa sortu zen, eskolaldia 6-12 urte bitartera areagotzen zuen legedi bat garatu zuena (gogoan izan behar da Moyano legearekin 6-9 urte bitartekoa izaten zela eskolaldia). Gainera, curriculumean hainbat berritasun sartu eta ikasgai berriak barneratu ziren. Gipuzkoa jadanik bide horretan jarria zen industrializazio- eta modernizazio-prozesuak bultzatuta. 1903. urteko eskola-erroldan (nahiko osatua dagoena) jadanik aldeko joera antzematen zen, izan ere, Gipuzkoan maisuentzako 208 eskola publiko zeuden (23 Donostian) eta beste 130 eskola maistrentzat (14 Donostian). Dena den, hiriburutan zeuden eskola kopuruari beste 43 eskola pribatu gehitu behar zitzaizkion, horietako 12 erlijio-ordena eta -kongregazioen zuzendaritzapean. Edozein modutan, Moyano legean araututako eskola kopurua erruz gainditzen zen, eskola pribatuei esker. Urteak pasa ahala egoerak hobera egin zuen eta XX. mendeko hogeita hamarreko hamarkadan Gipuzkoa superabit egoeran zen eskola kopuruari zegokionez. Honatx eskola horien profila: eskola publikoen portzentajea urria zen, izan ere, 1910etik aurrera nazional izendatu ziren eskola horiek eskola guztien % 40 inguru ziren; gainerako % 60a horrela osatzen zen: eskola pribatuak % 30-35 eta udal-eskolak % 25-30. Bizkaian ere profil hori errepikatzen zen. Araba eta Nafarroan, aldiz, portzentajeak alderantzizkoak ziren. Eskoletan erregistratzen zen asistentzia (% 77) gainerako euskal probintzietan izaten zena baino handiagoa zen, eta Espainiako batez bestekoaren (% 66) gainetikoa.

XX. mende osoan zehar datu adierazgarriena eskola pribatuen portzentaje handia da, gehienak erlijio-ordena eta -kongregazioen zuzendaritzapean, izan ere, eskola guztien % 50 hartzen zuten halako eskolek. Haren antzeko portzentajea Gironan baino ez zen erregistratzen, % 40 inguru batekin. 1904. urtean irakaskuntzara bideratzen ziren erlijio-institutuak kanporatu egin zituzten Frantziatik eta goiko lerroaldean aipatutako bi probintzia mugakideek horren eragina jaso zuten. XX. mende horretan Eskola Kristauen Anaiena izan zen ikastetxe gehien sortu zituen kongregazioa (La Salle izenarekin ezagunagoa), izan ere, denbora gutxian, 1904-1914 bitartean, 9 eskola ireki zituen Gipuzkoan (Beasain, 1909; Zumarraga, 1914; Azkoitia, 1904; Donostia, 1905 eta 1906; Irun, 1906; Zarautz, 1904; Eibar, 1905; eta Elgoibar, 1905), Irungo nobiziotzarekin batera. Horietako asko doako eskolak ziren, nahiz eta Zarautz, Eibar eta Elgoibarreko eskolek (hirurak ordainpekoak) 1914. urtean itxi zituzten ateak. Asko ziren ikasleak, eta baita irakaskuntza ematen zuten erlijiosoak ere. Horrela, azpimarragarria da Donostiako San Bernardo Ikastetxea, Frantziako 42 Anai hartu zituena. Frankismoarekin beste eskola mota batzuk hedatu ziren probintzia osoan. Horien artean, Loiolan (Donostia) kokatutako La Salle ikastetxea aipatu behar du, lurralde guztiarentzat erreferentziazko zentroa izan baitzen. 1970ean Hezkuntzako Lege Orokorra ezarri ostean, hainbat zentrok ateak itxi zituzten. Hala ere, laurogeiko hamarkadatik aurrera eta gaurdaino sendotu egin dira hezkuntza-maila guztiak eskaintzen dituzten zentroak, nahiz eta horietako batzuk ibilbide luzea izan lanbide heziketan. Zentro horietan eskaria handia da eskaintzen zuten prestakuntza-maila ona zela medio.

Azpimarragarria da, era berean, Jesuiten garrantzia. Horren harira, Loiolako santutegi tradizionala aipatu behar da, beila-lekua izateaz gain, ordena hedatzeko gune izan baitzen, eta bere eragina herrialdeko alderdi ugaritan antzematen da. Ordenak krisialdia bizi izan zuen 1869an, Seiurteko Iraultzailearen ostean kanporatua izan baitzen, karlismoarekin harreman estu samarrak izateagatik (horren erakusle dira Karlistak herrialdeko zentro prestigiotsuenak - Bergarako Seminarioa eta Oñatiko Unibertsitatea- zuzentzeko Konpainiari egindako eskaintza). Krisi hori Errestaurazio garaian gainditu zen. Bigarren Errepublikarekin berriro kanporatu egin zuten Ordena. Frankismoan, ordea, presentzia berreskuratu zuten eta lanbide heziketan ere sendotu ziren, batez ere, Donostian, San Jose Langilea Lanbide Heziketarako Eskolan eta San Ignazio Ikastetxean. 1878. urtetik aurrera Eskolapioak Tolosara iritsi ziren, Salesianoak Errenteriara eta Maristak, Marianistak eta beste kongregazio batzuk ere hedatu ziren. Emakumeen eskola pribatuei dagokienez, asko ziren erlijio-institutuak. Horien artean, Jesusen Bihotzeko erlijiosoak aipatu behar dira, 1903an Donostian ikastetxe bat ireki baitzuten hiriko leku pribilegiatuenetako batean, Mirakontxan, alegia.

Eskola-fundazio garrantzitsuenetako bat "Viteri Fundazioa" izan zen, Arrasaten, Pedro de Viteri y Aranaren jaioterrian, lehen eskola ireki ostean, beste hainbat ireki baitzituzten probintzian barna. Aipatutako pertsonaiak hainbat ondasun utzi zituen testamentuan, fundazio horretara bideratutako dohaintza moduan. Horren harira hainbat eraikin eraiki ziren eskola publikoak hartzeko, besteak beste, Arrasate, Irun, Hondarribia, Pasaia eta Donostiako udalentzat. Lurraldean zehar horren garrantzitsuak izan ez ziren beste zenbait fundazio hedatu ziren, guztiak eskolatze publikoko eskaintzatik apartekoak.

Eskaintza anitz horrekin batera, Foru Aldundiaren, hainbat udalen edo ekimen pribaturen sostenguarekin proiektu berriak sortu ziren euskal eskola lortzeko edo landa-eremuko analfabetismoa desagerrarazteko xedez. Proiektu horiek ere eskola-sare zabalean txertatu ziren. Horien artean, ezinbestez aipatu beharrekoa da landa-eskolen eta ikastolen ugaltzea. Azken horiek indartuz joan dira hirurogeiko hamarkadatik gaurdaino.

  • DAVILA BALSERA, Paulí. La política educativa y la enseñanza pública en el País Vasco (1860-1930). Donostia: Ibaeta Pedagogia, 1995.