Kontzeptua

Erbestea eta Euskal Literatura

Joseba Sarrionaindia, euskal idazle ezagunak, 80ko hamartean exiliatuak honakoa idatzi zuen erbestearen giza esperientziaz:

Aberrigabea

Joseba Irazuri

Aberrigabea, belaunak azaldu zitueneko lekuetara ez da egundo itzuliko, nahinon bizi delarik arrotz bizi da, oroiminez eta perfekzio gogoz.

Bere baitan daraman herrialdea inguruan adierazten zaion probintzia baino ederragoa eta duintsuagoa da.

Horregatik bizi da errorik gabe eta konformitaterik gabe, aide legez eta hutsune gisa besterik gorpuzten ez den beste mundu bat mundurako asmatzen.

(1989:86)

Exilio ezberdinen epe mugak ezartzea ez da batere erraza. Joan Mari Torrealdaik ematen digunean, 1936-1956ko datak ipinten dizkigu, azken urte horretan hiru gertakari garrantzitsu eta esanguratsu eman zirelako, omen. Bat, Parisen ospaturiko Mundu Kongresua. Bi, Euskaltzaindia Arantzazun egindako gerraosteko lehen bilkura nagusia. Eta hiru, Jakin aldizkariaren sorrera, hots, belaunaldi berriaren plazaratzearen abiapuntua (1991: 107). Bestalde, José Luis Abellán idazleak (1978:348) 1977. ekainaren 2la ematen digu, exilio politikoaren bukaerarena bezala, hau da, Franco hil eta bi urtera. Oso ezaguna izan arren, behar adina oroitarazten ez den gertaera izan genuen gerra zibila, ezen Errepublika garaian euskal kulturak hasi zuen loraldi eta piztea ia errotik moztu baitzuen.

Francoren gudal-osteak aurrera egiten zuten heinean, lurraldeak hilez eta kartzelak abertzale, ezkertiar, euskal kulturgile eta idazleez betetzen zihoazen. Jakina den bezala, Estebe Urkiaga "Lauaxeta" poeta eta idazle handia; José de Ariztimuño "Aitzol", kultur eragile eta kazetari nekaezina; Martin Lekuona, teatrogile eta langile mugimenduaren zuzpertzailea; Jose Markiegi, apez eta idazlea, eta hainbat eta hainbat gudari kartzelan denboraldi bat eman ondoren, inongo epaiketarik gabe, Hernanin, Gasteizen edo edozein bide bazterretan fusilatu zituzten. Guzti hauek, Bernardo Estornesen hitzak errepikatuko bagenitu, Generación Enterrada, Lurperatuen Belaunaldia osatuko lukete.

Halere, bai Euskal Herrian bertan, bai Atzerrian, hala barnean nola kanpoan bitarteko eta medio aski ugariz horniturik zegoen Eusko Jaurlaritzak bere komunikabide bereziak sortzen joan zen, pairatzen ari zen egoera mundu zabalari jakinarazteko. Hona batzuk:

Euzko Deia, (La voz de Euzkadi / La voix des Basques) (Paris, 1936-1940) izanen da garrantzitsuenetarikoa, baina Paris alemanen pean erori zenean bere egoitza Ameriketara eraman zuen (Buenos Aires 1941-1943; Mexico 1943-1945); eta azkenean, bigarren gerrate mundiala amaitu ondoren, berriro Parisera itzuli zen, epe berri bati hasiera emanez, 1945etik 1972.era.

Lehen zenbakia 1936. azaroaren lean atera zen, zuzendari bezala Felipe Urkola zelarik, Donostiako El Pueblo Vasco egunkarian zuzendari izana. Lehenbiziko hiru urteetan ahalegin guztiak euskaldunen izaera katoliko eta ordenzalea azpimarratzen saiatuko da, eta britaniarren irlandesen, amerikanoen, holandesen, italianoen eta besteak beste, txinoen solidaritatea ere lortzera zuzenduko ditu bere afanak.

Astekari honek sail pila zeukan, eta hala, 7. zenbakian (1936. XII. 20an), Manuel M. Apalategi "Sabiaga"ren poema bat aurkituko dugu honelako tituluaz: "Erbesteko Mintzoa". Egilea ezaguna zen, Bonifacio de Ataun izengoitiz (OEMC), 1933an Rabindranath Tagore-ren Amal, obra itzuli eta argitaratu baitzuen. Hona bertsoak:

Gipuzkoa utzi ta jo emen Lapurdi;
Jainkoaren gogoa ala bai zan noski.
Erbestera bota naute poliki-poliki....Laister izango al naiz nere Aberrrian!

Ez zitzaizkion desioak, ordea, bete. Bere desterruko bidaian, Parisetik igaro ondoren Buenos Airesen kokatuko zaigu, hemen Boletín del Instituto Americano de Estudios Vascos errebistaren zuzendari izendatu zutelarik. Honelaxe zioen espreski aldizkari honen lehen alearen editorialak:

Esta revista [...] tiene por objetivo la investigación de temas vascológicos ajenos a toda controversia partidaria ya se refieran al País Vasco ya a hechos realizados por naturales u oriundos de él en el continente americano o cualquier otro lugar de la tierra.

Dudarik gabe Euzko Deya, Euzko jaurlaritzak erbestean zeukan aldizkaririk inportanteenetakoa izan zen, eta honekin batera Euskal Herriko arte eta kultur ekintzak zabaltzen saiatu ziren, bai Eresoinka, bai Elai-Alai taldeak, eta ez arrakasta gutxiagorekin Euzkadi izeneko futbol selekzioa.

Euskal literaturari, eta hau zentzu hertsian hartuz, begirada botatzen badiogu aldizkari honen orrialdeetan sakabanaturik orotarik aurki dezakegu: poemak, bertsoak, antzerkitxoren bat, hala nola saioren bat (José Zubimendi: "Bertso Minez", Bertsolaritzaren istoriotxoa, 29 emanalditan), etabar..

Poeta eta bertsolari emankorrenen artean Iñaki Eizmendi "Basarri" (Errezil, 1913 - Donostia 1999) dago, hogei poema argitaratzen baitu bertan. Ondoren kopuruen arabera hauexek datoz: Juan Ezenarro "Txori Txiki" (1890-1945) hemeretzirekin, Mikel Arruza "Arrugain" (1890-1960) hamalaurekin, aipatu dugun Manuel Apalategi (Ataun, 1901) eta Agustin Anabitarte "Atarrene" (1891-1981) bostekin. Eta beste hainbat eta hainbat bertsogile izengoiti hauek darabiltzatenak: Urtarri, Zerbizale, Kaiku, Pasaitar bat, Abeslari, Umezurtza, Bakartiya, Jel-Orde, Egia, Atari...

Erbestean Euzko Jaurlaritzak bere nazioarteko kanpainari eusten zion bitartean (Paris, Londres, New-York, Mexico, Buenos Aires, Caracas...) espainiar estatuan ere jarraikitzen zion lanari eta hor ditugu lekuko, Eguna, Gudari, Euzkadi En Catalunya, eta Espetxean; baina beste lurraldeetan ere ez zen faltatu euskal adizkaririk hala nola: Eskualduna, Gure Herria, Aintzina, Anaiak, Euzko Enda, Euzkadi, Aberri Aldez, Batasuna, Ikuska, Gernika, Euzko Gogoa, Irrintzi.., zertxobait bederen arakatuko ditugunak beren ikuspegia gerra zibila eta erbesteaz ikcrtzearren.

Bartzelonan elkarrekin topo egin zuten euskal errefuxiatu multzo ugari batek Euzkadi en Catalunya aldizkaria argitaratzen hasi zen 1936.eko abenduaren 12an, eta berrogeita hamar ale plazaratu ondoren 1937. azaroaren 20an itzali zen. Sorrerako editorialean: "Nuestra fe para Aguirre y Aguirre para la causa de Euzkadi y España redimidas, aitortzen zuen. Halaber, Emill Diez jaunak honela definitzen zuen katalaneraz, euskal eta katalandar antifaxisten artean iraultza garai haietan lotura zitekeen sortu errebista berria: Euzkadi en Catalunya, fidel reflexe de la vostra opinió antifaxista, i setmanari nascut en plena revolució, no deu morir, ten que sigui el gran nexe ideológic entre bascs i catalans. Gora Euzkadi!!! Visca Catalunya!!!"

Katalunyako aldizkari honetan parte hartzen duten bertsolari eta olerkarien artean dauzkagu Hendaiako Haiçeabean izeneko lekutik bertso bidaltzen zituen Jose Mari Lopetegi eta Juan Ezenarro "Txori Txiki". Jakiten dugu ere, nola 1937ko ekainaren 9tik aurrera euskarazko klase ematen zituen Juan Adarragak, Alel-les Mestres, Plaza del Pino, nº1 delakoan kokaturik zegoen liburutegian. Bazen aldizkarian Pemán-en eta jeneral asaldatuaren zerbitzuko moroen kontrako artikulu irrigarri eta zirikatzailerik ere.

Espetxean deitua dugu beste aldizkaritxo aipagarria. Hau Larrinagako kartzelan (1937-1942) idazten zuten gudari presoek. Buruan gidari bezala Sabino Aranaren honako aipua zekarren: No es digno de ser libre el pueblo que sufre pacientemente la esclavitud. Bertan parte hartu zutenen artean geroago lehen euskal hizkuntzalaritzat jo dezakeguna, euskal saiolaririk handienetakoa Koldo Mitxelena Elissalt errenteriarrak, alegi Mikelazulo'ko Belea ezizenaz sinatzen zuenak.

Baina, euskal literaturaren uzta ederrena, garai triste honetan, Iparraldeko aldizkarietan edirengo dugu, Eskualduna, Gure Herria eta Aintzina-n, hain zuzen.

Eskualduna (Baiona, 1887-1944) aldizkari katoliko eta eskuindarra Louis Etcheverry diputatuak sortu zuen 1887an, Martiel Henry Berdoly errepublikarrak eraiki Le Reveil Basque astekari elebidunaren kontra egitearren. Bertan parte hartu zuten bertsolari eta koplari anitzek: Larramendi, Erramuzpe, Ligueix, Lafitte, Oxobi eta Zerbitzarik,.. Azken honen lehen gerrateko kronika ere aurki daiteke: Berrogoita Hamazazpigarrena gerlan (1937). Bertako orriak irakurtzerakoan XX. mendeko kronikagile eta idazle hoberentsuenetakotzat jo dezakegu, inongo dudarik gabe Jean Elissalde.

Gure Herria (Baiona, 1921-1939; 1950-1975) hiru hilabetetik behin plazaratzen zen aldizkarian Jean Barbier, Léon Léon, Pierre Lafitte eta beste idazle pilo batek parte hartzen zuen, bertan kantak, errefrau bildumak, ixtorioak, antzerkiak eta hamaika kontu ezberdin argitaratuz. Bigarren gerrate mundiala piztu bezain laister itzali zen, ordea, berriro berrogeita hamarreko hamartean berpizteko. Beraz, gerra zibilak iraun zuen bitartean euskaraz agertu bakarrenetarikoa genuen.

Aintzina (Baiona, 1934-1939; 1942-1944) "Trait-d'union mensual des régionalistes basques-français", alegia, iparraldeko euskaltzale eta abertzaleen arteko lotura izan nahi zuen aldizkaria Pierre Lafittek sortu zuen lehenik. Baina alemanen tropen okupaziopean Marc Legassek eta Jean Diharze "Iratzeder"-ek berrargitaratu nahi izan zutenean HORDAGO izenaz aldizkaria, alemanek izen ezagun batena hobetsi zuten. Pierre Lafittek ez zuen izena utzi nahi, baina azkenean onartu beharra ukan zuen. Hemen idatzi zuten, besteak beste, Paul Guilsou-k, Simon Duhour-ek, Pierre Charritonek, Roger Etchegarayk, Marc Legassek, Michel Labegueriek, Jean Dubosc-ek, André Ospitalek, Mayi Diharzek, etabar luze batek. Ixtorio eta lejendak, kantak, era guztietako saioak, panfletoak bidenabar, bertan ageri ziren. Charritonek kontatzen digunez, gudatea galdurik alemanek alde egin eta De Gaulle-ren agintaritza iritsi zenean, alemanen garaian eta haien baimenarekin egindako guztiak ezeztatu zituzten, eta horrela itzali zen Aintzina ere 1945ean.

Anaiak "Correspondance bi-mensuelle des prétres basques en exil" (Paris, nº 1, 15 janvier 1939) hiru eleduneko aldizkarian irakur dezakegu ere euskal idatzirik, hala nola Gabirel delako batek Londresetik bidaltzen dituen bertso batzuek, edota Pierre Lafitteren agurra : Anai batek anaieri.

Euzko Enda "Boletín mensual dedicado a la unión de la Raza Vasca", aldiz, Baionan argitaratzen zen eta 1939-1940. urteetan hamabost ale plazaratu zituen. Sail aski ezberdinak ukitzen zituen: euskal literatura, erdal literatura, artea, filosofia, mistika, etabar. Eta euskal idazleen artean nabarmentzen direnak honakook: Basarri, Zubimendi, Abeletxe, Arigoi (Colombia-tik), Elko (Nevada-tik), Gorostiaga, eta beste hainbat.

Ameriketan, noski, XIX. mende bukaeraz gero jada indarturik zeuden "Euskal-Etxeak" errefuxiatuentzat babesleku eta lehen etapa ezin hobea izan ziren, beren kezkak eta ekintzak argitaldi zenbaitetan ematen zutelarik. Hala, lehenik Caracasen eta gero New-Yorken Jon Oñatibiak ARGIA errebista berpiztu zuen (1946-48).

Jon Iturbe zuzendari delarik, Euzkadik bere lehen alea Caracasen 1942. abuztuan plazaratuko du. Parte hartzaileak: Jose Maria Barrenetxea, Blas de Garate, Eusebio Barriola, Jose Maria Bengoa, Genaro Egileor, eta jada aipatua dugun Martin Ugalde.

Mexikon Aberri Aldez aldizkariak 1937. martxoaren 13an argia ikusiko du, Jesus Aldamiz zuzendari, bere mezua "a los vascos de todo México y del Continente Americano" zuzenduz.

Txilen Batasuna (1941-1942) Bernardo Estornesen ardurapean sortuko da, lehen alean kolaboratzen dutelarik, Manuel de Irujok, Luis de Eleizaldek, Alfonso Reyesek, Jesus Galindezek, eta bestek.

Galeuzca-n idatzi zuen ere Galindezek artikulu benetan argi, zorrotz eta esanguratsua, ""España" y Euzkadi"", non historia pittin bat egin ondoren honako irtenbidea proposatzen duen:

"¿Cuál puede ser esta solución práctica? Una tan sola: el reconocimiento de la plurinacionalidad dentro de la península; llámese ésta Iberia, llámese España.

[...] Si hay comprensión, los vascos nos uniremos gustosamente con las vecinas en un plano de igualdad soberana, para obtener y defender intereses comunes.

Pero bien a sabiendas, general, de que Euzkadi es la única patria de todos los vascos."

Nueva York, julio de 1946. (Reed. 1977: 569)

Amaitzeko aldizkarien sail hau, denak aipaezinak direnez, eta irakurle luzetsiko lukeenez orotaz mintzatzea, ari gaitezen laburki bederen, beste bost hauetaz: Ikuska, Gernika, Euzko Gogoa, eta Irrintzi-z.

Ikuska (Sara, 1946-1951) boletinak antropologia eta etnologia kontuak izango ditu aztergai, Jose Migel Barandiaranen zuzendaritzapean. Baina aurkitzen zuten hemen lekua hizkuntza eta literatur ikerketek, hala nola Lafitte eta Ormaetxea "Orixe" ren eztabaidak elkarren artean, berauen liburuak zirela eta batak besteari eginiko kritikak. Alegia, Piarresen Grammaire... dela eta Nikolaren Euskaldunak bitarteko.

Gernika "Cahiers collectifs de culture humaniste", "Revista trimestral al servicio del humanismo popular vasco" (Paris-Buenos Aires, 1948-1953) aldizkaria frantsesez, gaztelaniaz eta euskaraz ageri zen eta oso garrantzitsua da ideiologiaren aldetik abertzale munduan beste ikuspegi berri bat azaltzen baita. Hala, Federiko Krutwigek "Sobre la reorganización de la Academia de la Lengua Vasca"(1950) Euskaltzaindiari beste jaidura bizitza ematen saiatu zen, poema panteistak idazten zituenarekin batera. Beste heterodoxo bat, Jon Mirande izanen da. Honen elkarrizketa Andima Ibiñagabeitiarekin, bai euskal poesiaz, bai bereaz, "Olerkarienean"(1953) titulupean, benetan garrantzitsua izanen da ezagutzeko poeta paristarraren iritziak eta poetika. Bere artikulu benetan gogor eta eskandala harria izan zenak, alegia, "Euskaldungoaren etsaiak" titulu pean eman zuenak euskaldun-fededunen artean min bizia, trumoiak, txinpartak eta haserre handiak sorrarazi baitzituen, eta errebistaren azken alea izan zen huraxe.

Euzko Gogoa (Guatemala-Miarritze, 1950-1959) aldizkariak euskal literaturaren historian mugarri benetan funtsezkoa eraiki zuen. Zuzendari eta eragile nagusi Jokin Zaitegi (Arrasate, 1906- Donostia, 1979) izan genuen, eta hain da garrantzitsua bere bizitza, non merezi duen geldi gaitezen. Zaitegik lehen ikasketak Durangon burutu zituen jesuitetan, eta nobitziatua Loiolan. Hemen Iberoren A un Vasco liburua irakurri ondoren iparburua topatu zuen, eta beste idazle handien ikaskide zen: Andima Ibiñagabeitia, Lauaxeta, Plazido Mujika, lñaki Goenaga, Argarate, Korta anaiak....Gazte zelarik hasi zen greziar autoreak itzultzen, bere kide kuttuna Andimak latinezkoak iraultzen zituen bitartean. Loiolatik Oñara eta hemendik Meridara (Venezuela), bertan hiru urte iraganez. 1932. urtean Marneff-era (Belgika) bidaltzen dute Teologia ikasketak burutzera. Ordurako jada itzuliak zituen grezieratik eta latinetik hainbat autore klasiko bezala, beste hainbat idazle, hala nola: Baudelaire, Prudhomme, Musset, Goethe, Mistral ...

Hala, gerra zibila piztu zenean Konpainiak berriro Ameriketara bidaliko Zaitegi, El Salvador-era hain zuzen, hemen amaitu zituelarik, Bidalien eginak, eta Longfelow-en Ebangeline. 1944ean ikusiz zein nolako joera zera .maten jesuitek politika mailan, jesusen konpainia utziko du. Ordena eta Aberriaren arteko hautaketan, Hizkuntzan oinarritzen zen Aberriaren aukera eginen du. Urte honetako gertakizun batek merezi du aipatzea. Guatemalako frontera iragaitean euskaraz idatzitako pasaportea aurkeztuko du, eta poliziak ez du deusere ulertzen. Hala eta ere pasatzen uzten dute, abisatuz pasaporte espainiarra aurkeztu beharko duela. Ministeritzara deitzen dute jakitearren ea egoera legeztatu duen, baina Jokin bercan mantentzen da irmo. Azkenean, Jorge Ubico jeneral diktadoreak bere bulegora eramaten du eta elkarrizketa luze bat elkarrekin ukan ondoren, Zaitegi ordu oroz Presidentearen etxearen ateak idekita izanen ditu. Aurrerantzean, Zaitegirenak ere euskal errefuxiatu eta emigrante ororentzat zabalik izanen dira San Carlos Unibertsitatean latina eta grekera irakasten du, eta hau ondoren Instituto América delakoa sortuko du, Liceo Landibar bezala bataiatuko duena Azkenean, iristen da 1950a, eta idazle multzo eder bat bilduz: Andima, Orixe, Etxaniz, Urruzola, Onaindia, Labaien, Krutwig, Mirande, Aresti, San Martin etabar, Euzko Gogoa argitaratzen hasi zen.

50etik 56ra Guatemalan eta 56tik 59ra Miarritzen plazaratuko Honen hiru mila seirehun eta berrogeita hemezortzi orriek euskal kulturaren arlo guztiak ukitzen diruzte: literatura, linguistika, soziolo historia, erlijioa, filosofia, arte ederrak, natur zientziak, psikologia, etab. Eta literatur jenero ezberdinen ehunekoak honelaxe banaturik daude: Antzertia % 19,5; Kritika % 15,26; Poesia % 10,7; eta Narraziogintza % 12,02.

Gernika errebistak idekitako arrutari jarraiki, euskal kulturgintzan sekularizazioari bidea ideki zion Zaitegiren errebistak. Baina Prometeo etsiezin honen lanak, etorkizunean baitzeuzkan ipinita begiak, ez zuen bapatean bere fruituak lortu. Hala Orixeri eskatu zionean, egonaldia eta jan-edari guztiak ordainduz, Iliada eta Odisea itzul zitzan, honek Miramarreko egoitzan Agustiñ Gurenaren Aitorkizunak itzuli zituen.

1955ean, Liceo Landibar saldu eta errebistak sortzen zituen diru xahuketak ordaindu ondoren, Miarritzera itzuli zen bertan Euskal Idazleen Etxea eraikitzeko asmotan, eta Pariseko Lehen Mundu Batzarrean parte hartzeko burutazioarekin. Euskal Herrian jada kokaturik zegoela, Ameriketan baino okerrago joan zitzaizkion gora-beherak, ezen Jose Antonio Agirrek eskainitako diru-laguntza ez zitzaion iritsi, eta bestalde errebistaren aleek nahiko lan zeukaten muga hausten, Bidasoaz honaindi irakurlea izaiki irakurle ia bakarra. Beraz, gogoa ilun itzuli zen Guatemalara eta hemendik ez da Euskal Herriratuko 1972. urterarte. Bere sorterrian ez du ia inork ezagutzen, eta turista ezezaguntzat daukate. Halere, Euskaltzaindiak 1977an Euskaltzain ohorezko izendatuko du.

Josemari Velez de Mendizabalek dioskunez (1981), Zaitegik bi andregai ukan zituen, aberria eta euskara. Honekin hasi zen harengana iristearren, baina hura iheskor gertatu zitzaion. Dena den, euskaraz utzi zigun emaitza neurtezin eta inoiz behar adina goraipatuko ez duguna da, sortzaile eta itzultzaile izateaz gain bultzatzaile ere izan baitzen. Sofokles, Euripides, Platon, Bidalien Eginak, Longfelow eta esan bezala hainbat eta hainbat poetaren bertsoak itzuli ez ezik, sortu zuen poema benetan ederrik. Goldaketan. Atzerri, Euskelerri. (Mexiko, 1946), eta Berriz ere Goldaketan (Miarritze, 1962).

Andima Ibiñagabeitia (Elantxobe, 1907-Caracas, 1967) Zaitegiren adiskide kuttunak, deserriratu zenean, lehenik Parisen eman zuen zenbait urte euskarazko klaseak ematen, - Txomin Peillen eta Jon Mirande ikasle zituelarik tartean-, eta gero Caracasen kokatu zuen bere egoitza. Zaitegi Euskal Herriratutakoan, ez zen gelditu besoak gurutzaturik Andima, jarraitu baitzion kolaborazioak bidaltzen Euzko Gogoari, bertan plazara Benaventeren Abere-indarra, Bergili'ren Unai kantak, Ovidiusen Maite bidea, musikaz eta liburuez komentarioak, etabar.

Eta ez hori bakarrik, 1958an Irrintzi aldizkaria sortu baitzuen, zeinek honakoa zioen titulupe Erri azke batean, Euzkadi'ko azkatasunaren alde - Por la libertad de Euzkadi. Hamaikagarren alean, ildo beretik, honakoxea zioen kritikatzerakoan euskal abertzaletasunak aspaldian harturiko bideak, eta abiada bezala ipar orratzareen zuzendu beharraz.

Konparatzen badugu gerraurreko eta Errepublika garaiko literatura pizkundea 1936-46 hamarteko epean sortu emaitzekin konturatuko gara zehazki zein nolako zauria eta haustura, bai kultur arloan bai besteetan suertatu zen, eta nola oraindik anaien arteko aurrez-aurreko borroka tragiko haren ondoren zauria ez den guztiz itxi.

Hain izan zen aldaketa handia non Bernardo Estornesek honakoa zion laburbilduz euskal idazleen lana: "... en lengua vasca la única obra importante es Gudarien Eguiñak Los Hechos de los Milicianos de Monzón: el resto son poesías y narraciones perdidas en revistas y semanarios".

Dioena neurri batean egia izan arren, orain arte aritu garen bezala saiatuko gara hemen "erresto" hori zerbait bederen argitzen, hasteko mendeko gertakizunez poeta zenbaitek duten ikuspegia, Jesus Maria Leizaolaren (1974) eskutik aurkeztuz.

Joseba Zapirain (1871-1957). Errenterian jaiotako bertsolari hau El Heraldo de San Sebastián-en argitaraturiko fotograbatu batean aurki daiteke Pello Errota eta Pedro Mari Otañorekin batera. Garaiko hiru bertsolaririk famatuenak elkarrekin, beraz. Antonio Zavalak (Auspoa 123-5) argitaratuak ditu errenteriarraren bertsoak. Bilintxen, Iparragirren, eta Txirritaren eskolakoa dela komentatzen digu Leizaolak, gerra zibilaren gora-behera eta desgrazia guztiak gerrate mundialaren ingurunean kokatuz. Bi seme hilak, bi preso, beste bi non ziren ez jakin eta halere bizigogorik, eta apika bertsolari onei eta kronikagile hotzei bezala gertakizunekiko begirada zorrotzik eta irkaitz minik ez zitzaion falta Zapiraini.

Inazio Eizmendi Basarri (1913-1999). Errexilen jaioa, duda izpirik gabe emankorrena dugu bertsolarien artean, ez baitu itxi inoiz, 1935ean bertsolarien txapelketan garaile irten zenez geroztik, bere bertso fabrika. Hamaika aldizkaritan aurki daitezke bere lanak, jada aipatu dugun bezala (El Dia, Eguna, Euzkadi, Euzko Deya, Gernika, Euzko-Enda ... ), baina harrobi neurrigabe hortarik bertso bat bakarrik hautatuko dugu. Bertsolari zaharren era zuzenean Mussolini Franco eta Hitler elkarrekin bertso kantari ipintzen dituenean.

Telesforo Monzon , Bergarako semea (1904-1981) abokatu, Euzko jaurlaritzako ministrari, erbesteko politikari garranzitsua, abertzale sutsua, eta idazle ahantzezina dugu. Deserriratzean, Paris, Flandes, La Provence, Senegal, eta Marruecostik igaro ondoren Mexikon baratu zen, hemen desterruko lehen poesi liburua, esan dugun bezala, argitaratuz : Urrundik (1945) Bertan herri moldeak berrituz Lizardiren eskolakoa ageri zaigu, bai erritmo, bai modu dotoreak erakusten dizkigula. Baina bere bigarren poema liburuak, Gudarien egiñak (1947) eta honen "Euskal Guda 1936-1937" parteak, argi dagoenez gerra kronika modu epikoan ematen digu. Lehen liburuan adierazitako doinua sakonago eta minberagoa egingo zaio, hunkigarria benetan, sarrerako poeman, "Guda zabaldu zutenai" eskainian. Erabiltzerakoan dantza doinuak espreski poema honetan bezala bestetan, bertsolarien molde hertsietarik ihes egiten du, sorketa benetan estimagarriak lortuz.

Jokin Zaitegi, eta bere poesia aipagai hartuz gero, esan beharrean gaude emana dugula jadanik arrasatearraren bizitza zertzelada zenbait, azpimarratuz bere obra nagusienetarikoa, Euzko Gogoa aurkeztean. Bi poema liburu argitaratu zituela eta bidenabar azpimarra dezagun, ez zaizkiola falta atzerriari eskainitako poemak: "Euskel-Kanta Atzerrin", "Atzerrian Udaberriz"... Ez zen nolanahikoa izan Zaitegiren pena-sentimendua hain sakon maite zuen sorterritik desterratua ikusi zuenean bere burua, eta ez behin bakarrik...

Pedro Ormaetxea Lontzi Aba Etxanoan jaioa (1891) eta Txileko Viña del Mar-en zendua (1949), karmeldar olerkaria dugu beste erbesteratua. Zenbait errebistetan idatzi ondoren bi poema libururen sortzailea, eta biak desterruan argitaratuak 1947 eta 48an: Ipuintxuak eta Bigarren Ipuintxuak. Ipuinen moduan sotil idatziak daude baina poematxoak dira. Ipuintxoen erara kontatutako barne gogoeta hauexek argi eta garbi adierazten digute, nola deserriratuak, urrun eta mila lanen zurrunbiloan bizi arren, gaixo moduan zebiltzan batetik bestera hala beharrez, erbestearen eritasunak jota, bihotza eta pentsakizunak sorterrian, eta itzultzeko esperantza ez zuten galdurik.

Juan Ignazio Goikoetxea Gaztelu ezizenez, bertan jaioa baitzen Bordatxuri etxean (1908), Argentinan urte pila eman ondoren, sorterriratu eta Donostian zendua dugu (1983). Kaputxinoa, irakaslea, eta poeta saritua, aurkez dezagun orain Atzerritik deitu poematik aukeratu dugun zatitxoa:

...
"Erbestean bertsoa zertaz bete?
Baña matsari, zer dario? - Ardo.
Sagarrari orobat, zer? - Sagardo.
Biotzari, bada, zer errimiñez? -
Aberri-maitasuna, basterik ez!"

(1990 : 34)

Ez dut inolaz ere agortu nahi erbesteaz mintzatu zirenen poeta-olerkari-bertsolari-koplari guztien zerrenda are gutxiago herri-minez idatzi zituzten poemen zerrenda non, nabarmenki aberualetasuna eta sorterrira itzultzeko gogo-grina ageri diren; aldiz, uste dugu hautatu idazleen aurkezpentxo honekin aski den, beste baterako utziz Jon Mirande edo Joseba Sarrionaindia bezalako poeta handien erbesteko emaitzak, eta beraz, gerra zibilarekin zerikusirik izan zuen erbesteari hertsiki lotuko gatzaizkizue.

Nekez eta berandu hasi baldin bazitzaigun euskal nobela, ezaguna dugunez, jakina da ere Ameriketako gaiak eta erbesteko berriek izan zutela harrera aski zabala gure idazleengan. Berdina esan dezakegu 1936-39ko gerraz eta ondorengo deserriratzeaz, ezen ia urtero plazaratzen baita eleberriren bat horien gainean.

Gerra ixtorioak kontatuko dizkigute ere, besteak beste, Jose de Eizagirre tolosarrak (1881-1948), eta Sebero Altube arrasatearrak (1879-1963).

Eizagirrek Buenos Aireseko desterruan plazaratu zuen Ekaitzpean (Ekin, 1948) eleberria, eta Altubek Baionako erbestean Laztantxo eta Betargi (Baiona, 1957) tituluduna. Biek gai bera hartzen dute mintzabide, alegia, ideologi politiko ezberdinen ondorioz amodio harreman gatazkatsuak. Bi pentsamolde nagusi horiek abertzaletasuna eta karlismoa dira. Altuberen nobelatxoak, desterruan hainbat urte bizi izan zen Gernikako alkatearen obrak merezi du benetan hemen goraipa eta ezagutaraz dezagun.

Buka dezagun, bada, kapitulutxo hau beste tolosar bat aipatuz: Juan Antonio Irazusta (1882-1952). EAJko diputatu, gerra iritsitakoa erbesteko bidea hartu zuen; lehenik Frantziara eta gero hemendik Ameriketara. Panaman denboraldi bat eman ondoren Perun hilen da misiolari gisa, Liman. Bi eleberri utzi zizkigun: Joañixio (Ekin, 1946), eta Bizia garratza da (Ekin, 1950).

Lehenean amerikanoaren bizimodu garratza agertzen digu, alegia, lan gogorrak pairatu ondoren, nola itzultzen den herrira hogeita hamabost urte atzerrian igarotakoan. Baina emaitza beti berdintsua dela: ez da bizi izan benetan, ez hemen, ez han. Eta azken irtenbidea ohizkoa, ilobarekin ezkontzea, diruak familian geldi daitezen. Semeak iristen dira, baina ze pattal eta ahulak suertatuko dira, zahar baten semeak. Joanixiok herrian gelditu ziren adixkideen inbiria sentituko du barne-barnetik eta azkez aitortzan honakoa konfesatuko du: "Ameriketara... joandako... damua..."

Bigarren eleberrian haria berdintsua da. Bi adiskide, Andoni eta Ander Bordelen Cuba transatlantikora igotzen dira, soldadoxkatik ihes egitearren Magdalena ibaia nabigatu eta gero Bogotara iristen dira. Irakurleak dudarik gabe plazer handiz irakurriko ditu kontrabandista getxoarraren, El cojo Gómez-en gorabeherak, abenturak eta pasadizo edota Magdalena ibaiko deskripzioak.

Andoni Arozena (Lasarte 1907-1989). EAJkoa zen Eguna-n idazten zuen A-Bi deituraz eta Erbestea ere ezagutu zuen, Jose Antonio Agirre Lehendakariarekin ageri delarik zenbait argazkitan. Burutu zituen antzerkiak hauexek dira: Txilibitu (Bakarrizketa). Euskal esnalea, 1930; Urteurrena (Bakarrizketa). Antzerti 23-24, 1933; Andregaia nai ta.... Tolosa 1933; Mox, Miss, Xapi. Antzerti 37, 1935; Balujan.Antzerti 37, 1935; Xanko ta Paxko. Elkarrizketa. Antzerti 49, 1936; Zorigaitz malkoak (?). Hauetarik Akotzeko gazteek arrakasta handiz antzeztu zuten Donibane Lohitzunen 1943ko Urtarrilaren 22an, Eskualduna-ren arabera, Mox, Miss, Xapi. Eta Euskal Antzertia deitu artikulua ere idatzi zuen Caracasen gerraurreko mugimenduaz xeheki hitzeginez.

Ander Arzelus Luzear (Donostia 1898-Baiona 1949). Idazle donostiar hau, irrati gizon, hizlari eta euskal kazetarien aitzindari izan zen. Labaienen jaioturte berekoa dugu, eta jada 1934ean Antzerti-n Neskamearen marmarrak antzerkia argitaratua zuen. Baina baditu beste zenbait antzerki idatzirik ere eta argitaratu gabe, Exkonberri...ameslari, Kirten-en gauzak., Diru gosea (dg.), eta Gibelaundi. Baita ere Charles Dickens-en Christmas books-etik moldaturiko eresidun antzerkia, Kilkir abestia izenekoa. Ez dakigu noiz idatzi zituen batzu, edo Errepublika garaian edo Erbestean, hemen hil baitzen. Koldo Mitxelenaren euskara irakaslea izan zen kartzelan, eta ateratakoan Frankoren kontrako erresistentzian aritzeagatik erbesteratu beharrean aurkitu zen.

Jon Etxaide (Donostia 1920-1998). 1949ko nor gehiagokan Amaiur (Euzko Gogoa, 1951) saria irabazi zuen Drama historiko ezaguna, zeinen gertaerari buruz Lauaxetak ere poema bat idatzi zuen, Anton Valverdek ederki kantatzen duena. Tamalez, ez dut ezagutzen antzezkizunik. Jakina denez, XVI. mendean Nafarroako bere independentzia galtzen duen garaiko ixtorioa taularatzen du. Halaber Pedro Mari, Campión-en leienda euskarara moldatu zuen, Etxabek gaztelaniazko bertsioan ezarritako andaluzkeria kenduz eta zertxobait laburtuz. Bere obrarik antzeztuena, Iturrinoren bertso paper ospetsuan oinarritu Markesaren alaba izan zen.

Antonio Labaien (Tolosa 1898-1994). Tolosar hau Pierre Larzabalekin batera XX. mendeko antzerti gizonik garrantzizkoena dugu, berak sortu baitzuen lehen errebista teatroaz II. Errepublika garaian, Antzerti deitu zuena eta Idoia Gereñuk berrargitaratu diguna faksimile edizio eder batean. Erbestean honako antzerkiak burutu eta plazaratu zituen: Gachucha (Gure Herria, 1937) ; Muga (Euzko Jakintza, 1952-54); Lurrikara (Euzko Gogoa, 1955); Jostuna (Euzko Gogoa, 1957). Lurrikara-n Gipuzkoako gerra zibileko gertaera bat kontatzen digu, hain zuzen, eta Jostuna-n enkarguz egindakoa da, emakumezkoentzat soilik, hauen psikologia ongi agertuz, hala nola hiri handi eta ttikien arteko kontraesanak.

Telesforo Monzon (Bergara 1904-Baiona 1981). Pertsonai ezaguna politikagintzan eta kultur munduan, Eusko Jaurlaritzako Kontseilari izan baitzen, Gerra Zibilean lehenik eta gero Erbestean. Ipar Euskal Herrian eraman zen kultur politikan aitzindari eta Pierre Larzabalen adiskide eta kolaboratzaile handia. Bere obren artean honakoak ditugu: Zurgin zaharra (EG 1956); Menditarrak (EG 1958); Gure behia hila da! (GH 1960); Beorraren ostikoa (Herria 1962); Eneko Bizai eta Maria Lorka (Baiona 1966); Hazparneko anderea (GH 1966).

Antonio Ruiz de Azua, Ogoñope (Elantxobe 1904-México 1974). Kazetari eta idazle abertzale bizkaitar hau Eguna-n idazten du eta 1937-38an Bartzelonan Euzkadi-n. Irratian kolaboratuko du, eta Méxicoko Euzko Deya zuzenduko. Ekin aldizkarian, 1949an Euzkera eguna-rako, alegia irailaren 3rako, Euzkadi'ko erri baten deitu bi ataleko antzerkitxoa idatzi zuen.

Martin Ugalde (Andoain 1921-Hondarribia 2004). Gazte zelarik erbesteratu zen andoaindar hau. Caracasen, kazetari lanetan aritu zen, eta jada bere lanak 1956an plazaratzen hasi. Lehenik gaztelaniaz, eta gero euskaraz. Bere obra ugarien artean ez da falta ere antzerkirik hala nola Ama gaxo dago (Caracas 1964), eta Gurpegin aspaldi gertatua (Caracas 1965, argitaragabea). Modu sinbolikoan ama euskara da, ate baten atzean eta familian bizi direnek oso modu ezberdinez tratatzen dute.

Augustin Zubikarai (Ondarroa 1914-Galdakao 2004). 1949an, Eusko Ikaskuntzak Miarritzen antolatutako Lore Jokoetan saritu egile eta antzezlanak honakoak izan ziren: Pierre Larzabal (Urchilotar horiek), Jean Lousteau (Amaren heriotzea), Jon Etxaide (Amaiur), Augustin Zubikarai (Itxasora), Jeanne Minaberri eta A. Charriton (Izariko zapeta) eta Mayi Elissagaray (Maitetchoren ezkontza). Esan bezala Miarritzen egin zen norlehenkan 1949an, Bakarrizketen Lehen saria Augustin Zubikaraik irabazi zuen Itsasora lanarekin. Baina ez dugu ezagutzen bakarriketa hau, baizik eta urte batzuek geroxeago titulu berarekin Itxasora (Arrantzale bizitzako irudia) deitu antzerkia. Hemen, ohi bezala hain ongi ezagutzen zuen arrantzaleen bizitza agertzen digu, itxas-ertzeko erri txiki baten pasadizoak. Angulari taldearekin hasi eta Boga Boga kantarekin bukatzen dena.

Berrogeiko eta berrogeitahamarreko hamarkadak ez ziren olgetarako garai aproposak, eta antzerkiaren zuzia Jokin Zaitegik Mexikoko erbestean hartuko zuen, Prometeo berri baten antzera, 1946an Sofoklesen antzezlanen itzulpena argitaratuz. Halaber, Guatemalan euskal kulturaren historiak eman duen aldizkaririk interesgarrienetako bat sortu zuen, Euzko Gogoa (1951-59), non Bedita Larrakoetxeak, Bingen Amezagak, Andima Ibiñagabeitiak, eta Zaitegi berak beren itzulpen eta antzezlanak argitaratu zituzten.

Bingen Amezaga (Algorta 1901-Caracas 1969). Poeta anitz euskaratu zituen baina itzuli zituen antzerkien artean daude: Hamlet (Ekin 1952), Koldo Mitxelenaren goraipamenak merezi izan zuenak, eta Prometeo Burdinetan (EG, 1959).

Bedita Larrakoetxea (Zeanuri 1894-Oñati 1990). William Shakespearen obra osoa itzuli zuen, baina Euzko Gogoan soilik Macbeth (1957), Lear Errege, (1958) eta Ekatxa (1959).

Andima Ibinagabeitia (Elantxobe 1907-Caracas 1967). Beste obra anitzen artean honako antzerkiak itzuli zituen: Jacinto Benaventeren Abere indarra . (La fuerza bruta, 1908) EG 1951; Gaitzetsia (La malquerida, 1913) EG 1954-55, non gizonek menperatutako mundua emakumearen bizi gogorra azaltzen den, eta Julio Dautas Kardinalen zauta (A ceia dos kardiaes) galdua, antzerkitxo otsandikoa, baina garaiko apaizentzat gogorxkoa, itzultzailaren arabera.

Jokin Zaitegi (Arrasate 1906-1979). Grekerazko edo berak zioen bezala eladerazko Klasikoak itzultzen jarraitu zuen desterruan eta Sopokel'en Antzerkiak (Mexico 1946) argitaratu, eta Miarritzeko desterruan zelarik, Sopokel'en Antzerkiak II.

Lau antzerki itzultzaile iaio hauek aipatu ondoren ezin ahantz genezake ere XX. mendeko hasieran Euskal Teatroa hainbat lagundu eta landu zuen donostiar bat: Abelino Barriola (Donostia 1876-Pabe 1944), zeinek desterruan zelarik ere ez zion idazteari uko egin, eta Charlotte Bernard-en Une histoire de parapluies itzuli zuen eta moldatu Euditakoak bezala. Argitaragabe dago.

Zer giro zegoen, ordea, Euskal Herrian, Francoren diktadurapean obra hauek eskatzen zuten esfortzua hartzeko eta beraiez probetxuz baliatzeko? Giro benetan eskasa, Uzturreren hitzok adierazten diguten bezala.

"Ortxe dabilzkigu bi edo iru gizon burruka gorrian "Euzko Gogoa"k iraun dezan. Nor jabetzen da? Iñor gutxi. Gañerantzekoan arpidedunak diran baño ugariago izango lirake, laguntzaren emana dan baño biziago izango litzake."

(1993:219)

Mugan liburuen kontrolak eta zentsurarenak katakunbetako garai latz hauetan ez zuten, noski, laguntzen testuen zabalkundean. Bestalde, nire aita ere beste abertzale eta errepublikazale anitz bezala erbestea lazki sufritu beharrean aurkitu zen, eta oso bertsozale eta idazte zale izan arren, aitortu behar dut, jubilatu zenean hasi zela bere bizitzako pasadizoak bertsotan ipinten eta beste zenbait ixtorio idazten, zeren eta nola idatzi erbestean bizirauten nahiko lan zutenean?

Laburbilduz, esan genezake 1936an geroztik atzerriratutako euskal idazleen euskarekiko kultura erresistentziako kultura dela eta oraintxe ari gara horren fruituak jasotzen. Era berean, gogoan izan behar dugu eta bere neurrian hartu, modernitateak ekarritako egoera berrietara antzinako tresna moldatzearren kultura unibertsaleko gizon eta emakume horiek burutu zuren lan aparta, hau da, euskal hizkuntza bera eguneratzeko lana eskerga, Euskal Herriaren ikur nagusia alegia.

  • ABELLAN, Jose Luis. "Epilogo", El exilio español de 1939. Madril: Taurus, 1978. 41, VI.
  • Abertzaletasunaren agiritegia. Archivo del Nacionalismo. Sabino Arana kultur elkargoa. Artea. Bizkaia.
  • ARANA MARTIJA Jose Antonio. Elai-Alai. Gernika kultur elkartea. 1977.
  • ARANA MARTIJA, Jose Antonio. Eresoinka, embajada cultural vasca 1937-1939. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren argitalpen zerbiztu nagusia, 1986.
  • Eguna, astekaria, Bilbo 1937.
  • Eskualduna astekaria, Baiona. 1887-1944.
  • IBINAGABEITIA, Andima. Erbestetik barne-minez. Gutunak 1935-1967. Patri Urkizuren edizioa. Zarautz: Susa, 2000.
  • INTXAUSTI Jesus "Uzturre". Sei hamarkadatan euskal kazetari. Bilbo: Sabino Arana kultur elkargoa, 1993.
  • MARRAST R., 1978, El teatre durant la guerra civil espanyola. Assaig d'historia i documents. Bartzelona: Institut del Teatre, 1978.
  • SARRIONAINDIA, Joseba. Ez gara gure baitakoak. Iruñea: Pamiela, 1989.
  • TORREALDAI, Jose Mari. "Aurkezpena. Erbestea: 1936-1956", XX. mendeko euskal literatura. Hegats literatur aldizkaria, 4. Donostia, 1991, 107- 108.
  • URKIZU, Patri. Euskal Antzertia. Donostia: Antzerti zerbitzua, 1984.
  • URKIZU, Patri. "Antonio Maria Labaien eta Euskal Antzertia", Hegats 4, Donostia, 1991, 91-99.
  • URKIZU, Patri. Exiliatuok ez gara inongoak. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1995.
  • URKIZU, Patri. "La cultura del exilio vasco en eusquera", J.L. Abellán et al., Memoria del exilio vasco. Cultura, pensamiento y literatura de los escritores transterrados en 1939. Madril: Biblioteca Nueva, 2000, 99-145.
  • URKIZU, Patri. "Augustin Zubikarai (1914-2004) & Euskal teatroa", Euskera LI, 2006, 871-878.