Kontzeptua

Itzulpengintza Euskal Herrian

Euskal itzulpengintzak historian izan duen bilakabidea bat dator Europako beste hizkuntza gutxitu eta minorizatu batzuek zapaldutako ibilbidearekin, berbeta handi edo hegemonikoena ez bezalako bide bat: nagusi ez diren mintzoetan itzulpena hizkuntza eta kultura bizirauteko baliakizun izaten da, batez ere. Beraz, politikagintzarako, erlijioa hedatzeko eta hizkuntza normalizatzeko tresna ere izan da euskal itzulpengintza.

Euskarari gagozkiola, gainera, euskal literaturaren historia hasmenetan bat dator itzulpenaren historiarekin, testu itzuliak nagusi baitira lehen euskal literaturan; nahiz eta euskal itzulpengintzan nabarmenena den abio haietan erlijio itzulpena nagusi gertatu izana eta XVI. mendetik XX. mendera bitartean sekularizatze prozesu batean murgilduta egon izana.

Euskal itzulpengintza horrek bidaide eraman ohi izan ditu hizkuntzaren beraren eta itzulpengintzaren gaineko gogoetak, batez ere hitzaurreen bitartez eginak -mundu zabalean unean-unean indarrean egoniko itzulpen hausnarketa eta teorizatze nagusietatik urrun samar, dena dela-; eta halaxe jazo zen lurralde euskaldunen gaineko eskumen politikoak zituzten antolamendu politiko-administratiboak gorabehera, 1978an Autonomia Estatutua onartu arte ez delako inoiz itzulpen politika ofizialik izan lurralde euskaldunetan -Joana Albretekoa erreginak XVI. mendean Nafarroako Erresuman protestantismoa hedatzeko bultzaturiko erlijio itzulpengintza izan ezik-.

Hasieratik bertatik, beraz, itzulpenak garrantzi handia izan du Euskal Herriko literatur ekoizpenean, eta gertaera hori bat dator teorilari batzuen ikuspegiarekin, alegia, zenbat eta hizkuntza batek gehiago ekoiztu, orduan eta gutxiago jotzen du itzultzera, eta alderantziz. Itzulpenak euskarazko ekoizpenaren % 16tik % 40ra hartu ohi izan du (administrazioko eta hezkuntzako itzulpena gogoan hartuz gero, Autonomia Erkidegoan, behintzat, % 50 izan daitekeela ere esan liteke, legeek hala behartuta).

Euskal ekoizpen itzuliaren urritasun erlatiboa ulertzeko, ezinbestekoa da faktore soziopolitikoak ondo gogoan izatea: euskarak XX. mendea arte estatus ofizialik ez izateak galarazi zuen inguruko hizkuntzek izandako literatur eta itzulpen garapenik; baina ez euskal letradunik ez zegoelako, gauza ezaguna baita euskaldunak oso ondo eta gora kokatuta egon direla betidanik administrazio, botere eta irakaskuntza egituretan, euskaraz ekoiztu ez zutelako baizik -edo gaur arte heldu ez direlako-.

Itzulpengintza literarioaren aldetik, pentsatzekoa da euskal ahozko literaturan eta esaera zaharren bildumetan itzulpenaren lekukotzak ere agertzen direla (are gaztelaniaren jatorritzat jotako X. mendeko glosetan ere), baina anonimotasunak eta iturrien urrunak gandututa daude. Bestalde, testu arkaikoen bildumetan ere azaltzen dira beste testigutza batzuk ere, askotarikoak gai aldetik (are administrazio eta lege alorrekoak ere); dena dela, printzatxoak baino ez dira, mende horietan literatur genero klasiko eta ospetsuenen itzulpen ezagunik ez baita agertzen, erlijio itzulpengintza utilitarista nagusi gertatzen zen-eta.

Gaur arte ezagun diren testuak gogoan, euskal itzulpengintza 1571. urtean hasitakotzat jo beharra dago, urte hartantxe heldu zen-eta plazara Joana Albretekoa erreginak eraginik eta babesturik Joanes Leizarragak itzulitako Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria, euskal literatura leheneko bigarren idazlanik ospetsuena.

Leizarragak latinezko bulgata eta haren arabera eginiko frantsesezko zenbait itzulpen erabili zituen. Lantalde bat aritu zen, Leizarraga taldearen zuzendari zela: Landetxeberri, Tardetz eta Tartas zuberotarrak, eta Joanes Etxeberri lohitzundarra. Beste lan batzuk ere itzuli zituzten: ABC edo Christinoaen Instructionea othoitz eguiteco formarequin izeneko katixima eta Kalendrera (erlijio jaiak kokatzeko ilargi egutegi betiereko bat).

Literatur historiaren aldetiko garrantzi ukaezinaz gain, lan horiek esanguratsuak dira, bateko, gaur arte heldu den ekialdeko itzulpen modu "klasiko" baten eredu bihurtu zirelako; besteko, Leizarragak berak Testamentuaren aurkezpenean aitortu bezala, eskura aurreko belaunaldietakoek izkiriaturiko tradiziorik ez izatearen ondorioz, itzulpen molde bat asmatu beharrean egon zirelako, itzulpengintzaren aldetik eginbehar handi bati izan baitzuten aurrez aurre: hartzaile zen herriarentzat testu ulergarria egitea letra (eta edukia) traditu gabe.

Aipatu beharrekoa da Joana Albretekoa erregina nafarrak unibertsitate bat ere bultzatu zuela, eta haren bidez eta itzulpengintza zela medio, euskara goi mailako zereginetarako jorratzeko bidean jarri zuela, baina bide hura etenda geratu zen protestanteen mugimenduak pairatutako jazarpen politikoaren eta erlijiosoaren ondorioz (1994. urtean egoera aldez zuzendu zen, Bibli Elkarte Batuak itzuliriko Elizen arteko Bibliari esker).

Erromako Elizak Trenton abian jarri Kontrarreformak katolikoen ikuspegiaren araberako erlijio testuen itzulpengintza abiarazi zuen, hizkuntz ikuspegiaren aldetik ere estuagoa zelarik protestanteenaren aldean, Jainkoaren hitzaren interpretazio katolikoa bestelakotzearen beldurragatik.

Sekularizatze bidea zein neketsu gertatu zen konturatzeko, begiratu besterik ez dago XIX. mendea arte zen gertatu zen, euskal ekoizpenaren txikia gorabehera, Thomae Malleoli à Kempis monje alemaniarraren De imitatione Christi libri liburuak bost bertsio izan zituen-eta.

Besteak beste, nabarmendu beharrekoak dira Materre (Dotrina christianatik, 1617), Joannes Etxeberri Ziburukoa (Manual Devotionezcoa, 1627; Noelac, 1631; Elizara erabiltzeko liburua, 1636), Haranburu (Debocino eskuarra, mirailla eta oracinoteguia, 1635) eta Argaiñaratz (Avisu eta Exortacionea probetchosac bekhatorearentçat, 1641).

XVII. mendeko itzultzailerik oparoenetakoa Silvain Pouvreau da: Guiristinoen dotrina (1656), Philothea (1664) eta Gudu espirituala (1665).

Garai hartako lan sekular banaka batzuk ezagutzen ditugu: Mongongo Dassança zirujau-botikariak Laborarien abissua (1692) izenburuaz itzulitako Charles Estienneren Praedium Rusticum (1554) eta Piarres d'Etcheverryk 1677.ean itzulitako Liburu hau da ixasoco nabigacionecoa, oinarri hartuta Hoyarzabalen Les voyages aventureux du capitaine Martin de Hoyarsabal (1633).

XVIII. mendetik aurrera euskal literatur eta itzulpen ekoizpena aldatzen hasi zen, batez ere Ilustrazioaren eragina hedatzen joan zelako. Ekialdeko probintzietan lehenago eta zuzenago heldu zen letren sekularizatzea, eta Antoine d'Abbadie eta Bonaparte printzearen ikerketak sostengatzeko, Arxu, Daskonagerre, Etxenike, Duvoisin, Intxauspe, Mendigatxa, Salaberri eta Uriarte, besteak beste, aritu ziren itzultzaile, idazle eta ikerle.

Aipagarri dira alegien inguruko lanak: Joan Batista Artxuk 1848an La Fontainaren aleghia berheziak argitaratu zituen (bertsoz itzuliak) eta Leonce Goyhetche apaizak 1852an La Fontaineren beste 150 fabula euskaratu zituen (bertsoz ere bai), Fableac edo aleguiac Lafontainenetaric berechiz hartuac.

Mendebaldeko probintzietan letrak sekularizatzeko bidean zenbait faktore eragile elkartu ziren, barrukoak zein kanpokoak. Atzerrikoen artean, nahitaez aipatu beharrekoak dira Europatik zetozen aire berriak, haize kirria bihurtuta heldu arren. Barrukoen artean, noraezean ekarri behar da gomutara Xabier Maria Munibe aristokratak 1765.ean eratutako Euskalerriaren Adiskideen Elkartea. Kultur kezkadunak haren ingurura elkartzearen ondorioz, bateko, eta, besteko, Manuel Larramendi jesuitaren lanen eraginez, euskarara ekartzen hasi ziren Pedro Antonio Añibarro, Agustin Kardaberaz, Sebastian Mendiburu, Bizenta Mogel eta Joan Antonio Mogel, besteak beste. J.A. Mogel bizkaitarrak Pascalen Gogamenak itzuli zituen, baita haren loba Bizenta Mogelek Esoporen 50 alegi latinetik euskaratu ere: Ipui onac.

Kanpoko eragileetatik ezin ahantz daitezke Louis-Lucien Bonaparte (1775-1840) printzearen ekarria eta bultzada, erlijio testu batzuk itzultzeko agindua egin zien-eta hainbat euskalkitako adituei, berberak eginiko euskalki mapa batetik abiatuta. Helburua ez zen, berariaz, itzulpena bera bultzatzea, baina lantalde nabarmena batu zuen: Duvoisin (lapurtera), Etxenike (baztanera), Intxauspe (zuberera), Mendigatxa (erronkariera), Otaegi (gipuzkera eta goi nafarrera), Salaberri (behe nafarrera), Uriarte (bizkaiera eta gipuzkera). Ospe handikoa izan zen J.P. Duvoisinen Bible Saindua edo Testament Zahar eta Berria, Londresen argitaratua (1859 eta 1865).

Liberalismoaren aurkako mugimenduak hainbat testu politiko (batez ere frantsesak) itzultzea ere ekarri zuen: Jose Ignacio Aranak 1887an Liberalen dotrina pecatu da eta Bai, pecatu da liberalquerija 1896an euskaratu zituen, Sardá i Salvanyrenak; Laurent Diharassarryk 1890.ean Aphezen dretchoac eta eguinbideac eletzioetan; Michel Elissamburuk Zer izan diren eta zer diren orain Framazonak munduan (1890), Framazonak, bigarren edizionea, eta Frantziako hirur Errepubliken istorioa laburzqui (1891).

Aurreko motetatik bereiz, ezin alboratuzkoa da José Colá y Goitiren kronika, La Emigración Vasco-Navarra, Euskal Naparren joaera edo emigrazioa (1885) izenburuaz Martzelino Soroak paratua.

Literatura didaktikoaz eta politikoaz gain, halere, XIX. mendean erlijio gaiak itzultzen sendo ere sendo jarraitu zuten. Egile eta lan batzuk aipatzearren, agortzaile izateko asmorik gabe, hara hor: Pedro Antonio Añibarro (Cristau dotriña, 1802-1803), Arrue (Mariaren Gloriak 1881, Kristoren imitazioa, 1887), Joakin Lizarraga (hainbat lan, axolazkoa erabili zuen euskalkia dela kausa ere -mendebaldeko goi nafarrera-, gaur desagertuta baitago), Joan Antonio Moguel (Cristinaubaren jaquimbidea, 1879), Juan Jose Oteiza (San Lucasen ebanjelioa, protestantea), Frantzizko Laphitz (Bi saindu heskualdunen bizia: San Inazio Loiolacoarena eta San Frantzizco Zabierecoarena, 1867; Santa Genovevaren vicitza, 1868).

1839., 1841. eta 1876. urteetan Espainiako gobernuek indarrean jarritako hiru legeek foru araubidearen galera ekarri zuten arren, albo ondorio izan zuten ideologia eta kultur mugimendu abertzaleak indartuz joatea XIX. mendearen amaieran. Hala, Espainiako II. Errepublikaren aurkako matxinada frankista gertatu arte, idazle eta itzultzaile belaunaldi sonatu bat sortu zen.

Ideologia abertzalearen sustatzaile Sabino Aranak proposaturiko hizkuntz ikuspegiarekin bat ez zetorren arren, Nikolas Ormaetxea "Orixe" (1888-1961) izan zen kultur mugimendu horren ardatzetako bat, eta literaturan izan zuen garrantziaz gain, itzulpengintzaren aldetik ere aipagarria da, garai hartako itzulpen ikuspegi bat ezin hobeto laburtzen duelako: letra barik zentzua itzultzean datzana, alegia, itzulgaia xede hizkuntzan birsortu beharrean.

Orixeren arabera, testu itzuliek ulergarriak izan behar dute, edozeinek konprenitzekoak. Horretarako, sarritan, sorburukoa gehiegi errazten zuen, baita beste batzuetan hura egokitzen edo are zentsuratzen ere. Aipagarriak dira ondoko itzulpenak: Tormes'ko itsu-mutilla (1929), Mireio (1930), Gizonaren eskubidegaien aitorkizuna (1949), Urte guziko meza-bezperak (1950), Agustin Gurenaren aitorkizunak (1956).

Itzulpen mota hura aurrerapauso nabarmena izan zen, dena dela, aurrekoen hitzez hitzeko itzulpen joeraren aldean, jatorrizkoaren formarekiko eta kultur ezaugarriekiko zabar agertu arren. Argitalpen datei esker ikusten denez, Gerra Zibila amaitu ondoren ere jarraitu zuen euskaratzen.

Gerra Zibila piztu aurreko beste itzultzaile batzuk ere dira goratu beharrekoak. Haur eta gazte literaturan hor ditugu Joseba Arregi "Txingudi"-ren Heine'ren olerkiak (1927); Joseba Altunak euskaraturiko Oscar Wilderen Ipuñak (1927) eta Grimm anaien Ipuñak (1929) -Sabino Aranaren eredu garbizaleen araberakoak-; J.A. Larrakoetxea "Legoaldi"ren Grimm Anaien berrogeitamar ume-ipuin (1929) -ez zen aurrekoa bezain garbizalea-; Ander Arzelus "Luzear"ek itzulitako Charles Dickensen A Christmas Carol Eguarri Abestia (1931).

Arzelusen itzulpenari dagokionez, esan beharrekoa da egunkari bidez baino ez zegoela argitaratuta eta EIZIE elkarteak 2003. urtean liburu moduan eman zuela argitara "Itzultzaile aitzindariak" bilduman.

Garai hartan bultzada nabarmena izan zuen antzerki itzuliak: Toribio Altzaga dramaturgoak Irritza (Macbeth) 1926an euskaratu zuen; Jokin Zaitegik Sofoklesen Antigone 1933an; Bonifacio de Ataun kaputxinoak Rabindranath Tagoreren Amal 1934an; Iñaki Goenagak zatika, 1934tik 1935era, F. Schiller-en Wilhelm Tell itzuli eta plazaratu zuen -azken hau ere argitara eman zuen EIZIE elkarteak 2004. urtean "Itzultzaile aitzindariak" bilduman-; Joseba Altunak Manuel Sotaren Itxaroizarra (1931), Oztin (1932), Negarrez igaro zan atsua (1933), Urretxindorra (1934) eta Buruzagiyak (1935) ekarri zituen euskarara.

Aipamen berezia merezi du Antzerti aldizkarian hainbat hizkuntzatatik itzulitako antzezlanak plazaratu izanak.

Zertan esanik ez, erlijio gaiak itzultzen ere jarraitu zuten, eta haien artean nabarmen ditugu Raimundo Olabide jesuitaren lanak: Loyola-tar Eneko Deunaren gogo-iñarkunak (1914), Kempisen Josu-Kristoren antzbidea (1920), Itun berria (1931) eta Itun zar eta berria (1958) -Aranaren joera garbizalean eginak-.

Gerra Zibilak eta Frankoren Diktadurak kultur eten handia sortu zuten euskarazko ekoizpenean, eta horrek zuzen eragin zion itzulpengintzari, batez ere jorratu behar izan zutelako erbestean eta ekialdeko probintzietan, Frantziaren eskumenekoetan. Mendebaldeko probintzietako euskarazko kultur basamortuan, Eliza Katolikoaren ingurukoek jardun zuten batez ere itzulpenean.

Itzulpengintzaren aldetik, bi gertaerak berebiziko garrantzia dute: Euskaltzaindiak Arantzazun 1968.ean batuaren oinarriak onartu izanak, itzulpengintzan ere apurka islatuz joan zela, eta Autonomia Estatutua onartu izanaren ondorioz Eusko Jaurlaritzak euskarazko kultur eta irakaskuntza politikak abiarazi izanak.

Ekimen pribatuen artean, aipagarri da Itxaropena argitaletxearen "Kulixka Sorta" bildumaren hasiera, Jon Svensson jesuitaren Nonni und Manni (1914) lanaren gainean Plazido Mujika jesuitak alemanetik euskaraturiko Noni eta Mani. Islandiar mutiko biren gertaldiak (1952) liburua.

Bilduma berekoak dira, esate baterako, Jon Etxaidek Barojaren Las inquietudes de Shanti Andia eleberriaren gainean eginiko Itxasoa laño dago (1959) itzulpena eta Anjel Goenagak euskaraturiko Hemingwayren Agurea ta itxasoa (1963). Sorta berean agertu zen Luis Jauregi "Jautarkol" apaizak itzulitako Paskual Duarte'ren sendia (1967), Camilo Jose Cela Nobel espainiarrarena.

Andima Ibinagabeitiak eta Santi Onaindia karmeldarrak Virgilioren lan guztiak euskaratu zituzten: Idazlanak osorik: Unai-Kantak; eta Alor Kantak. Enearena (1966). Onaindiak berak, bakarrik, euskarara ekarri zituen, besteak beste, Horacioren Odak (1955.enetik aurrera, hainbat zatitan), Evtushenko, Machado, R. Tagore eta hainbat olerkariren poemak, Danteren Jainko-antzerkia (1985) eta Homeroren Odisea (1985). Gogoratu beharra dago Intxauspek 1892. urtean Danteren comediaren lehen zatia euskaratuta utzi zuela.

Jon Gotzon Etxebarria "Dirauket" apaiz bizkaitarrak (1934-1996) euskarara ekarri zituen Carmina Burana bildumako poema batzuk, Anakreon, Boezio, Horazio, Katulo, Martzial, Safo eta beste klasiko batzuk; Esopo, Fedro eta Perraulten alegi batzuk; baita Jean Aicard, Machado, Mistral eta beste zenbait poeta modernoago ere.

Dena dela, itzulpengintzaren nahiz kulturgintzaren aldetik, ezinbestean ekarri behar da lerrootara berriz Jokin Zaitegi jesuita (1906-1979). Gerra ostean erbesteratutakoan, 1950.ean Euzko-Gogoa aldizkaria eratu zuen, hainbat euskal idazle atzerriraturen biltoki izan zena. Gerra aurreko lanez gain, ondoko lanak euskaratu zituen: H.W. Longfellowen Ebanjeline (1945) [Evangeline, A Tale of Acadie], Sofoklesen antzerki guztiak (1946-1958), Euripidesen Medeia (1963), eta erbestetik bueltatuta, Platonen solasaldiak (1975-1979).

Itzultzean Zaitegik joera formalista itxi samarra zerabilen, jatorrizkoaren hizkuntz egituretatik hurbil, baina Olabide eta Seber Altuberen ereduen jarraitzaile izatearen ondorioz, maileguak alde batera utzi eta euskal jatorrizko adierazpideetara jotzen zuen.

Toki nabarmena merezi du beste erbesteratu batek, Andima Ibinagabeitiak (1907-1967), abadea ez izanagatik ere, eragin nabarmen-nabarmena izan zuelako. Lan handia egin zuen Euzko-Gogoa aldizkarian. Onaindiarekin batera itzulitako Virgilioren lan guztiez gain, Ovidioren Ars Amandi euskaratu zuen, Maita-bidea (1952), adiskide eta ikasle zuen Jon Miranderekin erotismorako bidea zabaldu zuela euskal literaturan eta itzulpengintzan. Benaventeren La fuerza bruta, Abere-indarra (1953) ere ekarri zuen euskarara. Azkue, Mirande, Olabide, Orixe eta Peillenekin bat egiten zuen hizkuntz ereduari zegokionez, eta euskara batzearen alde irmo agertu zen.

Bedita Larrakoetxeak (1894-1990) Shakespeareren lan itzuli batzuk argitaratu zituen Euzko-Gogoan: Macbeth (1957), Lear erregea (1958) eta Ekatxa [The Tempest] (1959). Euskal Herrira itzulita, Shakespeareren literatura dramatiko itzuli guztia plazaratu zuen 1974tik 1976ra bitartean. Hizkuntz ereduaren aldetik, bizkaiera garbizale samarra zerabilen.

Bingen Ametzagak (1901-1969) ere erbestetik itzuli zuen Shakespeare: Hamlet. Danemark'eko Erregegaya (1952). Gainera, Eskilo, Goethe, Juan Ramon Jimenez, Plinio, Wilde, Zizeron eta beste batzuk ekarri zituen euskarara.

Euskal idazleek betidanik esku hartu dute gustukoen zituzten egileen lanak euskaratzen, eta joera horrek oso isla nabarmena izan du XX. mendetik aurrera: Maria Dolores Agirrek batez ere dramaturgoak euskaratu zituen, besteak beste, Baroja, Buero Vallejo, Casona, Lorca, Tagore; Jon Mirandek Baudelaire, Bocaccio, Hemingway, Kafka, Nietzscheren, Poe, Saki eta beste egile batzuen zatiak eta poemak -batzuk duela gutxi arte ezezagunak ziren-; Gabriel Aresti, Jon Juaristi eta Joseba Sarrionandiak Eliot euskaraz (1983) plazaratu zuten; Sarrionandiak Pessoaren Marinela (1985), hainbat portaren Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (1985), Coleridgeren Marinel zaharraren balada (1995) eta Manuel Bandeiraren Antologia (1999).

Joxe Austin Arrietak Yourcenar-en Hadrianoren oroitzapenak (1985), Jaume Fuster (Beirazko giltzak, 1997), William Golding (Eulien ugazaba, 1990), Max Frisch (Homo Faber, 2001) eta Proust (Denbora galduaren bila - Swann-enetik, 2010) [À la recherche du temps perdu Du côté de chez Swann].

Juan Kruz Igerabidek Baudelaireren La Fanfarlo (1991) euskaratu zuen, eta egile klasiko batzuen bertsio laburtuak: Homero, Ovidio...

Koldo Izagirre Castelaoren Retrincos eman zuen Zirtzilak izenburuaz eta Un ollo de vidro lanaren ordainez Kristalezko begia (1986); Novoneyraren Bazterrak / Os Eidos (1988); Maiakovskiren Poemak (1993); Prosper Merimeren Mateo Falcone (1995); Victor Hugoren Idi orgaren karranka (2002) eta Charles de Costerren La légende d'Ulenspiegel, Ulenspiegelen elezaharra (2007).

Mikel Lasak euskarara isuri zituen J.P. Sartreren Le Mur, Paretaren kontra (1980), Alfonso Sastreren [Historia de una muñeca abandonada, 1962] Bazterrean utzitako panpinaren ixtorioa (1984), Marcel Schwoben Mimoak (1985) eta Rimbauden Denboraldi bat infernuan (1991) eta Poemak (1993).

Itzultzaile jardun ohi duten beste idazle batzuk ere aipatu beharrekoak dira: Jon Alonso, Xabier Amuriza, Begoña Bilbao, Itxaro Borda, Andolin Eguzkitza, Lukax Dorronsoro, Jüje Etxebarne, Luzien Etxezaharreta, Felipe Juaristi, Juan Kruz Igerabide, Pello Lizarralde, Pello Otxoteko, Jose Luis Padrón, Eider Rodríguez, Patxi Zubizarreta...

Idazletzarekin zerikusia duen beste gertaera baten berri ere jaso beharrekoa da noraezean: euskal idazle batzuek beren buruaren itzultzaile izatea, dela gaztelaniara, dela frantsesera. Ezin aipatzeke utzi horietako batzuk, itzulpenak barik, egokitzapenak edo bertsio emendatuak ala laburtuak izateraino ere heltzen direla.

Euskaltzaindiak Xabier Mendiguren Bereziarturi antolatzeko agindua emandakoan, 1980. urtean Martuteneko Itzultzaile Eskolak itzultzaileak era egituratu eta sistematikoan prestatzeko lehen pausuak eman zituen. 1990. urtean itxi zuten eskola, besteak beste, titulazioak legeztatzeko arazoen ondorioz.

1984. urtean Martuteneko Eskolak Senez itzulpen aldizkaria sortu zuen, euskal itzulpengintzan ekarri teoriko ukaezina izan duena. Eratu zenetik, EIZIE elkartea arduratu da aldizkariaz. Gaur egun, sarean eskura daiteke, oso-osorik Senez.

Autonomia Estatutua onartu ondoren, haren mendeko hiru probintzietako administrazioak eta Nafarroakoak administrazio itzultzaileak eta interpreteak kontratatzen hasi ziren. Jaurlaritzak 1983. urtean EAEE/IVAP eratu zuen, eta hark administraziorako itzultzaileak trebatzeko Administrazio eta Lege Arloko Itzultzaile Eskola 1986an dekretu bidez abiarazi. 1991. urtean ateak itxi zituen, titulazioak homologatzeko arazoek eraginda, besteak beste.

IVAP erakundeak IZO itzulpen zerbitzu ofiziala ere antolatu zuen, eta egun haren bitartez Legeria euskaraz deritzon lege testu euskaratuen biltegia eskaintzen du.

Martuteneko esperientziatik abiaturik, 1987. urtean Lurdes Auzmendik, Juan Mari Lekuonak, Xabier Mendigurenek eta Josu Zabaletak Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea abian jartzeko akta sinatu zuten. "Urrezko Aroa" izendatu dugun aldia ezin uler liteke elkartearen eragintzarik gabe.

1990.ean eta 1991.ean Deustuko Unibertsitateak eta EHUk itzulpen masterrak jarri zituzten abian. EHUrenak itzulpen juridiko eta administratiboa jorratu zuen, batez ere.

1990. urtean Jaurlaritza Euskadi sariak ematen hasi zen, tartean Itzulpen Saria ere badela. Gaur arte banatzen iraun du, eta Gasteizko Udalak haur eta gazte literaturaren alorreko itzulpenak sariztatzeko abian jarritakotik at, itzulpen sari ia bakar eta garrantzitsuena da euskarari dagokionez.

1990. urtean Eusko Jaurlaritzak eta EIZIEk "Literatura Unibertsala" bilduma jarri zuten abian. Lehen aroan (1990-2002), 100 liburu itzuli plazaratu zituzten, Ibaizabal argitaletxearen bidez. Bigarren aroan (2002-2010), beste 52 liburu, Elkar eta Alberdania etxeen bidez. 2011. urtean hirugarren aroa hasi zen, Alberdania, Erein eta Igela argitaletxeak arduratuko direla liburuak argitaratzeaz.

Nabarmentzekoa da lanak epaimahai batek esleitzen dituela, lehiaketa ireki bidez. Urtean-urtean aditu batzuek itzulgai zerrenda bat prestatzen dute eta izangaiek lanen laginak aurkezten dituzte, gutun azal itxien sistema erabilirik.

Aipatu bilduma unibertsal horretan agortutako liburuak ostera ere kaleratzen hasi dira Elkar argitaletxearen "Urrezko biblioteka" bildumaren bitartez. Lehenengo aroko liburuak sarean daude: Armiarma.

1991. urtean Klasikoak izeneko fundazioak "Pentsamenduaren klasikoak" bilduma itzuliari ekin zion, eta 2010ean helburuak beteak zirelakoan, 130 liburu argitara eman ondoren, proiektua amaitutzat ematea erabaki zuen. Lanak esleitzeko lehiaketarik ez zuen egiten, eta arduradunek eurek erabakitzen zuten itzulgaiak nori eman. Gaur egun itzulpen horiek sarean aurki daitezke: Pentsamenduaren Klasikoak corpusa.

Elkar argitaletxea 1983an literatura itzulia era sistematikoan plazaratzen hasi zen, izen handiko egileak euskarara ekarrita.

Igela argitaldaria 1989.ean literatura poliziako eta beltz itzulia argitaratzen hasi zen, eta azken urteotan bestelako azpigenero mota batzuk ere plazaratu arren, itzulpenari atxikia iraun du.

1991.ean Erein argitaletxea itzulpen laburrak plazaratzeko asmoz "Bartleby" bilduma argitaratzeari ekin zion, baina ez zuen luzaro iraun.

Alberdania argitaletxeak 1993. urtean eratu zutenetik, beti plazaratu izan ditu itzulpenak, eta zenbait egileren lanak gainerako hizkuntzetako edizioen epe berberetan aurkeztea lortu ere du.

Haur eta gazte literatura itzulia oso indartsua izan da beti, irakaskuntzari esker merkatu sendo-sendoa dutenez gero hartan argitaratzaileek.

2000. urtean EHUk Arabako Campusean itzulpengintza eta interpretazio lizentziatura antolatu zuen. Azken urteotan Bologna eredura egokitu dute. Ikerketa unibertsitarioak bultzada handia jaso du aspaldi honetan lizentziatura horri esker. EHUk bultzatu dituen beste itzulpen ekimen batzuk ere lerrotara ekarri beharrekoak dira: "Zientzia Irakurle Ororentzat" bilduma eta "LIMES" sorta (literaturaren bidez pentsamendua azaldu duten literaturagileen ahotsa jasotzekoa). Horiek ere deialdi publikorik gabe jardun dute.

Ikus-entzunezkoen eta hedabideetako itzulpenak indar handia hartu zuen EITB eta euskarazko beste hedabide nahiz produkzio etxe eratu zituztenean, baina gaur egun krisialdi larrian murgilduta dago.

Itzulpengintza baditu beste bi alde, ezinbestean aipatu beharrekoak: interpretazioa eta zuzenketa. Aspaldi honetan gorabidean doazen bi alorrak dira.

Eusko Jaurlaritzak euskarazko zinpeko itzultzaile eta interpreteak izendatu zituen 2010. urtean, eta errolda ofizial bat du abian.

EIZIE elkarteak bi egitasmo aipagarri ditu abian jarrita sarean: Euskal Literaturaren Ataria, Basque Literature, eta ItzulBaita, euskal itzulpengintzaren etxea, erreferentzi gunea eta antena izateko sortutako egitura. Gainera, webgunean bi katalogo eskaintzen ditu: literatur itzulpenena eta itzulpenen orokorra.

2004. urtean Euskal Pen Kluba eratu zuten idazle eta itzultzaile batzuek, eta egun Itzulpena eta hizkuntza eskubideak deritzon egitasmoa du abian klubak.

Softwarearen lokalizazioa alor berri samarra den arren, Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak 1981-1982 ikasturtean ikas material mota guztiak (baita ikus-entzunezkoak eta softwarea ere) euskaratzeko egitasmoa abian jarri zuenetik, oso katalogo garrantzizkoa eratu dute.

Bestalde, Eusko Jaurlaritzak informatika alorreko programa erabil-erabiliak euskaratzeko ahalegin nabarmena egin du aspaldion: Euskarazko softwarea deskargatzea.

Sarean gero eta hizkuntza eta teknologi baliabide ugariagoak egoten dira denon eskura, eta horrek itzulpengintzaren kalitatea eta kantitatea areagotzen ditu inoiz ikusi ez bezalako neurrian.

Euskal itzulpengintzan azken urteotan teknologi berrikuntza nabarmena gertatu da, eta itzultzaileak ordenagailuz lagunduriko itzulpengintzan murgilduta dabiltza, are literatura euskaratzean ere.

Teknologiaren alorrean ere aipatu beharrekoa da Euskalterm izeneko terminologiako banku publikoa, itzultzaileei eskaintzen dien laguntza tekniko eta zientifikoagatik. UZEIk sortu zuen 1987an, eta 2001ean publiko bihurtu zen, UZEIren eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenaren ondorioz. Bestalde, itzulpena automatizatzeko tresnak garatzen hasi dira erakunde publikoak nahiz pribatuak.

Noraezekoa da beste gertaera aipagarri baten kontu ematea: euskal itzulpengintzan emakumeek XX. mendetik aurrera duten protagonismo eta ikusgarritasun gero eta handiagoak.