Kontzeptua

Artearen Historia. Eklektizismoa

XIX. mendearen erdi ingurutik, politika, ekonomia eta zientzia iraultzen baturaren eraginez bizitzak eraldaketarako gaitasun zorabiagarria lortzea ekarri du. Elementu berri honek gizartearen arlo guztietan eragin izan du eta, beraz, kulturan ere eta, zehatzago esate aldera, artean. Horregatik, beste garai batzuetan izandako estilo-homogeneitatea desagertu egin da, eta etengabeko aldaketa-prozesuan den gizarte baten beharrizanei erantzute ahalegina egin duten ugari, ondoz ondoko eta, sarri askotan, aldibereko arte-mugimenduak sortu dira. Beraz, artistek ordura arte erabilitako lengoaiak bertan behera utzi beharraz eta egin beharraz jabetu izatera iritsi ziren, euretariko bakoitzaren berezitasuna adierazi zezaten forma berriak sortzearen alde ekinaz zeren, azkenik, euren sormenerako gaitasuna askatua izan baitzen.

XIX. mendearen bigarren erditik aurrera burgesiaren botereratzearekin, politika, ekonomia, gizarte eta cultura egoerak eraldaketa sakon eta berri bat jasan zuen. Estatua artearen bultzatzaile nagusi bihurtu zen eta, horrekin, neoklasikotasuna ordezkatu zuen arte-zaletasun mota berri bat zabaldu zen. Azken baten, burgesiak arte estilo zurrun, idor eta lar serioegitzat zeukan arte estiloarekin ez zegoen batere eroso, eta ondorioz, lortutako konkista guztien garaipen eta askatasun nahia transmititu zezan sentsibilitate berri baten aldeko apustua egitea nahiago izan zuen. Arte zaletasun berri horrek, erromantizismo izena eskuratu zuen aldezten zituen ondorengo balio guztien ohoretan: sentiberatasuna, grina, norbanakotasuna eta askatasunari maitasuna arrazoiaren eta arauen gainetik. Beraz, erromantizismoa arte estilo bat baino bizitzarenganako sentiberatasun berria zen, ilustrazioari ezberdina eta aurrez aurrekoa zitzaion jarrera.

Ostera, ez zen arte agerraldi ezberdinetan balio erromantikoen ezarpena erraza izan. Izatez, margogintzan eta zizelkaritzan artista-aldra baten bitartez eta lan ezberdinetan sentiberatasun hori garatu zen bitartean, arkitekturaren jakintza arloan ez zen erromantiko bezala izendatu dezakegun estilorik izan. Arkitektura mailan, sentiberatasun erromantikoa iraganeko arte estiloen berreskurapenean gauzatu zen, berezitasunez Erdi Arokoan -neoklasikotasuna landu zuen ohitura klasikoarengandik urrun- eta horrela sortu ziren historikotasun bezala izendatuko ditugunak, eta neorromanikoa izendatuko dugun erromanikoa, edo neomudejarra bezalako beste aldi historiko batzuen berreskurapena.

Artearen esparruan, erromatizismoaren eragina, berantiarra eta azaletik besterik ez bazen ere Euskal Herrira iritsi zen. Sentiberatasun berri honen adibiderik hoberenak arte plastikoetan aurkitzen ditugu, arkitekturaren esparruan historikotasunak ere arrakasta handia izan zuen arren. Egia esan, euskal lurraldeak bere osotasunean eta, berezitasunez, itsasertzeko lurraldeek, garai horretan Industria Iraultzak hasitako lehendabiziko aldiaren erasoagatik bakarrik ez ezik turismoaren garapena nabarmendu zen beste egikari batzuengatik ere, aldi honetan zehar euren hiririk garrantzitsuenen hazkunde ikaragarria ezagutu zuten. Ondorioz, Donostia, Baiona, Biarritz edo Bilbao bezalako hiriek euren harresiak suntsitu egiten dituzte eta euren beharrizan berriek asetzera letorkeen artea eskatuz hasi ziren.

Horregatik, XIX. mendearen bigarren erdian zehar hedatu zen garai horri eklektismoa deritzogu, sentiberatasun nagusia erromantikoa izan zen arren aldi horretan zehar sortu eta konbinatu ziren estiloak ugariak izanagatik ez zelako euretatik bakar bat ere nagusitu. Izatez, arkitekturan, historikotasunaz gain, modernismoak ere bere urratsa utzi zuen Euskal Herrian. Hala ere, gauzarik interesgarriena, arte garaikidea irauli zuten estilo eta itxura berriak -burdinaren arkitektura, margogintzan inpresionismoak- ere gure lurraldera heltzen hasiak ziren, XX. mende harrigarri baten berri adieraztera ematen ziguten bitartean.

Arte

Estilo eklektikoa ondoen zehazten duen arkitektura-elementua apaindura da, eta ondorioz arkitekto eklektikorik gehienek euren eraikuntzetan estiloak hautatu baino apainketa hautatzen zuten. Elementu apaingarririk gehienak demografia hazkundeak eta ekonomia garapenak eragindako beharrizanak atontzeko helburuz zatituta eta testuingurutik aterata erabili ziren baina baita, gainera, arkitektura eta morala, estetika eta etika neoklasikotasunean bezala aldi paralelotasunez gertatu zirelako, eta eraikuntzak, bere aurrealde nagusiaren bitartez, sinbolikoak izan behar zuela uste zen, hau da, botere zibilaren zerbitzutan izan beharrean egonez.

Zio hori dela eta, Euskal Herriko eklektikotasunean erabilitako arkitektura-formarik garrantzitsuenak garaian garaiko modaren menpe zeuden, baina baita eraikuntzak zeukan zereginaren menpean ere. Horrela, erlijio-tipologiarentzako historikotasun erabilienak erromanikoa eta gotikoa berreskuratzen zutenak ziren heinean, arkitektura zibilean Euskal Herrian eskatuenak ziren estiloak errenazimentua eta barrokoa izan ziren.

Arte

Arkitektura zibilari dagokionez, italiar eraginpeko hiritar jauregi motako eredua izan zen, frantziar arkitekturaren elementu ugari izan zituen arren, nagusitu zena. Bere bolumenak erregularrak dira eta fatxadaren konposaketan simetria zorrotza izanez ardatz nabarmendunen bitartez banatzen dira; fatxadaren konposaketan, behealdean sendotasun itxura ematen zaio solairurik garrantzitsuenean elementu apaingarririk gehienak biltzen diren bitartean; hortik aurrera, goiko solairuetan arian arian tratamendu apaingarria gutxituz doa teilatura iritsi arte.

Araban zein Nafarroan, aldi honetan zehar egindako arkitektura zibil eklektikoari dagozkion ereduak ugariak dira. Iruñan, estilo mudejarrean egindako Iruñaldeko Mankomunitatearen egoitza aipatu daiteke eta Vitoria-Gasteizi dagokionez estilo errenazentistan Pantaleón Iradierrek egindako Bigarren Hezkuntzako Probintzia-Institutua -egun Eusko Legebiltzarraren egoitza dena- eta ukitu neolandatarra duen Julio Saracibarrek egindako Posta eta Telegrafoen eraikinaz gain, Saracibarrek garai horretan arabar burgesiarentzako egindako ekialdeko elementuak eklektismo historizistarekin elkartzen dituen etxalde ugariak -Heraclio Fournier, Zuloaga Etxea, Jaquecas Etxea, Sofia Etxea- azpimarratu ditzakegu.

Arte

Gipuzkoan, Donostia, mugimendu ezberdinak elkartuz bere zabalguneko eraikinak eraikitzen hasi zen, nagusiki errenazimendura eta barrokora jo bazuen ere. Eraikin horietan -Gipuzkoako Aldundiaren Jauregia, Kasinoa (egungo Udala), Victoria Eugenia Antzokia, Maria Cristina Hotela, Miramar Jauregia, Amarako Eskolak, Zuloagako Eskolak, Probintzia Institutua (egun Koldo Mitxelena), Arte eta Ofizioen Eskola (egungo Posta etxea)- jardun zuen arkitekto taldeak -José de Goicoa, Luis Aladren, Adolfo Morales de los Ríos, Francisco Urcola, Juan Rafael Aldai, edota Charles Mewes eta Selder Wormun kanpotarrek-, formei dagokienez eklektikotasun atsegina egitea lortu zuen, inola ere gainkargatutako apaingarrietan erori gabe, eta etxebizitzarako gainerako eraikuntzekin zabalgunean integratzen jakinda. Hautatutako estilorik garrantzitsuena irakurketa erraz eta soileko errenazimendua izan zen arren, bere originaltasunagatik nabarmendu beharrekoa ingeles-landazabaleko etxe baten pintoreskotasunaren antzera Wormunek egindako Miramar Jauregia da.

Eklektikotasunak Bilbon, errenazimendura ere jo zuen arren, bai konposaketan bai dekorazioan ere gainkargatutako irakurketa eginez barrokoa berreskuratzea nahiago izan zuen. Estilo horren adibide bat Bizkaiko Aldundiaren jauregia dugu, Luis Aladrenek eraikin solemne eta galanta egiteko asmoz egina, barroko estiloduna eta dekorazio-xehetasun rococoduna. Hala ere, Bilbon dagoen estilo barrokoaren adierazgarririk hoberena udaletxean eta Arriaga antzokian ditugu, biak Joaquin Rucobaren lanak; antzokian nabarmentzekoa da irudi zuzen eta bihurgunedunen arteko txandaketa eta bere aurrealdearen apaindurazko narotasuna. Beste gainerako eraikinei dagokienez -Alhondiga, Bidebarrietako Liburutegia, Deustuko Unibertsitatea, Basurtuko Ospitalea, Lezama-Leguizamon jauregia- Manuel María Smith, Severino Achucarro, Ricardo Bastida eta Calixto Emiliano Amannen lanek, besteak beste, estilo kopuru askorekin nahasten den eklektikotasuna adierazten digute, Leonardo Rucabado arkitekto kantabriarraren kasua bezala mendi-arkitekturaren elementu herrikoiak txertatuz. Arkitekto horrek zein bere belaunaldiko beste batzuk ere, estilo horren lekukotasuna Getxoko Areeta, Algorta eta Neguri auzoetan, lurraldearen industrializazioari esker aberastu ziren familia burgesen jauregietan, itxi zuten.

Arte

Hala ere, Euskal Herrian arkitektura herrikoira itzultzeko modak bere episodio berezia XX. mendearen hasieran izan zuen, neoeuskalduna deritzon estilo baten agerpenarekin batera. Estilo honen oinarria euskal baserria da, eraikuntza tipologia hau berrinterpretatu eta etxebizitza familiabakarrera bideratzen duelarik. Horrela, Lapurdiko baserriaren elementurik funtsezkoenen bilketatik abiatuta -teilatu eta aurrealdeetako disimetriak, bao handiak eta egonleku zabalak, helburu apaingarridun aurrealdeetako margodun egur-estrabeek egindako jokoa, etxearen oinaldean harriaren erabilera-, Edmond Durandeau, Henri Godbarge, Jean Longeray eta William Marcel arkitekto frantsesak izan ziren Lapurdiko itsasertzeko turismo-lekuetan estilo hori garatu zuten lehendabizikoak. Geroztik, gainerako Euskal Herri guztian zehar zabaldu zen, Pedro Guimon, Amann, Smith, Rucabado, Achucarro, Bastida eta beste euskal arkitekto batzuk egindako lanari esker, bai etxebizitza familiabakarrekoen arkitekturan bai aduana-eraikinetan edota trenbidearen geltokiak bezalako tipologiadun eraikuntzetan ere.

Horrela, arkitektura zibilean Euskal Herrian eskatuenak ziren estiloak errenazimentua eta barrokoa izan ziren heinean, erlijio-tipologiarentzako historikotasun erabilienek erromanikoa eta gotikoa berreskuratzen zutenak ziren.

Erromanikotik eta gotikotik gehien erabilitako eredua luzera-aldean hiru edo bost gangadun gurutze latindardun oinplanoa izan zen, gurutzadura handikoa, domorik gabeko ertzdun gangak eta kaperez garatutako girola; kanpo itxurari dagokionez, eliza garrantzitsuak estilo gotikoan eraikitzen ziren, erromanikoa eliza txikiagoetan erabiliz.

Tipologia horretan Euskal Herrian gauzatu zen egitasmorik garrantzitsuenaGasteizko Katedral Berria izan zen. Julian de Apraiz eta Javier Luquek garai gotikoko frantziar katedralen ereduari jarraituz, katedral berria gurutze latindardun oinplanoz, zazpi kapera absidedun girola eta kriptaz diseinatua izan zen. Araban aipagarriak diren beste bi ereduek ere geografia jatorri ezberdinetako gotikoa aldarrikatzen dute. Lehenengoa, Fausto Iñiguez de Betolaza eta Cristobal Lecumberriren gotiko ingelesa darabilen Las Salesas monasterioa da eta, bigarrena, gotiko alemaniarrera garamatzaten Iñiguez de Betolazaren Familia Sakratuaren kapera dugu.

Gipuzkoari dagokionez, bi egitasmorik garrantzitsuenak hiriburuan egin ziren eta hirigunearen zabalgunean eraikitzen ziren auzo berriekin zerikusia izan zuten. Manuel Echaveren Artzai Onaren katedralak, gotiko alemanaren ereduetan iradokia, latindar gurutze oinplanoa, hiru nabe, gurutzadura nabarmena eta elizaren oinarrian eraikitako dorre ikaragarri bat ditu. Urumea ibaiaren beste ertzean, Gros auzoan, José de Goicoak San Inazioren eliza egin zuen, hauxe ere neogotikoa, nahiz eta kasu honetan behintzat frantziarraren eraginpekoa izan.

Bizkaian, biztanleriaren gehikuntza askoz ere garrantzitsuagoa izan zenez, tipologia horretan eraikitako hainbat eraikin aurki ditzakegu. Estilo gotikoari jarraituz, Bilbon Luis de Landechok egindako San Francisco de Asis eta Jose Maria Basterraren Sagrado Corazón de Jesus elizak azpimarratu behar dira. Erromanikoan, erregionalismoarekin konbinatuz, Pedro Guimonen Getxoko Algorta auzoko Hirutasun Deunaren eta Basterrraren Galdakaoko Zuazoko Santa Barbararen eliza aipatu beharra dago. Hala ere, garaiko eraikuntzarik garrantzitsuena tipologiaren kontzeptu erromanikoa eta aipu neoerromanikodun eta neogotikodun klaustrora sartzeko kapera komuna duen Enrique Epalzak egindako Derioko hilerria dugu.

Aldi honetako protagonistarik nagusiena estilo eklektikodun arkitektura zen arren, XIX. mende bukaeran europar burgesiak modernismoa deritzogun estilo berri baten aldeko apustua egin zuen. Modernismoak eklektikotasuna gainditzea aldarrikatzen zuen, inspirazioa landare-irudietan eta organikoetan aurkituz, linea kurboen nagusitasuna bitarte zela. Euskal Herrian estilo askoz berritzaileagoa zen horrek azal-azaletik besterik ez zuen eraikuntzetako aurrealdeetan eraginik izan eta, batez ere, arte aplikatuen eremuan, burdinez eta beirateetako lanak azpimarratuz. Hala ere, modernismoak Euskal Herriko arkitekturari dekorazio mailan hizkuntzaren erabilera soilagoa ekarri zion eta materialen erabilera trebeago bat ere, adreilua eta zeramika azpimarratuz. Eraginei dagokienez, Donostian frantziar oihartzuneko modernismo mota garatu bitartean, Bilbon modernismo katalanaren urratsa nagusitu zen, Rucabado, Smith, Amann eta Teodoro Anasagastiren lanetan vienarren Sezesioak izandako eragina ere oso garrantzitsua izan zelarik.

Arte

Lanei dagokienez, Iruñan Ogasun Ordezkaritza nabarmendu behar da, Gasteizen Julio Saracibarren General Alava kaleko etxebizitza eta Fausto Iñiguez de Betolazak egindako Erbina Etxea, Bilbon aldiz Campos Elíseos antzokia eta Jean Batiste Darroguyk egindako Montero Etxea, eta Donostian, erabat modernistatzat aintzat hartu dezakegun lanik ez dugula, hiriaren bigarren zabalgunean kokatutako etxebizitza-eraikuntzen xehetasunetan elementu modernistaren batzuk -aurrealdeak, atariak, ikuslekuak- aipa ditzakegu. Amaitzeko, bere berezitasunagatik Mario Camiñak egindako Gorlizko Erietxea azpimarratu behar da, porlanean Euskal Herrian egindako lehendabiziko eraikina izanik eta vienar modernismoaren estiloari jarraitzen dion arren, bere xehetasun apaingarrietan bere ildo konposatzaile soil eta bakunetan arrazionaltasuna iragartzen digu.

Burdina eta porlana bezalako material berrien erabilera, arkitekturaren esparruan benetako iraultza baten ataria izan zen; izatez, material berri horien erabilerak eraikitzeko modua antzaldatu eta baldintzatu bakarrik ez ezik, estetika ere aldatu egin zuen, formen diseinuan soiltasunaren eta marra zuzenen aldeko apustua egitea ekarriz. Hala ere, euskal industriagintzak bere ekonomia garapena burdinean oinarritu zuen arren, garai horretakoak diren burdinez edota beste material eraberritzaile batzuetan egindako eraikin gutxi zaintzen ditugu.

Arte

Adibiderik esanguratsuena Alberto Palaciok egindako Portugaleteko zubi transbordatzailea da, munduko lehen zubi zintzilikatua. Gipuzkoan, Alexander Lavalley ingeniari frantziarrak egindako Ormaiztegiko zubia aipatzekoa da eta Leteourneur eta Eiffel ingeniari bulego frantziarraren Donostiako Iparraldeko tren geltokia. Oinarrietan porlana erabili izanagatik eta burdinazko teilatuarengatik garai honetako beste eraikin aipagarrietariko bat Javier Aguirreren Gasteizko azoka izan zen. Porlanean, Gorlizko Erietxeaz gain, Federico Ugaldek Bilbon egin zuen La Ceres irin-ola ere aipatu beharra dago.

Arte plastikoetan ere eklektismoa nagusitu zen, eta horrela, erromantikotasuna, historikotasuna eta kostunbrismoa izan ziren bai margogintzan bai zizelkaritzan landu ziren estilorik garrantzitsuenak. Edozelan ere, teknikoki eta formalki klasizismorik zorrotzenari ekin zitzaion eta estilo aldaketa tematikoki besterik ez zen erabili.

Arte

Euskal margolarien lehen belaunaldia, besteak beste, Francisco Bringas, Antonio Maria de Lecuona, Juan de Barroeta eta Eduardo Zamacoisek osatu zuten; artista horiek erromantizismoa kostunbrismoarekin bat egin zuten, euskal baserri-aldearekin zein burgesiarekin zerikusirik zuten gaiak jorratzen zituen heinean, euskal burgesiaren artean nolabaiteko arrakasta edukiz joan zen margolaritza generoa sortuz.

Aldiz, hurrengo belaunaldian nabarmendu ziren margolarien lanetan (José de Echenagusia, Ignacio Díaz Olano, Alejandro Irureta, Rogelio Gordón eta Ignacio Ugarte) zetozen aldaketen zeinuak sumatu zitezkeen. Egindako ekarpenaren berrikuntzarik nabarmenena, paisaiaren alde egin zuten apustua da, horrek askatasun sortzailean eta historiadun margolaritzan aurrerapausoa baitzekarren, gerora arrakasta handiz garatuko ziren ereduetariko batzuk ezartzen hasi baitzen.

Arte

Hala ere, aldaketaren lehen zeinuak XX. mendearen azkenean ere aurki ditzakegu eta, zehatzago, azken hamarkada bietan. Funtsean Frantzian garatuz zebiltzan estilo eraberritzaileen -inpresionismoa, sinbolismoa, postinpresionismoa- eraginez euskal margolari talde batek Europan garatze bidean zeuden modernitatearen elementu eta zeinuetariko batzuk euren estiloetara egokitzea erabaki zuten. Estilo berri horiekin Euskal Herrian garatuz zebilen klasizismoa nahasteko apustuaren alde jo zuten margolarien artean Anselmo Guinea, Adolfo Guiard eta, batez ere, Darío de Regoyos aipatu ditzakegu; lehendabiziko biak marrazketa bertan behera utzi gabe inpresionismoaren baliabide teknikorik bereizgarrienetariko batzuk eskuratu zituzten bitartean, Regoyosek inpresionismoaren funtsaren alde jardun zuen.

Zizelkaritzari dagokionez, inguruabarrak berdinak ziren arren, Euskal Herrian lan egin zuten artistarik garrantzitsuenak beste lurralde batzuetatik etorriak izan ziren. Zizelkariek egindako egun zaintzen ditugun lanen artean Mariano Benlliure nabarmendu dezakegu.

  • HH.EE. Nosotros los vascos: Arte. 5 libk. Donostia: Lur, 1987-1994.
  • HH.EE. Monumentos Nacionales de Euskadi. 3 libk. Zamudio: Editorial Elexpuru, 1985.
  • HH.EE. Arkitektura Neoklasikoa Euskal Herrian. Bilbo: Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Turismo Saila, 1990.
  • HH.EE. Euskal Artearen Historia. 14 libk. Donostia: Kriseilua, 1992.
  • HH.EE. El arte en Navarra. 2 libk. Iruña: Diario de Navarra, 1994.
  • AGIRRESAROBE, I. Euskal Herriko Artea. Donostia: Lur, 1997.
  • BARAÑANO LETAMENDIA, K.; GONZÁLEZ DE DURANA, J.; JUARISTI, J. Arte en el País Vasco. Madril: Cátedra, 1987.
  • CASTAÑER LOPEZ, X. (ed.). Arte y Arquitectura en el País Vasco. Donostia: Nerea, 2003.
  • KORTADI OLANO, E. Gipuzkoako artea irudietan. Donostia: Kutxa Fundazioa, 2000.
  • PLAZAOLA, J; AYERBE, E. Euskal Artearen Historia. 5 libk. Lasarte-Oria: Ostoa, 2002-2004.
  • "Revisión del Arte Neoclásico y Romántico = Arte Neoklasiko eta Erromantikoaren berrikuspena". Ondare. Cuadernos de artes plásticas y monumentales / Eusko Ikaskuntza. Donostia. 21 zenb. (2002). Edukia: Eusko Ikaskuntzak aurkeztutako eta 2002an ospatutako jardunaldietako txosten, komunikatu eta bibliografia.