Kontzeptua

Argitalpenen historia Euskal Herrian

Euskal argitalpen eta argitaletxeen historia uztarturik egon da, eta Euskal Herrian lehenbiziko inprenta XV. mendean ezarri zenetik, egoera soziopolitiko eta kulturalak erabat baldintzatu dute bata eta bestearen ibilbidea. XVI. mendetik

Euskal argitalpen eta argitaletxeen historia uztarturik egon da, eta Euskal Herrian lehenbiziko inprenta XV. mendean ezarri zenetik, egoera soziopolitiko eta kulturalak erabat baldintzatu dute bata eta bestearen ibilbidea. XVI. mendetik XIX.era obra gutxi kaleratu ziren, gehienak erlijio-gaiei buruzkoak eta sarri Euskal Herritik kanpo inprimatuak. XVIII eta XIX. mendeetan, alabaina, argitaratze-prozesua erraztu eta egonkortu egin zen, eta horrek liburuak ugaltzea ekarri zuen. XIX. mendeko euskal kulturaren pizkundeak, bestalde, ekoizpen horren alde egin zuen, eta ordutik 1930eko hamarkadara bitartean hainbat pertsona, elkarte eta argitaletxe sortu berriren esku egon ziren euskarazko argitalpenak. Espainiako Gerra Zibilak, baina, argitaletxe horien lana eten zuen, eta gerraosteko urteak ez ziren batere samurrak izan: erbestean sortu ziren lehenbiziko argitaletxeak, eta 50eko hamarkadara arte ezer gutxi kaleratu zen sistematikoki. Hamarkada horretan nahiz hurrengo bietan euskarak astiro-astiro jasandako gorakadarekin batera argitalpenen mundua berpiztu egin zen, eta berriro ere ekin zion egonkortze-prozesuari. Esan daiteke gutxieneko egonkortze finkoa 70eko hamarkadaren amaieran eta 80koaren hasieran lortu zela, euskara Euskal Autonomia Erkidegoan ofizial bihurtzearekin eta ikastetxeetan sistematikoki sartzearekin batera. Garai hartan sortu ziren, hain zuen ere, egungo argitaletxe nagusiak, gerora beste argitaletxe garrantzitsuren bat sortu bada ere.

Euskal argitalpenen historia garaian garaiko baldintza soziopolitiko eta teknikoei lotuta egon zen zenbait mendetan. Izan ere, nahiz eta Euskal Herriko lehenengo inprenta XV. mende amaierakoa izan, ezin esan daiteke inprenta-lanak eta inprenta bera Euskal Herrian XVIII-XIX. mendeetara arte egonkortu edo finkatu zirenik: inprenta gehienak pertsona edo familia bakarraren esku zeuden, eta, oro har, unean uneko beharrizanen arabera lekualdatzen ziren. Horretaz gain, Euskal Herrian lehenbiziko moldiztegia ezarri zenetik gaur egunera arte ia-ia, arazo soziopolitikoek erabat baldintzatu dute euskal obren inprimatze-lekua.

Horren guztiaren ondorioz, euskal literaturako lehenengo bizpahiru mendeetako egile nagusien lanak Euskal Herritik kanpo inprimatu ziren: Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae Bordelen, Leizarragaren itzulpenak Arroxelan, Garibai historialariaren obra Anberesen, Axularren Gero mardula eta Ziburuko Joannes Etxeberriren hiru liburuak Bordelen, Oihenart eta Pouvreaurenak Parisen, etab. Oso gutxi izan ziren, bada, XVI eta XVII. mendeetan Euskal Herrian bertan argitaratutako euskal obrak, hala nola, Betolaza arabarraren Doctrina christiana (Bilbo, 1596), Refranes y sentencias errefrau-bilduma anonimoa (Iruñea, 1596) eta Kapanagaren itzulpena (Bilbo, 1656).

XVIII. mendean gerora apurka-apurka garatutako egonkortasuna heldu zen inprentaren mundura: beharrezko materialak merkatu egin ziren eta moldiztegi gehiago zabaldu ziren, hiriburu eta herri nagusietatik kanpo ezarri zituzten, eta horrek Euskal Herriko egileen lanak Euskal Herrian bertan argitaratzea ahalbidetu zuen. Otxoa Arin, Larramendi, Mendiburu, Kardaberaz, Juan Bautista Agirre edo Juan Antonio Ubillosen lanak, hots, garai hartako euskal egile garrantzitsuenenak, Euskal Herrian inprimatu ziren.

Ipar Euskal Herrian, aitzitik, bestelakoa izan zen egoera; izan ere, XVI eta XVII. mendeko literatur loraldiaren ondoren, XVIII. mendean geldialdia gertatu zen bertan. Egileak oso gutxi izan ziren, eta gutxi horiek ez zuten euren lanak argitaratzeko biderik eduki. Sasoi hartako euskal egile garrantzitsuena Etxeberri Sarakoa izan zen, eta ezagun da lapurtarrak ez zuela lortu bere proiektuak garai hartan argitaratzea.

Euskararen egoeraz eta literatur hizkuntzaren beharraz jabeturik, hiru lan nagusi idatzi zituen: euskara oinarritzat hartuta latina ikasteko materiala, hiztegia (galdua gaur egun) eta Eskuararen ethorquia apologia-lana. Bada, Etxeberrik Lapurdiko Biltzarrera gutuna igorri zuen besteak beste, bere lanak argitaratzeko laguntza eman ziezaioten, baina Biltzarrak ezezkoa eman zion eta lapurtarraren lanak ez ziren argitaratu.

Zuberotarra izanda, antzeko egoera bizi izan zuen Jusef Egiategi zuberotarrak: XVIII. mendean idatziagatik, bere lanak (Txomin Peillenek Frantziako Liburutegi Nazionalean aurkitu zituen 1966an) ez dira XX. mendearen amaierara eta XXI.aren hasierara arte argitaratu.

XVIII. mende amaieran euskarazko lanak argitaratzeko arazo larriak egon arren, XIX. mendean aurrera egin zuen egonkortze-prozesuak: euskal egileen lanak lehenengoz Euskal Herrian bertan argitaratzeaz gain, hainbat berrargitalpen egin ziren eta zenbait inprenta-etxe historiko (Baroja, López Mendizabal, etab.) sortu ziren. Mende amaierako euskal kulturaren pizkundeak eta euskal nazionalismoa indartzeak ere nabarmen lagundu zuten egonkortze-prozesu horietan; izan ere, euskararen eta euskal literaturaren hainbat ekimen sortu zen garai hartan, hala nola, Lore Jokoak (1853an Ipar Euskal Herrian eta 1879tik aurrera Euskal Herri osoan), literatur aldizkari eta lehiaketak, kultur elkarteak, etab. Ipar Euskal Herriaz denaz bezainbatean, Baionan kaleratu ziren, hots, kanpora jo gabe, Jean Duvoisin, Mixel Elizanburu, Martin Duhalde eta Oxobiren lanak XIX. mendearen bigarren erdialdean eta XX.aren hasieran. Bada, aipatutako egonkortze eta zabaltze horren ondorengo izan ziren XX. mendeko lehenengo hamarkadetan sortutako argitaletxe eta argitalpen txikiak ere.

XX. mendearen hasierarekin batera, nolabaiteko eztanda gertatu zen euskal liburugintzan: 1896tik 1915era 350 liburu inguru argitaratu ziren lehenengoz, eta 70 berrargitaratu. 1916tik 1936ra, bestalde, 532 kaleratu ziren lehenengoz eta 61 berrargitaratu.

XX. mende hasierako euskal moldiztegien ekoizpena begiratuta, garrantzitsuenak Hego Euskal Herrian zeudela dakusagu: López Mendizabal, Martín y Mena, Baroja etxea, Grijelmo, Jaungoiko-Zale, Iñaki Deuna, Verdes Achirica, etab. Argitaratutako obren edukiari gagozkiolarik, inprimatutako lan gehienak erlijioari lotutakoak ziren: katixima eta dotrinak, egile zaharren lanak eta antzekoak. Bestela esanda, XVI. mendetik zetorren joera mantendu zen XX. mende hasieran ere, nahiz eta literatur sorkuntza gero eta gehiago indartzen ari zen, generoari nahiz kalitateari dagokionez.

XIX. mendeko azken urteetan eta XX.aren hasierakoetan ezin esan daiteke inprimatzaile edota argitaletxe erabat egonkorrik egon zenik; are gehiago, ezin esan daiteke horrelakorik egon denik XX. mendearen bigarren erdialdera arte. Mende arteko sasoi hartatik Espainiako Gerra Zibilera bitartean euskal literaturako lanak bide ezberdinak erabilita kaleratu ziren: alde batetik, inprimatzaileen moldiztegiak zeuden, lanak zuzenean kaleratu zituztenak. Bestalde, kulturarekin harreman zuzena zeukaten pertsonek eta elkarteek bultzatutako argitalpenak daude.

José Astuy Bilboko inprimatzailea liburu-denda katoliko baten jabe ere bazen, eta zenbait euskal egileren lanak kaleratu zituen XIX. mende amaieran eta XX.aren hasieran, hala nola: Azkueren Vizcaytik Bizkaira (1895) opera eta bizkaiera eta gipuzkera ikasteko liburua (Método práctico para aprender el euskera bizkaino y gipuzkoano, 1896) edo Felipe Arrese Beitia olerkariaren lan garrantzitsuenak. Azkuek zuzendutako La abeja: revista mensual científico-literaria ere Astuyrenean inprimatu zen, baita Paulo Zamarriparen gramatika ere. Halaber, 1596ko Bizkaiko errefrau-bilduma anonimoa berrargitaratu zuen 1905ean.

Martín y Menak, bestalde, XX. mende hasierako hainbat aldizkari garrantzitsu argitaratu zituen: Euskaltzaindiaren agerkari ofizial Euskera, Euskalerriaren alde aldizkaria edo Euskal Esnalea erakundearen argitalpenak. Literatur lanez den bezainbatean, Etxegaraik atondutako Bilintxen testuak (1911) eta Julio Urkixo eta Toribio Altzagaren zenbait lan kaleratu zituen.

Mende hasieran Florentino Elosuren inprimategian (Durango) kaleratu ziren Jose Manuel Etxeitaren Josecho (1909), Jayoterri maittia (1910) eta Au, ori ta bestia (1913) lanak, eta 1918an Ebaristo Bustinza "Kirikiño"-ren Abarrak eman zuen argitara Federico Grijelmok Bilbon. Azken horrek kaleratu zituen, halaber, Tene Mujikaren lanak.

Arestian esan bezala, inprimatzaileen lanarekin hainbat elkartek bultzatutako obrak ere kaleratu ziren XX. mendean. Jaungoiko-Zale Bazkuna Amorebietan sortu zen 1912an eta mende hasieran erlijioari lotutako lanak kaleratu zituen: Bizkaiko hizkerekin osatutako katixima bateratua, erlijio-lanen itzulpenak, Jaungoiko-Zale eta Ekin astekariak (bigarrena 30eko hamarkadan) eta olerki-libururen bat. Era berean, moldiztegi erlijiosoetan kaleratu ziren Azkueren Ardi galdua eleberria (Jesusen Biotzaren elaztegia, 1918), Jautarkolen Biozkadak olerki-liburua (Ama-Birgiñaren Irakola, 1929) eta Klaudio Sagarzazuren Txinpartak (Loyola?tar Eneko Deuna, 1922).

Garai hartan kultur elkarteek indar handia hartu zuten, eta hainbat argitalpen bultzatu eta gauzatu zituzten. Orixeren Euskal literaturaren atze edo edesti laburra lana Euskal Esnalea aldizkarian kaleratu zen, esaterako, eta Lizardi hil ostean Euskaltzaleak elkartekoek bi bilduma prestatu zituzten zarauztarraren lanekin: Itz lauz (1934) eta Umezurtz olerkiak (1934).

20ko eta 30eko hamarkadetako argitalpenez hitz egiterakoan, badira nahitaez aipatu beharreko bi argitaletxe: Editorial Vasca eta Verdes Achirica. Lehenengoak euskal historiaren, kulturaren eta hizkuntzaren hainbat lan nabarmen kaleratu zituen: Euskal-Erria aldizkaria eta Euskaltzaindiaren sortze-arauak bertan inprimatu ziren, kasurako, baita sasoi hartako euskalari handienen obrak ere: Damaso Intzaren Esaera-zarrak bilduma (1927-1928), Azkueren Morfología vasca mardula (1925) eta Seber Altuberen La vida del euskera (1934) aipa daitezke. Horietaz gain, zenbait literatur lan ere kaleratu ziren, hala nola, Sabino Aranaren Olerkijak (1919) eta Agustin Anabitarteren Donostia eleberria (1932).

Emeterio Verdes Achiricak Bilboko Alde Zaharrean eduki zituen inprimategia eta liburu-denda. Bada, Verdes Achiricarenean argitaratu ziren 30eko hamarkadako euskal poeta onenen zenbait obra, hala nola, Orixeren Tormesko itsu-mutila itzulpena (1929), Toma Agirreren Gazigozoak (1933), Lauaxetaren Bide-barrijak (1931) eta Arras beran (1935) olerki-bildumak eta Lizardiren Biotz-begietan (1932). Alabaina, literaturaz gain Euskal Herriari eta politikari buruzko lanak ere argitaratu ziren Verdes Achiricarenean, hala nola, Engrazio Aranzadiren La Nación Vasca (1931) eta Sabino Aranaren Bizkaya por su independencia (1932).

1932an jaio zen Zarauzko Icharopena argitaletxea, baina beste askorekin geratu legez, Espainiako Gerra Zibilak bertako ekoizpena desagerrarazi zuen, ia 1934an Orixeren Barne muinetan kaleratu zen bertan.

Icharopena sortu eta urtebetera eratu zuten Estornés Lasa anaiek Beñat-Idaztiak argitaletxea. "Zabalkundea" bilduma argitaratu zuten bertan 30eko hamarkadaren erdialdean, eta argitaletxeko aholkularien artean sasoi hartako idazle eta euskal ikertzaile nagusiak egon ziren. XIX. mende amaierako eta XX.aren hasierako euskal kulturaren hainbat alorren inguruko lanak argitaratu zituzten, esaterako, Estornés Lasa, Barandiaran, Campion, Aitzol edo Manuel Lecuonarenak.

XX. mende hasieran euskarazko liburu gehienak Hego Euskal Herrian argitaratu baziren ere, Ipar Euskal Herriko egileek, oro har, ez zuten Hego Euskal Herrira etorri behar izan euren lanak kaleratzeko; izan ere, han baziren argitaletxeak. Jean Etcheparek Môme etxean kaleratu zuen Buruchkak 1910ean eta Lasserre argitaletxean Beribilez (1931) eleberria. Jean Barbierren lanak, aldiz, Folzer eta Sordas-en eskutik agertu ziren. Aipatutako Lasserre izan zen garai hartako Ipar Euskal Herriko argitaletxe nagusia, eta liburuez gain almanakak, urtekariak, aldizkariak, kantutegiak eta erlijio-liburuxkak ere kaleratu zituzten bertan. Salbuespen gisa, Jean Baptiste Daskonagerreren Atheka-Gaitzeko oihartzunak (XIX. mende amaieran) eta Pierre Lhanderen literatur lanak aipa daitezke, Donostian kaleratu baitziren.

Euskarazko lan gehienak Hego Euskal Herrian kaleratzen zirelarik, Espainiako Gerra Zibilak eten bortitz eta sakona eragin zuen euskal kulturaren eremu guztietan, argitaletxeen jardunean barne, noski. Hamar urtean ezer gutxi kaleratu zen euskaraz: idazle eta eragile batzuk fusilatu egin zituzten, beste asko erbestera joan ziren, zenbait proiektu handi atzeratu egin ziren eta argitaletxeen lana bertan behera gelditu zen. Euskaraz ezer gutxi argitaratu zen 40ko hamarkadaren erdialde eta amaierara arte, eta orduan kaleratutako lehenengo lanak Euskal Herritik kanpo argitaratu zuen. Azkuek, esaterako, Madrilgo Espasa-Calpé argitaletxean kaleratu zituen Euskalerriaren yakintza osatzen duten lau liburukiak 1939 eta 1947 artean.

Espainiako Gerra Zibilaz geroztik, euskal gaiez nahiz euskaraz idatzitako lehenbiziko liburuak erbestean argitaratu ziren. 40ko hamarkadan Ekin argitaletxea zabaldu zen Argentinan, eta euskal kulturari, antopologiari, literaturari eta politikari buruzko dozenaka liburu kaleratu zituzten Buenos Airesen. Aitzol (La democracia en Euzkadi, berrargitalpena), Agirre lehendakaria (De Guernica a Nueva York pasando por Berlín), Barandiaran (El hombre prehistórico en el País Vasco), Campion (Blancos y negros, El genio de Nabarra, berrargitalpenak), Estornés Lasa (Eneko "Arista", Estética vasca), Galindez (Estampas de la guerra, El derecho vasco, Los vascos en el Madrid sitiado), Justo Garate (Viajeros extranjeros en Vasconia), Iruxo (Inglaterra y los vascos), Manuel Larramendi (Corografía de la muy noble y muy leal provincia de Guipúzcoa, berrargitalpena), Leizaola (Estudios sobre la poesía vasca, Los romances vascos), Ixaka López Mendizabal (Breve historia del País Vasco, Gramática vasca abreviada, El idioma vasco, La lengua vasca) eta Martin Ugalde (Unamuno y el vascuence) bezalako egileen lanak kaleratu ziren orduan.

Euskal literaturaz denaz bezainbatean, aipatzekoa da Ekin argitaletxean kaleratu zela Jon Andoni Irazustaren Joañixio eleberria (1946); hots, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren euskaraz kaleratutako lehenengoa. Handik lau urtera egile beraren Bizia garratza da argitaratu zen etxe berean. Gogoan hartzekoa da garai hartan Europan ere ezer argitaratzea zaila zela, II. Mundu Gerra amaitu berria baitzen.

1932an Zarauzko hiru lagunek sortutako Icharopena argitaletxeko lanak bertan behera geratu ziren arren, 50eko hamarkadan heldu zieten arduradunek berriro ere argitaratze-lanei. Beste edozein baino gehiago, aipatzekoa da argitaletxe horretako Francisco Unzurrunzagak sasoi hartan abian jarritako "Kuliska sorta", liburu-sorta horretan kaleratu baitziren garai hartako nahiz beste batzuetako euskarazko literatur lan garrantzitsuenak.

"Kuliska sorta"-n argitaratutako liburuak lau multzo nagusitan sailka daitezke. Alde batetik, jada hildako egileen berrargitalpenak kaleratu ziren: Mogelen Peru Abarca, Lizardiren Biotz-begietan, Txomin Agirreren Kresala, Emeterio Arreseren Olerki berrizte, etab. Bestetik, garaian bizirik zeuden eta jada gutxieneko idazle-ibilbidea eginda zeukaten egileen lanak plazaratu ziren, hala nola, Jautarkol, Eusebio Erkiaga eta Manuel Lekuonarenak. Hirugarrenik, garai hartan idazten hasitako egileen lanak eman ziren argitara: Jon Etxaideren Hamasei seme Euskalerri-ko, Alos-torrea, Joanak joan eta Gorrotoa lege edo Gabriel Arestiren Harri eta Herri. Azkenik, hainbat literatur lanen itzulpenak daude: Hemingway, Pío Baroja, Cela , eta abarrenak.

"Kuliska sorta"-z kanpo, beste lan gogoagarri batzuk ere kaleratu zituen Icharopenak. 30eko hamarkadan idatzi eta kaleratu gabe geratutako Orixeren Euskaldunak (1950) lana, euskal poema nazionala izan behar zena, da horietako bat.

1958an Icharopena argitaletxearen babespean hasi zen Estornés Lasa Auñamendi bilduma argitaratzen; izan ere, gaitza zen oraindik ere Francoren zentsura saihestea. Harpidetzaren bidez banatu ziren hasiera batean plazaratutako obrak, eta denbora gutxian eskaera-kopuru izugarri handia egin zen, jendartean zegoen jakin-minaren erakusgarri. Bada, handik hiru urtera eratu zen erakunde juridiko legez Auñamendi argitaletxea ere. Berez, ezin esan daiteke argitaletxe berria zenik, jada aipatutako Espainiako Gerra Zibilaren aurreko Beñat-Idaztiak haren ondorengoa baizik.

Auñamendi bildumari gagozkiolarik, Euskal Herriari buruzko gaiez ehun liburutik gora plazaratu zituzten: literatura idatzi nahiz ahozkoaz, historiaz, geografiaz, folkloreaz, hizkuntzalaritzaz, antropologiaz, etab. Bildumaren egileak lehen mailakoak izan ziren: Barandiaran, Arocena, Michelena, Irigaray, Estornés Lasa anaiak, Urquijo, Campión, Aranzadi, Labayen, Orixe, Arrinda, López Mendizabal, Mújica, Zavala, etab.

Bestalde, esan gabe doa Euskal Herriko Entziklopedia Ilustratua dela Auñamendi argitaletxearen proiektu nagusia. Berez, 30eko hamarkadan entziklopedia izango zenaren zirriborroa egin zuen Estornés Lasak garaiko kultur gizonekin (Aitzol, Irigaray, Azkue, Lafitte, Orixe, Echegaray, etab.) batera, baina Espainiako Gerra Zibilak proiektua atzeratu behar izatea ekarri zuen. Entziklopediak bizirik dirau oraindik (interneten ere bertsio digitala dago), eta zalantzarik gabe Euskal Herriari buruz inoiz egin den entziklopedia-lan handiena eta sakonena da.

Gogoan hartzekoa da, bestalde, 1963an Jorge Oteizaren Quosque tandem...! kaleratu zuela Auñamendik.

50eko, 60ko eta 70eko hamarkadetan eragin-gune aipagarria izan zen Arantzazuko santutegia; izan ere, bertako zenbait frantziskotar euskal kulturaren inguruko lan zabala egin zuten. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren Hego Euskal Herrian kaleratutako lehenengo liburua Salbatore Mitxelenaren Arantzazu: euskal poema (1949) izan zen, han bertan argitaratua. 1952an EFA frantziskotar argitaletxea sortu zen Kantabriako Frantziskotarren Probintziaren proiektu bezala, eta hurrengo hamarkadetan, erlijioari buruzko liburuekin batera, euskal literaturako eta euskarari buruzko obrak ere kaleratu ziren. Besteak beste, han kaleratu ziren Bitoriano Gandiagaren Elorri (1962), Uda batez Madrilen (1977) eta Gabon dut anuntzio (1986), Luis Villasanteren euskarari buruzko lanak (Estudios de sintaxis vasca, Euskararen auziaz, Hacia la lengua literaria común, La oración causal en vasco, Sintaxis de la oración simple, Sintaxis de la oración compuesta, Axular. Mendea, Gizona, Liburua, etab.), Joxe Azurmendiren zenbait saiakera (Zer dugu Orixeren alde?, Zer dugu Orixeren kontra?) eta euskal egile zaharrago batzuen berrargitalpenak (Txomin Agirre, Jean Hiriart-Urruty, etab.). Jakin Sorta izeneko bilduma ere (bertakoak dira aurretik aipatutako zenbait egileren lanak) Arantzazuko frantziskotarrek sortu zuten.

60ko hamarkadan beste argitaletxe handi bat eratu zen: La Gran Enciclopedia Vasca. Batik bat beste garai batzuetan (XIX. mendeko bigarren erdialdea eta XX.eko lehenengoa) argitaratutako lanak berrargitaratu zituen hamarkada horretan nahiz hurrengoetan. Liburu-bilduma aski zainduak argitaratu zituzten. Alde batetik, esate baterako, Espainiako Gerra Zibilaren aurretik euskal kultura ardaztu zuten aldizkariak berrargitaratu zituen: RIEV, Euskal-Erria, Euskalerriaren alde, Yakintza, etab. Horiekin batera, hainbat euskal egile eta euskararen ikerlariren lanen argitalpen berriak atondu zituzten, Etxepare, Iztueta, Mogel, Campión, Caro Baroja, Barandiaran, Dodgson, Lacombe, Jaurgain, Mañaricua, Vinson, Urquijo, Schuchardt eta Azkuerenak, adibidez.

Aurrekoekin batera, Jose Migel Barandiaranen lan osoen bilduma ere kaleratu zuen La Gran Enciclopedia Vascak 22 liburukitan, baita Diccionario Retana de autoridades de la lengua vasca osatzen duten 10 liburukiak eta Agustin Kardaberazen lan guztiak ere.

Aurretik aipatutako argitaletxeek plazaratutako lanen izaera ikustea aski da euskal kulturak bere osotasunean, eta historiak, antropologiak eta etnografiak, zehazki, pizten zuen jakin-minaz jabetzeko. Bada, jakin-minaren olatu harekin egin zuen bat Luis Jimenez Aberasturik 60ko hamarkadaren azken urteetan Txertoa argitaletxea sortu zuenean, zentsurak estutasun ugari ekarri bazizkion ere. Argitaletxeak bizirik dirau gaur egun, eta azken bost hamarkadetan era guztietako liburuak plazaratu dira bertan. Alabaina, aipatzekoa da hasiera hartako diziplina pisutsuenek, etnografiak eta antropologiak Barandiaran eta Caro Baroja bezalako egileen lanekin, besteak beste, indarra galdu dutela historiaren alde.

Gaur egun lau sail nagusi ditu argitaletxeak: Anboto, Easo, Sokoa eta Leire. Etnografia eta artea dira lehenbizikoaren ardatzak, historia bigarrenarena, elikadura, sendabelarrak eta antzekoak hirugarrenarena eta orotarako gidaliburuek osatzen dute laugarrena (euskara ikastekoak, sukaldaritzari buruzkoak, etab.).

60ko hamarkadaren euskal kulturaren hazkundeari batu zitzaion Auspoa saila. Antonio Zavalak sortu zuen euskarazko ahozko literatura bere osotasunean biltzeko asmoarekin, eta gaur egun literatur mota horri buruzko munduko bilduma handienetarikoa da, 300 obratik gora baitaude argitaratuta. Sagardoaren graziya izan zen kaleratutako lehenbiziko lana, eta ahozko literaturaren esparruko era guztietako materialak bildu, atondu eta argitaratzen dituzte, oraindik ere, Auspoa saileko arduradunek: bertsolari zahar nahiz garaikideen bertsoak, bertso-paperak, antzerkiak, koplak, kontakizunak, biografiak, etab.

Jesusen Lagundiak 1915ean sortu bazuen ere, 70eko hamarkadan hasi zen Mensajero etxea euskarazko lanak argitaratzen "Etor Bidean Kultura" sailean. 1972-73an, baina, zuzendaritzan banaketa egon zen, eta Enrique Ayerbek Etor argitaletxea sortu zuen, Mensajerotik kanpo. Hori dela eta, Mensajero etxeak Gero izena hartu zuen 1973an, eta besteak beste Deustuko Unibertsitateko irakasle Gotzon Garateren marxismoari buruzko liburuak (baina ez horiek bakarrik) eta Patxi Altunaren obrak kaleratu ziren. Literaturaren eremuan, Xabier Lete, Orixe, Mikel Zarate eta Anjel Lertxundi (Ajea du Urturik, 1971) eta Joan Mari Irigoien (Oilarraren promesa, 1976) hasiberrien lanak kaleratu ziren hamarkada hartan. Azken urteotan zenbait euskal idazle zaharren lanak argitaratu ditu "Klasikoak" bilduman nahiz bertatik kanpo, hala nola, Kirikiño, Zaldubi, Errose Bustintza, Iturriaga, Zamarripa edo Tartasenak.

Etor argitaletxeaz den bezainbatean, Etor-Ostoa da gaur egun, eta, betiere Euskal Herria ardatz legez hartuta, hainbat gairi buruzko lanak kaleratu ditu azken hamarkadetan: historia, geografia, antropologia, etnografia, gizartea, artea, natura, musika, literatura, mitologia, fauna, kirola, komunikabideak, etab. Euskal idazle batzuen lanak ere argitaratu ditu, Txomin Agirre, Lauaxeta, Orixe eta Koldo Mitxelenarenak, adibidez.

Jakina da 60ko hamarkadan zehar (baita aurretik ere kasuren batean) haize berriak jo zuela euskal literatura, idazle gazteen eskutik; izan ere, aurreko molde gehienak hautsi eta euskal literatura eraberritzea ekarri zuten.

Bada, eraberritze-sasoi horretan zenbait argitaletxe sortu ziren. Kriseilu antzerki-taldea sortu zen sasoi hartan Gabriel Arestiren inguruan, eta poeta bilbotarrak berak sortu zuen izen bereko argitaletxea. 70eko hamarkadan hainbat liburu kaleratu ziren bertan Arestiren zuzendaritzapean, harik eta Luis Haranburu Altuna argitaletxearen zigiluaz jabetu zen arte. Gabriel Aresti hil eta urtebetera, Ibon Sarasolak eta Jon Juaristik haren lan guztiak kaleratu zituzten Kriseilu etxean Obra guztiak izenburupean eta bi liburukitan (1976).

1960ko hamarkadaren azken urteetan, bestalde, Lur argitaletxe garrantzitsua (garai hartan kaleratu zituen lanak direla eta) sortu zen Donostian. Gabriel Aresti, Rikardo Arregi, Ramon Saizarbitoria, Ibon Sarasola, Arantxa Urretabizkaia, Luis Haranburu Altuna eta Xabier Kintana izan ziren sortzaileak, eta euren obrez gain, beste lan interesgarri batzuk ere kaleratu zituzten. Lur argitaletxeak berak bi sail sortu zituen lanak argitaratzeko: Kriselu eta Hastapenak, eta hogeita hamar liburutik gora argitaratu zituzten.

1969an Euskal elerti 69 lan-bilduma kaleratu zuen Lurrek (Gabriel Arestiren ardurapean), non hainbat egileren saiakerak, iritzi-artikuluak, eleberriak, antzerki-lanak, ipuinak eta poemak bildu baitzituzten. 1970ean Jon Miranderen Haur besoetakoa kaleratzera ausartu ziren eta 1972an Euskal literatura 72 bilduma berria atondu zuten (bertan ageri dira Bernardo Atxagaren lehenbiziko antzerki-lanak eta Urretabizkaiaren lehenengo poema-bilduma, esaterako). Saizarbitoriaren hasierako eleberriak, Sarasolaren Poemagintza eta Euskal literaturaren historia, Arestiren Harrizko herri hau, Xabier Kintanaren Behin batean, Lertxundiren Hunik arrats artean eta beste hainbat lan kaleratu zituzten Lur argitaletxekoek, zenbait itzulpen tarteko.

Lur argitaletxea itxi zenean, sortzaile bakoitzak bere bidea hartu zuen, baina Luis Haranburu Altunak edizioaren munduari eutsi zion eta 70eko hamarkadaren erdialdean Luis Haranburu Editor argitaletxea eratu zuen. Historiaz eta antropologiaz liburu batzuk argitaratu bazituen ere, kaleratutako obra nagusiak literaturaturazkoak dira, hala nola, Gabriel Aresti hil ostean prestatutako Azken harria poema-liburua.

1999an Hiria argitaletxea sortu zuen Haranburu Altunak, eta batik bat euskal egile zahar eta klasikoen obrak berrargitaratu ditu bertan: Txomin Agirre, Azkue, Daskonagerre, Elizanburu, Sarako Joannes Etxeberri, Etxeita, Irazusta, Iturriaga, Leizarraga, etab.

70eko hamarkadan hasi ziren argitaratzen, bestalde, Leopoldo Zugaza eta Hordago argitaletxea. Lehenengoak euskararen irakaskuntzari lotutako lanak kaleratu zituen, hala nola, Iñaki Eguzkitzaren euskara ikasteko metodoa edo Mikel Zarateren euskal literaturari, deklinabideari eta ortografiari buruzko lanak. Bigarrenak, aldiz, euskarazko eta gaztelaniazko lanak kaleratu zituen, eta aipatzekoa da euskal klasikoen berrargitalpen faximilekin osatutako bilduma.

Hogei bazkidek sortu zuten Elkar argitaletxea Baionan 1972an. Hastapenak aski motelak izan baziren ere, 1974an beste hogei bazkide gehitu zitzaizkien proiektura, eta Hego Euskal Herrian Franco hiltzeak argitaletxearen zabaltze- eta handitze-prozesua bizkortu zuen. 1976/77 urteetan Donostiako Bilintx liburu-denda historikoa zabaldu eta argitaletxea Hego Euskal Herrian ere ezarri zen. Liburuak nahiz diskoak produzitzen zituen orduan, eta horretan jarraitzen du gaur egun ere, euskararen munduan argitaletxe handienetarikoa izanik.

70eko hamarkadaren amaieran euskarak eta, batik bat, euskararen irakaskuntzak jasandako gorakadaren ondorioz, premiazko bihurtu ziren lehenago egon ez edo aski urriak ziren materialak: ikastetxeetarako liburuak, ikasleentzako irakurketa-liburuak, haurrentzako irakurgaiak, etab. Bada, beharrizan horiei eta euskal literaturan egile berriak agertzeari esker finkatu zituen bere oinarriak Elkar argitaletxeak, beste batzuen artean, 1980. urtearen inguruan. Orduan zabaldu zituzten biltegiak Bilbon eta Iruñean eta beste zenbait erakunderekin ( UZEI, Elhuyar, GILE, etab.) elkarlanean hasi ziren ikasketa-materialak prestatzeko.

Jada 90eko hamarkadan, Ttarttalo argitaletxea erosi eta Megadenda liburu-denden katea sortu zuen Elkarrek. Horrekin batera, apurka-apurka Euskal Herriko hiriburu eta bestelako herri garrantzitsuetako argitaletxe historikoak sare horrekin egin zuten bat. Hamarkada horren amaieran bertan sortu zen Elkar Fundazioa, hots, liburugintzaren inguruan (ekoizpena, banaketa, salmenta, etab.) lan egiten duten zenbait enpresa bere baitan hartzen dituen fundazioa.

Gaur egun bi mila eta bostehun erreferentziatik gora daude Elkarren katalogoan disko eta liburuen artean. Azken horiei dagokienez, euskarazko lanak hiru atal nagusitan daude banatuta: haur-literatura, gazte-literatura eta helduen literatura. Bada, atal nagusi horien barruan dozenaka sail daude. Izan ere, urtean-urtean ehun liburutik gora argitaratzen ditu Elkar argitaletxeak gaur egun, eta ehunka dira, halaber, azken hogeita hamar urteotan bertan argitaratu duten egileak.

70eko hamarkadaren amaierako giro soziokultural eta politiko hartan sortu zen, era berean, Erein argitaletxea Donostian; hots, aurrekoa bezalaxe, gaur egun euskal liburugintzan dagoen beste argitaletxe handienetariko bat. 1976ko abenduan sortu zuen ESEI alderdi politikoan zebilen pertsona-talde batek ( Julen Lizundiak, Anjel Lertxundik, Xabier Letek, J.M. Castellsek eta Edorta Kortadik, besteak beste).

Arestian esan bezala, euskara irakaskuntzan sartzeak, euskarak hizkuntza legez gutxieneko maila lortzeak eta euskal literatura bera egile berri eta onen eskutik sendotzeak garaiko zenbait argitaletxetan buru-belarri lanean hasi behar izatea ekarri zuen: aipatutako testu-liburuak prestatu behar ziren, baita haien osagarriak ere, hots, bestelako irakurketa-lanak, haur eta gazteei bideratutakoak tartean. Eta hori guztia helduen literatura ahaztu gabe, noski.

Argitaletxe handia da Erein, eta argitaratzen dituen lanak bi adar nagusitan banatzen dira: irakaskuntzara bideratutakoak eta literaturari dagozkionak. Literatur lanen baitan, bada, beste bi alor bereizi behar dira: haur- eta gazte-literatura eta helduena. Horien barruan, azkenik, hainbat azpisail ageri dira: Behin batean, Letra magikoa, Antzoki Txikia, Holaxe bizi da Xola, Iholdi saila, Perzebal edo Gure Klasikoak daude Haur eta Gazte Literatura sailean beste batzuen artean, eta Poltsikokoak, Saiopaperak, Euskal Kultura, Narratiba, Bakanak nahiz Unibertsitate saila helduentzako atalean.

Sail horiek guztiak eta aipatu gabe geratu direnak betetzen dituzten egileak ere asko eta asko dira, euskal literaturako lehenengo mailako idazleak: Bernardo Atxaga, Ramon Saizarbitoria, Iban Zaldua, Pello Lizarralde, Joxemari Iturralde, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Mariasun Landa, Karlos Linazasoro edo Patxi Zubizarreta, esaterako.

80ko hamarkadan beste argitaletxe batzuk sortu ziren. 1979an Susa aldizkaria sortu zuten zenbait idazle gaztek, eta aldizkariari 1994ra arte eutsi zioten. Alabaina, tartean izen bereko argitaletxea sortu zuten 1983an Josu Landak, Mikel Hernandez Abaituak, Iñaki Uriak, Pablo Sastrek, Tere Irastortzak eta beste batzuek. Urteak aurrera joan ahala sendotu egin da argitaletxea, eta hainbat egileren lan eta bilduma aipagarriak argitaratu ditu azken hogeita bost urteotan, tartean gazte askoren lehenbiziko lanak: Xabier Montoia, Mikel Antza, Jon Alonso, Iñigo Aranbarri, Edorta Jimenez, Itxaro Borda, Pako Aristi, Lutxo Egia, Harkaitz Cano, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Koldo Izagirre, Jose Luis Otamendi, Juanjo Olasagarre, Pablo Sastre, Jokin Urain edo Juan Luis Zabalaren lanak aurki daitezke argitaletxearen katalogoan.

2000. urtetik aurrera Koldo Izagirrek prestaturiko XX. mendeko poesia kaierak bilduma kaleratu zuen Susak. Orotara 50 liburukik osatzen dute, eta XX. mendeko euskal poesiaren nondik norakoa ezagutzeko aukera ematen du bildumak.

XXI. mendearekin batera, bestalde, teknologia berrien munduarekin uztarturik agertu da argitaletxea; izan ere, ohikoa da web-gunean liburu-pasarteak nahiz obra osoak agertzea, baita euskal literaturarekin lotutako material andana irakurle eta erabiltzaileen eskueran egotea ere.

Hasierari dagokionez, Susa argitaletxearen antzeko ibilbidea egin zuen Ipar Euskal Herriko Maiatz argitaletxe independenteak: izen bereko aldizkaria sortu zuten Luzien Etxezaharretak eta Itxaro Bordak, eta argitaletxea haren ondokoa dela esan daiteke. Bordaren Bizitza nola badoan (1984) poema-liburua izan zen argitara emandako lehenbizikoa, eta ordutik hona batik bat Ipar Euskal Herriko idazleek argitaratu dute bertan: Bordak berak, Jean Louis Davantek, Eñaut Etxamendik, Marie Louise Legorburuk, Antton Lukuk, Imanol Txabarrik, Auxtin Zamorak, Luzien Etxezaharretak, etab.

Lehenengo pausoak 1983an eman zituenetik, bostehun liburutik gora kaleratu ditu Pamiela argitaletxeak. Hainbat sailetan argitaratzen dira liburuok, baina aipagarria da Euskal Herriaren eta bereziki Nafarroaren historiari buruz atondu eta kaleratutako lanak. Lan horien baitan dago, esate baterako, Jose María Jimeno Jurío-ren lan guztiak argitaratzeko proiektua, baita euskararen kanpoko historiari buruzko zenbait ale aski interesgarri ere.

Literaturaz denaz bezainbatean, Pamielak argitaratzen du Euskaltzaindiaren babespean Bernardo Atxagak zuzendutako Erlea aldizkaria, eta euskal egile ezagunen lanak argitaratu ditu: Joseba Sarrionandia, Luigi Anselmi, Bernardo Atxaga, Asun Garikano, Aingeru Epaltza, Joxe Angel Irigaray, Xabier Lete, Xabier Etxaniz Erle, Fermin Etxegoien, Antton Luku, etab.

Nafarroan bertan eta 80ko hamarkadan sortu ziren Txalaparta eta Igela argitaletxeak. Lehenengoa Bilbon sortu, baina 1988tik aurrera Tafallara lekualdatu zen. Euskaraz nahiz gaztelaniaz argitaratzen du, eta ezkerreko pentsamoldearekin eta gizarte-kritikarekin hertsiki konprometiturik ageri da. Urtean hogeita hamar liburutik gora kaleratu ohi ditu, eta bere ekoizpenaren barruan aipatzekoak dira historia, aipatutako gizarte-kritika nahiz saiakera politikoari buruzko lanak. Euskal Herriko nahiz atzerriko egileen lanak kaleratzen ditu Txalapartak.

Igela argitaletxea, bestalde, 1989an sortu zen Iruñean Xabier Olarraren zuzendaritzapean, eta euskarara ekarritako itzulpenak baino ez ditu argitaratzen. Beste askoren artean, honako egile hauen lanak kaleratu ditu Igela etxeak: Ballinger, Baricco, Cain, Chandler, Capote, Celati, Celine, Agatha Christie, Conan Doyle, Ernaux, Ginzburg, Henry James, Maupassant, Nothomb, Queneau, Roth, Tabucchi, Thompson, Vian, Xukri edo Zweig.

90eko hamarkadan sortutako euskal argitaletxe handiena Alberdania da. Inazio Mujika Iraolak eta Jorge Giménezek sortu zuten. Euskaraz nahiz gaztelaniaz argitaratu dute, eta argitaletxearen ibilbidea sendotu egin da sorreratik hona. Liburu gehienak hiru sail nagusitan daude banatuta: Haur eta Gazte Literatura, Helduen Literatura eta Liburu Bereziak, hots, aurreko bi sailetan sartzen ez direnak. Aipatzekoa da, halaber, saiakera laburrek argitaletxe honetan daukaten lekua.

Euskal egileei dagokienez, hainbatek argitaratu du bertan obraren bat: Harkaitz Cano, Aurelia Arkotxa, Javi Cillero, Iban Zaldua, Andoni Egaña, Aingeru Epaltza, Hasier Etxeberria, Juan Gartzia, Joxerra Gartzia, Aritz Gorrotxategi, Juan Kruz Igerabide, Arantxa Iturbe, Felipe Juaristi, Anjel Lertxundi, Karlos Linazasoro, Jokin Muñoz, Joxean Sagastizabal, Patxi Zubizarreta, etab.

Aipatzekoak dira, bestalde, zenbait egileren itzulpenak, hala nola, Tabucchi, Flem, Kafka, Joyce edo Beckett-enak (horietako batzuk EIZIek bultzatutako Literatura Unibertsala sailean).

Azken urteotan sortutako argitaletxeak direla eta, ez dira asko izan, baina horietako batzuek gutxieneko egonkortasuna lortu dute. Utriusque Vasconiae da horren lekuko: Jokin Apalategik eta Paulo Iztuetak sortu zuten 2000. urtean Elkar Fundaziotik kanpo utzi zituztenean. Argitaletxeak 10 sail ditu, eta horien artean nabarmentzekoa da Ur Apalategik zuzentzen duen Literatur Kritika saila, non literatur kritikan aritzen diren lehenengo mailako ikertzaileek zenbait obra kaleratu baitituzte (Apalategi bera, Kortazar, López Gaseni, Atutxa, Billelabeitia, Retolaza, Egaña, etab.).

Aurrekoez gain, badira beste hainbat argitaletxe ere, hala nola, nahiz eta bestelakorik ere argitaratu ekoizpen gehiena irakaskuntzara bideratzen duten Ibaizabal, Elhuyar, Giltza edo Zubia bezalakoak, unibertsitate-mailako argitaletxeak, erakunde pribatuen esku daudenak, etab.

  • TORREALDAI, Juan Mari. Euskal kultura gaur. Liburuaren mundua. Donostia: Jakin, 1997.