Kontzeptua

Artearen Historia. Erromako Artea

Idatzizko lehen dokumentuen eta lehen zibilizazio garrantzitsuen agerpena, aro historiko eta artistikoaren aldaketa ekartzen digu, eta horrela, Prehistoriatik Antzinako Historia arora pasatzen gara. Idatzizko lehen dokumentuak Ekialdeko Ertaineko antzinako zibilizazioetan -hots, Mesopotamian eta Pertsian-, Afrikan -Egipton- eta Mediterraneoan agertu ziren. Aro berri hau, Antzinako Historia bezala ezagutzen duguna, garai honetako inperio garrantzizkoen desagertzearekin batera amaitu zen, hau da, Erromako Inperioa, zein aurrez lortutako aurrerapen guztiak sintetizatzea ez ezik, Erromako Inperioak Europa osora hedatzea ere lortu baitzuen.

Artearen ikuspegitik, Erromak greziarrek garatutako estiloa eta formak bereganatu zituen, baina pragmatismo eta monumentaltasun handiagoa erantsiz. Gainerakoa, hala Greziak, nola Erromak, beren kulturaren eta arte lanen bidez, artearen geroko bilakaera historikoan sekulako garrantzia izan zuten balioak eta elementuak transmititu zituzten, adibidez, proportzioaren eta harmoniaren sena, errealismoaren eta naturalismoaren kontzeptua eta, batez ere, existentziaren beste interpretazio desberdin bat, erreferentzi nagusia gizakia zuena, eta garaiko Europako kultura eta artea duda izpirik gabe irauli zuena.

Euskal Herrian Antzin Aroa erromatarrak iritsi zirenean hasi zen. Erromatarrak K.a. III. mendean iritsi ziren Iberiar penintsulara nahiz laborantzako nahiz meatzaritzako lehengaien bila; hain zuzen, erromatarren bizigune haietakoak dira Euskal Herriko biztanleez ditugun idatzizko lehen erreferentziak. Berez, gure lurraldean bizi ziren tribuak izendatzeko baliatzen ditugun izenak (autrigoiak, karistiarrak, barduliarrak, beroiak, baskoiak, tarbelliak, etab.) erromatarrek utzi zizkiguten izendatuak eta idatziz, eta egun oraindik horrela erabiltzen ditugu.

Arte

Erromatarrentzat Hispania garrantzi handiko lurraldea izan bazen ere, oraindik ez dago garbi Euskal Herriak garai hartan zein eginkizun bete zuen. Aztarnek eta agiriek adierazten dutenez, erromatarrak eremu jakin batzuetan finkatu ziren, eta nolabaiteko kolonizazio prozesu bat abian jarri bazuten ere, ezin zehatz daiteke zenbaterainoko eragina izan zuten. Bistakoa dena da, hori bai, are nabarmenago agertu zela euskal lurraldean Prehistoriatik zetorren ikuspegi bikoitza; horrela, Inperio Erromatarra berak ager vasconum izendatu zuen Mediterraneo aldeko isurialdea, erromatarrek eragin handiena izan zuten lurraldea, eta saltus vasconum Atlantiko aldeko isurialdea, Erromatik zabaldutako antolaketa moldeek eragin gutxien izan zuten lurraldea.

Kontuak horrela, orduko adierazpen artistiko gehienak Araban eta Nafarroan aurkitzen baditugu ere, Irunen, Hondarribian eta Oiartzunen (Gipuzkoa) aurkitutako aztarnak, Oiasso toponimoari dagozkionak, Bidasoa ibaiaren inguruan ere nukleo garrantzizko bat bazela erakusten digute. Euskal Herriko lurraldetan garai honetan garatu ziren diziplina artistikoei dagokienez, bereiziko ditugu, alde batetik, arkitektura -iritsi zaizkigun eta mantentzen diren azpiegituren bidez azalduko duguna- eta, bestetik, arte plastikoak, arrasto eskultorikoak nabarmenduz, eta bereziki, mosaikoak. Azkenik, Euskal Herriko artearen historiaren lehen zati hau amaitzeko, kristautasuna Euskal Herrira heltzearekin harremana duten sorkuntza artistikoak ere aztertuko ditugu.

Idatzizko berrien arabera erromatarrek Euskal Herrian hainbat hiri eta hiribildu sortu bazituzten ere, aztarnei dagokienez ez dago haiek egindako arkitekturaren edo hirigintzaren berri askorik. Indusketa arkeologikoen bidez zenbait etxeen eta tenpluen oinplanoak agertu dira, baita galtzada erromatarren arrastoak ere, baina azken hauek bigarren mailakoak dira. Heldu zaizkigun lekukotasun gehienak erromatarrek berek sortutako herrietakoak dira, hala nola,

Arte
Pompaelo (Iruña, Nafarroa), Andelos (Mendigorria, Nafarroa), Iruña (Araba) eta Oiassokoak (Irun, Gipuzkoa) dira, eta landa inguruetako hiribilduetakoak, adibidez, Arellano eta Ledeakoak (Nafarroa).

Garai honetatik ongien gorde diren aztarnak ingeniaritza obrenak dira, izan ere, erromatarrek ingeniaritza lan handiak egin behar izan zituzten beharrezko azpiegiturak osatzeko, eta horrela, lurralde hau konkistatu eta ustiatu ahal izateko. Azpimarratzeko dira, Nafarroan Lodosako akueduktua, Andelosen aurkitutako urtegia, ur biltegia, akueduktua eta termak, eta Aezkoako Urkuluko dorrea, kare harrian eginiko ebakidura zirkularreko eraikina eta forma tronkokonikoa duena, eta egun oraindik ez dakiguna zer funtzio bete zuen. Araban, Mantibleko zubiaren arrastoez gainera, azpimarratzekoak dira Iruñan aurkitutako eraikin elementuak eta apaindurak, aztarnek erakusten dutenez, oinplano ortogonaleko herria baitzen eta hesi batez inguratuta baitzegoen. Bai egun, bai etorkizun hurbil batean baita ere, aurkitzen ari diren aztarna garrantzitsuenak Oiassokoak dira, Txingudi badiaren inguruetan zubi, galtzada eta itsas portuetako azpiegituren garrantzi handiko lekukoak aurkitu baitira.

Arte

Erromatarren garaiko arrasto eskultorikoak ez dira esanguratsuak. Berez, harrizko eta brontzeko zatiak besterik ez daude gordeta Euskal Herriko museotan, nabarmenduz kapitel dekoratu batzuk eta aldare botibo inskripziodunak; adibide onenak Iruñan eta Oiasson aurkitu dira. Hala ere, erromatarren presentziaren garaian elementu eskultoriko garrantzitsuena estela funerarioa da, lan hauetan apaindura urritasuna da agerian geratzen den ezaugarria, batez ere, Erromako Inperioan nagusia zen estiloarekin eta gustuarekin konparatzen badugu. Estela hauek aurrez funtzio funerarioa betetzen zuten eraikin megalitikoen ordezkoa bilakatu ziren, eta bere erabilera erromatarren nagusigoak iraun zuen denbora guztian luzatu zen, bai eta geroko aldietan ere. Aipatu dugun bezala, bai apaindurak bai inskripzioak xumeak eta laburrak dira, eta azaltzen diren figura gehienak gizakiak edota animaliak izateaz gain, zaldiak bezala, baita erromatarren eta zelten tradizio figuratiboko sinboloak ere -gurutzeak, zirkuluak- azaltzen dira.

Zenbait historialarien interpretazioaren arabera, bai estelak bai eraikin megalitikoak, orduko Euskal Herrian bertan eta bertatik eginiko berezko artearen adierazgarriak izango lirateke. Ildo horretan, esan beharra dugu estelak ez direla bakarrik euskal lurreko sorkuntza, baizik eta, garai hartan, Inperio osora zabaldu zirela. Hala ere, eraikin megalitikoen kasuan bezala, deigarria da, denboran hain luze baliatu izana, artisautzaren apaingarrietan izan zuten eragina -zurezko edo larruzko lanetan ikusten diren sinbolo askok esteletako zeinu grabatuetan dute jatorria- eta baita erakusten duten lan xumea ere.

Arte

Baina garai hartako adierazpen artistiko nagusia mosaikoa da. Bai tenpluetako bai etxeetako zoruak eta paretak apaintzeko erabilia, bereziki Nafarroako hegoaldean, mosaikoen adibide ugari heldu zaizkigu, eta gainera erakusgarri ongi kontserbatuak dira, ondorioz, eta bistan denez, Euskal Herriko hegoaldean landako herribilduen sarea garrantzizkoa izango zen. Garrantziaren arabera, Tuteran, Villafrankan, Ledean eta Alesbesen bildutako mosaikoak dira nabarmenenak, eta gehienak ere, garaiko beste aztarnak bezala, gaur egun Iruñeko Nafarroako Museoan daude. Errepresentazioen arloan, eszena mitologikoak hartzen dute gaina oro har, eta Inperioaren amaiera aldeko estilokoak direnez gero, errealismo nahiz zehaztasun handiz eginak dira. Hala ere, eguneroko bizimoduko eszenak, begetalak eta irudi geometrikoak ere diseinuetan ageri dira.

K.o. V. mendean Erromako Inperioaren gainbehera etorri zen, eta Europako Ekialdetik heldu ziren herrialde desberdinak hartu zuten Europa. Hispanian, herri inbaditzaileen artean, bisigodoen herria izan zen garrantzizkoena, berriz, Ipar Euskal Herria frankoen esku gelditu zen.

Arte
Honela, historian eta artearen historian deritzogun Erdi Aroa izeneko aldia hasten da, hurrengo atalean aztertuko duguna, eta lehen arte kristaua kronologikoki lehen aldi honetan sartzen badugu ere, estiloaren aldetik Erromako Inperioak eta erromanizazio prozesuak sortutako adierazpen artistikoekin elkartu behar dugu, beraiekin baitago harremanetan.

Erromako Inperioaren desagerpena baino mende bat lehenago, zabaltzen hasita zegoen Euskal Herrian kristautasunaren eragina. Erlijio horrek gure lurretan izan zuen zabalkundearen berri askorik ez badugu ere, dauden datu apurren arabera berehala hartu zuela indarra eta erromatartze prozesuarekin batera zabaldu zela ematen du; hala, mediterraneo aldeko isurialdean edo ager vasconum izeneko eremuan IV. mendetik aurrera egin zituen erroak, eta isurialde atlantikoan edo saltus vasconum izeneko esparruan berriz, IX. mendekoak dira lehen berriak. Datu horrek ere bi alderdi horien arteko zatiketa zein garbia zen erakusten digu.

Aztarna arkeologiko eta artistiko gutxi aurkitu dira V. mendetik X. mendera bitarteko garai honetan. Erromako Inperioaren gainbeherarekin, haren azpiegiturak eta erakundeak desagertzearekin batera, klasiko deritzon artea ere desagertu zen. Ondorioz, garai hartako artearen erakusgarri nagusiak Trebiñoko (Araba) konderriko zenbait herrietan harkaitzean zulatutako basilikak dira. Multzo nagusiak Laño, San Julian, Peña de Santiago, Santorkaria, Montico de Charratu eta Harkaitzeko Andre Mari haitzuloetan aurkitu dira. Haitzulo hauetan, beste areto batzuez gainera etxebizitzak bezala, harkaitzean zulatutako basilikak bereizten dira, oinplano basilikalaz eraikiak, absidea eta absidea aurrekin, eta alboan ganberak dituztela. Detaile konstruktiboen artean deigarrienetakoa gangak dira, kanoi gangak baitira, inposta jarraitu batzuetatik abiatzen diren arku fajoiez osatutak, Lañon dagoen bezala, eta Santorkarian ere, azken hau beheratua badago ere.

Arte

Horrez gainera, garai honetako beste elementu eskultoriko batzuk ere baditugu, Idiazabalgo eta Ormaiztegiko bataiarriak kasu, biak Gipuzkoan, edota Astigarribiako San Andres elizako sarkofagoak, baita Gipuzkoan ere. Beste eliza batzuetan, hala nola Arrigorriagan Abrisketako San Pedrorenean (Bizkaia) edota Zalduondon Astreako San Julianenean (Araba), garai honetako elementu dekoratiboak eta konstruktiboak aurkitu dira, esate baterako, gaur egun desagertuak dauden antzinako eraikinetako leihoak, eta geroagoko eraikinetan berriro erabiliak izan direnak.

Adibide guzti hauetan, nabarmentzekoa da jadanik ez dela estilo klasikoak adierazteko ohikoa zuen modurik eta baliorik ageri. Erromako Inperioaren krisiarekin eta Europako Ekialdetik herri berrien etorrerarekin, artea erabat aldatu zen, bai trebetasun ezagatik, bai beharrak eta helburuak ere aldatu zirelako -egoera politikoa, ekonomikoa eta sozialarekin gertatu zen bezala-, eta ondorioz, adibidez, errealismoa eta naturalismoa bigarren mailan geratu ziren, edota proportzioa eta harmonia bezalako gaiak garrantzi gabe gelditu ziren. Modu horretan, Erdi Aroa izenez ezagutzen dugun beste aldi bat hasi zen.

  • HAINBAT EGILE. Nosotros los vascos: Arte. 5 libk. Donostia: Lur, 1987-1994.
  • HAINBAT EGILE. Euskal Artearen Historia. 14 libk. Donostia: Kriseilua, 1992.
  • HAINBAT EGILE. El arte en Navarra. 2 libk. Pamplona: Diario de Navarra, 1994.
  • AGIRRESAROBE, I. Euskal Herriko Artea. Donostia: Lur, 997.
  • BARAÑANO LETAMENDIA, K.; GONZÁLEZ DE DURANA, J.; JUARISTI, J. Arte en el País Vasco. Madrid: Cátedra, 1987.
  • CASTAÑER LOPEZ, X. (arg.). Arte y Arquitectura en el País Vasco. Donostia: Nerea, 2003.
  • KORTADI OLANO, E. Gipuzkoako artea irudietan. Donostia: Kutxa Fundazioa, 2000.
  • PLAZAOLA, J; AYERBE, E. Euskal Artearen Historia. 5 libk. Lasarte-Oria: Ostoa, 2002-2004.