Kontzeptua

Artearen Historia. Prehistoriako Artea

Erdi Aroa izenez ezagutzen den garaia iritsi arte, Euskal Herriaren kasuan K.o. X. mendean hasten dena, aurreko garaietan -Prehistorian eta Antzin Aroan- kontserbatutako aztarna kultural eta artistiko gutxi daude Euskal Herriko lurraldetan. Egiaztatuta badago ere Prehistoriaz gero izan zirela bizigune garrantzitsuak gure lurraldean, eta berez aztarna ugari daude haitzuloetako pinturak edo arte higigarriko piezak osatzen dituzten diziplinetan, beste arlo batzuetan, arkitekturan adibidez, egiaztatutako gertaerak baino arrastoak soilik aurkitzen ditugu. Horregatik, Euskal Herriko artearen historiaren abiapuntua eta hasierako bilakaera xehetasunez zehaztea oso zaila gertatzen zaigu. Nolanahi ere, argi eta garbi hiru fase bereizten dira -Prehistoria, erromatarren kolonizazioa eta kristautasuna- eta horien arabera ikertuko ditugu kontserbatutako arrastoak eta arrasto horien eragina Euskal Herriko artearen historiaren ibilbidean.

Prehistoria deritzogu gizakiaren historiako lehen aldiari, gizadia sortu zenean hasi eta lehen dokumentu idatziak agertu zirenean amaitu zenari. Garai horren zehar, gizakiaren bizimoduan pixkanaka hainbat aldaketa eman ziren, eta horrela, gizakiak nomada izateari utzi zion eta sedentarioa egin zen, ehiza egiteari eta fruituak biltzeari utzi eta nekazaritzari eta abeltzaintzari egiteari ekin zion, eta haitzuloetan bizitzeari utzi eta lehenengo eraikuntza arkitektonikoak altxatzen hasi zen. Prozesu honetan, behin behar oinarrizkoenak eta nagusiak beteta, gizakiak beste motatako sorkuntzak asmatzen hasi zen, behar materialekin baino gero eta garatuagoa zegoen pentsamenduarekin harremanetan zeudenak. Sorkuntza berri hauen artean adierazpen artistikoak nabarmendu ziren, eta batzuetan soilik helburu dekoratiboa bete bazuten ere, bestetan betekizun konplexuagoa betetzen hasi ziren, gizakiaren pentsamendu garatuarekin bat eginez. Horregatik, nabarmendu beharreko lehen adierazpen artistiko garrantzitsu hauek egun guretzako oraindik misteriotsuak dira, ez baitira dekorazio hutsera mugatzen baizik eta transmititu, komunikatzen baitute antolatzen hasia den pentsamendu garatu berria. Hala ere, bilakaera hau mantsoa izan zen eta lau etapetan banatutako garapen geldo baten ondorioa izan zen: Paleolitoa, Mesolitoa, Neolitoa eta Metalen Aroa.

Arte

Euskal Herrian, Europa mendebaldeko lurralde gehienetan bezala, garai luze honi buruzko berri gutxi ditugu. Aztarnategi antzinakoenak Goi Paleolitikoak (K.a. 30.000-10.000) dira; fase honetan, klima hotza izan zen nagusi, gizakia ehizatik elikatu zen eta haitzuloetan babeslekua bilatu zuen. Mesolitoan (K.a. 10.000-3.500), Euskal Herriko lurraldetan bizi izan zen gizakia haitzuloak husten hasi zen eguraldia epeldu egin baitzen, eta elikatzeko orduan ehizaz gainera basa-fruituen bilketa eta arrantza bezalako aktibitateak gehitu zizkion. Baina benetako aldaketa Neolitoan (K.a. 3.500-2.500) gertatu zen, etapa honetan nekazaritza eta abeltzaintza Euskal Herriko lurraldetan garatzen hasi baitzen, eta horrela gizakia sedentarioa egiteaz gain, eta behar zituen espazio arkitektonikoak eraikitzeaz batera, bai espazioen bai gizakien arteko harremanen antolamendua planteatzen hasi zen. Azkenik, Metalen Aroan, aldi historikoaren aldaketaren aurreko azken milurtekora arte iraun zuen garaian, metalak eta metalen aleazioak -kobrea, brontzea eta burdina, hurrenez hurren- erabiltzearekin batera, lehendabiziko populazio eta kultura konplexuen bilakaera iragartzen duten lehen adierazpen artistikoen ondareak aurkitzen dira. Aztarna hauek, geroago Antzin Aroan garatuko diren zibilizazio konplexuagoen azalpena antzematen duten aldaketa historikoak iragartzen dituzte.

Arte

Hala ere, Prehistorian gizadiaren lehenengo adierazpen artistikoak lehenagokoak dira. Behar nagusiak aseta zituelarik, gizakia gainerako animalietatik bereizten hasi zen berezko kultura garatzen hasi zelako, eta hasiera bertatik, kulturaren bilakaera horretan adierazpen artistikoek funtsezko garrantzia izan zuten. Hain zuzen ere, Goi Paleolitotik aurrera, gizakiari laneko tresnak apaintzea eta haitzuloak margotzea bururatu zitzaionetik aurrera, izaki horiek hominido izateari utzi eta gizaki bihurtu zirela esan daiteke. Horregatik, adierazpen artistikoa gizakiaren ezaugarrietatik berezi eta funtsezkoenetakoa dela esan dezakegu, hizkuntza edota elkarbizitzeko eta antolatzeko gaitasuna gizarte moduan gizakien ezaugarriak ere diren heinean.

Garai hartako sorkuntza artistikoetatik lan antzinakoenak tresna apainduak, aurrena harriaren gainean eta geroago egurrean eta hezurrean eginak, eta haitzuloetako pinturak dira. Geroago, Neolitora igarota, zeramika bezalako euskarriak agertu ziren batetik, eta bestetik, berriz, bestelako adierazpen forma berriak eraikin megalitikoak bezala, harrizko bloke handiez eginiko lehen eraikinak. Aurrerago, Metalen Aroarekin batera, lehenengo herrixkak sortu ziren. Honelako adierazpen artistikoak Euskal Herriko lurraldean ere sortu eta garatu ziren, baina bizitzeko aurrerapenekin gertatu zen bezala, gure lurraldera berandu heldu ziren eta Europako barrualdetik iritsi zitzaizkigun, eremu hartako iparretik eta sortaldetik. Gainera, garai horretatik aurrera lurralde batetik bestera garapenean desberdintasunak sumatzen hasi ziren; hala, Paleolitoko eta Mesolitikoko artea, nagusiki, gure lurraldeko iparraldean garatu zen neurrian, Neolitikoa eta Metalen Aroko artea, berriz, Euskal Herriko hegoaldean gehiago nabarmendu zen.

Arte

Prehistorian gizakiak garatu zituen lehen adierazpen artistikoak pinturarekin eta eskulturarekin izan zuten zerikusia. Klima hotzagatik eta beharrezko aurrerapen teknikoak ezagutzen ez zirelako, Prehistoriaren lehen aldi honetan arkitektura ez zen garatu. Honen ondorioz, sentsibilitate artistikoa, oinarrizko beharrak asetzeko behar zituen lanabesak dekoratuz (hala nola, ehizarakoak, jatekoak edo su egitekoak) eta bizitzeko zituen haitzuloetako hormak margotuz azaleratu zuen. Beraz, ehiza eta haitzuloa elementuei atxikirik aitzinatu zen artea. Horregatik, adierazpen forma hori zergatik garatu zen azaltzeko garaian, hots, orduko esanahia ulertzeko ahaleginean, teoria hedatuenak dio lehenbiziko adierazpen artistiko haiek izaera magiko erlijiosoa zutela eta ehizarekin -bizitzeko baliabide nagusiari- eta gizakiaren ugalketarekin bereziki harremana zuzena zutela.

Euskal Herriaren historiaren lehen fase honetatik iritsi zaizkigun aztarna gehienak Goi Paleolitoko azken fasekoak dira, eta kantitatez urriak badira ere, garaiko Europako testuinguruan adierazgarriak eta garrantzitsuak dira. Guztietatik zaharrenak Bizkaiko Karrantza herriko Venta Laperra haitzulokoak dira, zeinen sarreran figurak baitaude irudikatuak -bai gizakiak bai animaliak- modu errealistan nahiz eta oraindik ezaugarriak oso eskematikoak izan. Fase honetako labar pinturetan animaliak dira figura irudikatuenak, eta honek argi eta garbi adierazten du bai errealismora eta naturalismora, bai barietate kromatikora jotzen zutela.

Arte

Gainerakoan, ondoko lau haitzulo hauetan daude aztarna garrantzitsuenak: Galdamesko Areatzan (Bizkaia), Kortezubiko Santimamiñen (Bizkaia), Aiako Altxerrin (Gipuzkoa) eta, batez ere, Debako Ekainen (Gipuzkoa), Santillana del Marreko Altamira (Cantabria) haitzuloarekin batera, Europako mendebaldeko labar pintura multzo garrantzitsuenetakoa osatuz. Lau haitzuloetan animalien figurak ageri dira, besteak beste bisonteak, oreinak eta zaldiak, forma naturalistan irudikatuak, eta ondorioz, alde horretatik, beraz, ez dute hurrengo fasean nagusitu zen eskematismoarekin zerikusi handirik, Euskal Herriko lurraldetan adibiderik aurkitu ez den eskematismoa gainera.

Etxeko erabilerako lanabesetan eta haitzuloetan egiten zituzten erliebeen kasuan, bereziki haitzuloetako sarreretan, dudarik gabe zailtasun teknikoaren ondorioz, eskematismoa labar pinturan baino gehiago erabili zuten. Hori bai, errealismo guztiaz biluzi gabe eta naturalismorako joera argia erakutsiz. Haitzuloetan grabatutako figuren adibide onenak Urdazubiko Alkerdiko (Nafarroa) eta Isturitzeko (Nafarroa Behera) haitzuloetan aurkitzen ditugu; bertan, haitzuloen hormetan baxuerliebeez gainera, hezurrean egindako higigaiak ere aurkitu zituzten, hala nola bastoiak, hagaxkak eta eskulturak. Bestalde, Oiartzunen (Gipuzkoa), La Torre haitzuloan aurkitu zuten hezur batek, zazpi animalien figura grabatu dauzkana, garai honetako horrelako adierazpen artistikoen adibide esanguratsua eta ederra da.

Neolitoan, Goi Paleolitoaren ondorengo aroan, azaldu ziren Euskal Herriko lurraldetan lehenbiziko ontzi zeramikoak. Bizkaiko Areatzako haitzuloan eta Arabako Los Husos haitzuloan aurkitu dituzte adibide batzuk. Nolanahi ere, Euskal Herriko lurraldetan garai honetako sormen artistiko adierazgarrienak eraikin megalitikoak izan ziren, bai kopuruagatik eta barietateagatik -trikuharriak, harrespilak eta menhirrak-, bai denboran tarte luzea iraun zutelako -Metalen Aroan horrelako adierazpenek egiten jarraitu egin zuten-, baita aldez aurretik finkatutako espazioaren kontzeptu baten arabera eraikitako lehen eraikin arkitektonikoak izan zirelako, eta haien diseinuak xede praktikoari baino xede sinbolikoari erantzuten diolako. Era horretako eraikinak Europako iparrekoak ziren jatorriz, eta artzaintzarekin harremana zuten bizimodu berriekin izan zuten lotura.

Arte

Dirudienez, eraikin megalitikoek hileta eginkizun funtzioa betetzen zuten, izan ere, trikuharrien kasuan -harrizko lauza bertikalak, beste lauza horizontal batek estaliak- eta harrespilenean -figura zirkularra osatzen zuen harri multzoa-, eraikin horien artean giza aztarnak aurkitu dira. Menhirrei dagokienez -harri handi bat bertikalean jarria- bere esanahia oraindik ezezaguna da, ezin izan baita zehaztu zein funtzio betetzen zuten. Era honetako eraikin gehienak Euskal Herriko lurraldeko iparraldeko mendiguneetan dira ugarien, harrespilen eta menhirren kopuruari dagokionez gune aipagarrienak Aralarko mendilerroa eta Pirinio inguruko mendiak izanik. Trikuharri ederrenak, berriz, Araban daude, Biasteri, Bilar eta Agurain bezalako Euskal Herriko hegoaldeko herrietan.

Metalen Aroan aldaketa handiak gertatu ziren, lehengai horien aurkikuntzak eta aplikatzen hasteak aurrerapen handiak ekarri zituelako gizakiaren bizitzako esparru guztietan, bereziki merkataritza eta lehenbiziko populazioen sorrera nabarmenduz. Metalen kanpoko merkataritzaren lekuko ditugu Gipuzkoako Eskoriatzako Axtrokin aurkitutako urrezko ontziak, eta Pagobakoitzeko kanpai-formako basoa, baita Gipuzkoan aurkituta ere, eta aurreko kasuan bezala, honetan ere dudarik gabe kanpoko merkataritzaren lekuko.

Arte

Herrixkei dagokienez, Euskal Herriko lurraldeko hegoaldeko eremuan bakarrik aurkitu dira aztarnak, eta ongien kontserbatu direnak Nafarroako Cortesko Alto de la Cruzeko bizilekua eta Arabako Biasteriko La Hoyakoa dira. Batean nahiz bestean aurkitu diren aztarnek -harresiak, etxeak, sarkofagoak-, azpiegitura urbanoa finkatua erakusten dute eta Europa iparraldetik zetozen herri berrien kutsua ageri dute. La Hoyan bereziki nabarmentzekoak dira etxeak, oinplano laukizuzenarekin, apur bat trapezoidalak, eta egurrezko egiturarekin eginak. Cortesen, aldiz, etxeak buztin eta lastozko adobez eginak ziren, eta auzo txikietan antolatuta zeuden, horrela bertako herritarrek talde izaera finkatuta zutela adieraziz. Bukatzeko aipatu, garai honetan Euskal Herriko lurraldeko iparraldean eraikin megalitikoekin jarraitzeak, hegoaldean, aldiz, lehenbiziko populazioak garatzen ziren bitartean, lurraldearen dibertsitatea eta garatzeko erritmo desberdinak egon zirela adierazten duela.

  • HAINBAT EGILE. Nosotros los vascos: Arte. 5 libk. Donostia: Lur, 1987-1994.
  • HAINBAT EGILE. Euskal Artearen Historia. 14 libk.. Donostia: Kriseilua, 1992.
  • HAINBAT EGILE. El arte en Navarra. 2 libk. Iruña: Diario de Navarra, 1994.
  • AGIRRESAROBE, I. Euskal Herriko Artea. Donostia: Lur, 997.
  • BARAÑANO LETAMENDIA, K.; GONZÁLEZ DE DURANA, J.; JUARISTI, J. Arte en el País Vasco. Madrid: Cátedra, 1987.
  • CASTAÑER LOPEZ, X. (arg.). Arte y Arquitectura en el País Vasco. Donostia: Nerea, 2003.
  • KORTADI OLANO, E. Gipuzkoako artea irudietan. Donostia: Kutxa Fundazioa, 2000.
  • PLAZAOLA, J; AYERBE, E. Euskal Artearen Historia. 5 libk. Lasarte-Oria: Ostoa, 2002-2004.