Kontzeptua

Euskal Literatura XX. mendean. 1975-2000

Información complementaria


         · Euskal literatura
         · XVI. Mendea
         · XVII. Mendea
         · XVIII. Mendea
         · XIX. Mendea
         · XX. Mendea 1900-1975


         · Narratiba
         · Ipuingintza
         · Poesia
         · Entsegugintza
         · Ahozko literatura
         · Itzulpengintza
         · Haur eta gazte literatura


         · Komikia
         · Argitalpenen historia
         · Inprentaren historia
         · Literatur sariak

         · Erbestea eta literatura
         · Kritika gay eta lesbiarra
         · Euskal literatur aldizkariak


Lanak euskal literaturak 1975-2000 urteen artean egindako ibilbidea adierazi nahi du, eta kontuan hartu dira idazleen lanak zein egoera literarioak, barne prozesuan kontaketa sortu nahiz.

Asko hitz egiten da literaturaren historietan zerk zabaltzen duen aro berri bat, eta zein irizpide erabilita banandu behar ditugun literaturaren aroak: literaturaren barne ibilbideak edo historiaren mugarriak? Zer gertatu zen 1975. urtean literaturaren ikuspegia aldatuko zuena?

Francisco Franco Jeneralaren eta diktadorearen heriotzak aldaketak ekarri zituen Hego Euskal Herriko literaturan. Baina gertaera hori, non kokatu beharko genuke: Historiaren alorrean edo Literaturarenean? Garbi dago gertaera historikoa izan zela, eta neurri horretan eta horregatik gertaerak berak baino era handiago eta erradikalago batean haren eraginek aldatu zutela gizartea eta berarekin batera literatura ulertzeko modua. Historiak agintzen du, horrela dirudi behintzat, literaturaren barne bizitzan ere. Polisistemen teoriak erakutsi duenez, Literatura beste sistemen barnean mugitzen den sistema bat dugu, eta neurri handian haien menpe eta haiei begira. Literatura, erakunde sozial gisa, Historiaren barnean dago kokatua eta harekiko zorretan dago. Baina Historiaren barnean ikusi behar badugu, ekonomia zein politika ere sistema eraginkorrak dira.

Aro demokratiko liberalaren instituzioak, 1975-1977. urteetatik aurrera gorpuzten den sistema politiko eratu baten agerpenak, berebiziko eragina izango du literaturaren moldapenean. Egia da, baina, sistema politiko eraberritu hori batez ere Hego Euskal Herria deitzen dugun eremuan gertatu zela, eta zehazkiago Euskal Autonomia Erkidegoan, ahulagoa delarik moldapena Nafarroan. Eta zer esan dezakegu, sistema demokratikoaren menpe bizi zen Iparraldea deitzen diogun esparruaz? 1975. urtetik aurrera Espainian agertzen den Demokrazia liberalaren agerpenak Euskadiko sistema literarioa indartuko du nabarmen, ikaragarrizko eraginak direlarik euskal literaturan. Baina, era berean, hemen zehaztasunez tratatu ezin ditugun hiru sistema desberdin eratzen ditu. Euskal Autonomia Erkidegoan indartsua izango da euskal literaturaren garapena, eta gaur egun daukagun literaturaren irudi orokorra, Euskadik sorturiko hegemoniatik dator; egoera ez da hain distiratsua Nafarroan, eta ilunagoa da Iparraldean .

Aro literarioak deitzen ditugu, baina garbi dago egoera politikoak zeresan handia duela mapa literarioaren eraketan. Ez zen Francoren heriotza memento bizi eta berezia literaturaren eragiketarako, haren ondoren etorriko den zentsuraren desagerpenak -sustoren bat eman gabe joan ez zena, bide batez; Ramon Saizarbitoriaren (1944) 100 metro (azkenean, 1976) nobelak jaso behar izan zuen bahiketa gogora ekartzea besterik ez dago garaiaren zailtasuna nabaritzeko- askoz ere garrantzi handiagoa du literaturaren eraketan.

Garaiko literaturaren historiaz ari garen guztiok aipatzen dugu Euskadin onartuko den Euskararen Normalkuntzarako Legea (1982) lehen pauso nagusi gisa euskal literaturak urteetan ezagutuko zuen bidearen abiaburu gisa. Baina denok gara argiak eta denok dakigu lege batek ez duela mekanikoki eta bat-batean literaturaren loraldia ekartzen. Legeak, eta Lege hori etorri aurretik beste lege batzuk ez ziren garrantzi gutxiagokoak izan, eta legearen ondorioak era berean izan zirela politikoak, instituzionalak eta ekonomikoak, eta indar desberdinen aldetik etorri zela literaturaren indartze prozesua. Lege hori beste herrialdeetan egiten diren Normalkuntza Legeen garaikidea da. Kataluniakoa eta Galiziakoa 1983. urtekoak dira, urte bete geroagokoak, alegia.

Normalkuntzarako Legea baino lehenagokoak dira, beti ere Espainiako historia kontuan harturik:

  1. 1976: Erreforma politikoaren aldeko Legea erreferendumean onartzen da.
  2. 1977: Hauteskunde Orokorrak.
  3. 1978: Euskadiko Autonomia Aurreko legea.
  4. 1978: Euskadiko Kontseilua osatzen da, Espainiako Konstituzioa onartzen da.
  5. 1979: Hauteskunde Orokorrak, Udal Hauteskundeak, Autonomia Estatua onartzen da.
  6. 1980: Euskadiko Parlamentuaren hauteskundeak.
  7. 1981: Kontzertu ekonomikoak berreskuratzen dira.

Euskararen Normalkuntzarako legea 1979. urtean lehen eta bigarren mailako irakaskuntzan euskararen sarrera arautzen zuen legea indartzera zetorren. Baina 1982ko legea mugarritzat hartzen badugu, izan zituen ondorioengatik da. Lehenengoak euskal literatura sistema literario bihurtu zuen, egilea ez da etxean bakarrik dagoen idazlea eta nekez eta izerdiz argitaratu ondoren lana zabaltzen duena, baizik eta amaraun oso baten barnean ikusten du bere lana integraturik: idatzi, argitaratu eta lanaren harrera, neurri batean behintzat, ziurtaturik daude. Eta prozesua, gure gaurko 2011. urtetik ikusita, bere garaiko argi-ilunekin, nahiz eta gaur egun ere baden argi-ilunik. Literaturaren normalizazioa zen garai hartako asmo eraginkorra, gaur egun ere beste era batean baina indar berez aipatu dezakeguna. Normalizazioa, azken baten, norantz goazen adierazten duen helburua da, baina heldu garenik ez dugu inoiz jakingo. Bestalde, literatura idazteko moduak aldatu zituen, publikoari begira idatzi behar zen, eskolako irakurlea kontuan hartuz; argitalpenen sendotzea ekarri zuen, testu liburuek mantenduko baitzuten literatura defizitarioaren plazaratzea; literatura zabaltzeko moduek aldaketa garbia ezagutu zuten, eta errepertorioak -generoen nagusitasuna sistemaren barnean- aldatuz joan ziren. Horrez gainera, irakurleria zabalaren sorrera bultzatu zuen, argitalpenen itxura aldaketa profesionalagoarekin batera.

Trantsizio garaian, jarraipen politikoaren eta hausketaren artean eztabaidatzen zen bitartean, Euskal literaturak erakunde kulturalen eratze prozesua ezagutu zuen: Euskal Idazleen Elkartea (EIE) sortu zen 1982.ean, Euskal Itzultzaile, Interpretari eta Zuzentzaileen Elkartea (EIZIE) 1987.ean; bien helburu nagusia erakundeen bazkideen eskubide profesionalen defentsa egitea izan zen. Bertsozale Elkartea ere 1987. urtean jaio zen.

Baina ez da zalantzarik Legea izan aurretik bazela literaturarik, legea agertu aurretik euskal idazleek idatzi eta argitaratu egiten zutela.

1975. urtearen mugan, fenomeno bik eragiten diote euskal literaturari: alde batetik, 1969. urtetik aurrera zetozen egitura literarioek behera egiten dute, ziurrenik Lur argitaletxe berritzaileak aldaketa nabariak ezagutzen dituelako eta Kriseilu bihurturik hango zenbait idazlek -Ramon Saizarbitoriak, Ibon Sarasolak, Arantxa Urretabizkaiak - hura utzi eta beste bide batzuk aukeratzen dituztelako, eta, beste alde batetik, urduritasun berri batek hartzen duelako euskal literaturaren alorra.

Urduritasun horren agerbideak lirateke argitaletxe berrien irudi aldaketa ( Elkar 1975, Erein 1976), eta sorkuntza ( Ustela saila 1977, Susa, 1983). Aldizkari literarioek ikaragarrizko indarra hartzen dute: Ustela (1975-1976), Pott (1978-1980), Oh Euzkadi (1979-1983), Susa (1980-1994) eta Maiatz (1982-...) aipatuko ditugu soilik. Deigarria da konparatzea zer argitaratu zuen bakoitzak. Ustela Sailak, Lur argitaletxearen itzalpean, Koldo Izagirreren (1953) Oinaze zaharrera poema liburua aukeratu zuen saila hasteko 1977. urtean, eta Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delako nobelaren berrargitalpena egin zuen 1979. urtean. Ereinek urte berean hasi zuen bere literatura saila eta Juan Mari Lekuonaren (1927-2005) Ilargiaren eskola poema liburu ezaguna eman zuen argitara. Hordagok Arantxa Urretabizkaiaren (1947) Zergatik panpox eman zuen plazara 1979. urtean. Urte berekoa da Joxe Austin Arrietaren (1949) Abuztuko 15eko bazkalondoa, garaian oso irakurria eta aztertua izan zen nobela.

Bere lehen literatura saila ez bazen ere, gaur arte indar handiz iraun duen Euskal Literatura hasteko, Elkarrek 1983. urtean Joseba Sarrionandiaren (1958) Narrazioak liburua aukeratu zuen. Susak Xabier Montoiaren (1955) Anfetamiña argitaratu zuen bere liburu sailen estreina egiteko 1983. urtean.

1977.etik 1983.era doazen lau urteetan gauza asko gertatu ziren euskal literaturaren sisteman eta argitalpenen ikuspegian. Aurrera begira ari zen literatura bat zen. Juan Mari Lekuonaren estetizismo plastikotik hasi eta Joseba Sarrionandiaren kontagintza sinboliko, fantastiko eta Jon Mirandezalera (1925-1972) elementu desberdinak ageri ziren. Abangoardiaz hornituriko estetikak, 1969. urteko idazleen errekuperazio bideak eta joera berriak, Arantxa Urretabizkaiak Joyceren eraginpean ekarri zuen Simone de Beauvoir-en (1908-1986) lanetan ere oinarrituriko femenismo xumea.

Dena dela, 1978. urtean Bernardo Atxagak (1951) argitaratzen duen Etiopia liburuak ekarriko du euskal literaturara zerbait berri eta eraginkorra sortzen ari den sentipenaren ziurtasuna. Etiopia eztanda bat izan zen bere garaian. Apurtzailea eta berritzailea, garai arteko etendura gisa onartu zen bere garaian. Bere abangoardiako joerek kaotikoa eta era berean ongi ulertzen zen mundu bat ekartzen zuten gogora. Abangoardia historikoen joera surrealistak hautatzen zituen Etiopiako harreratik egindako bidaian. Danteren obran bezala, bederatzi zirkulutan egituratzen den obrak eremutik barrena egindako bidaia proposatzen du.

Askotan aipatu denez, utopiaren aurkako joera agertuko luke Etiopiak, eta herrialde hori aukeratzeak badu zerikusirik Etiopian 1974. urtean gertatu zen gerratearekin eta Haile Selassie (1892-1975) amesgaiztoko Enperadorearen ihesaldiarekin. Mundua aldatzera zihoan eta aldaketaren oihua agertu zuen obrak.

Irrazionalismo poetikoan oinarriturik, bere kutsu surrealistak ikaragarrizko eragina izan zuen garaiko poeten artean. Une historiko biren artean dagoen obraren zantzuak ditu nabarmen. Alde batetik, aurpegi batek abangoardiaren aldera begiratzen du, eta handik aurrera erabiliko ez zen estetika surrealista du oinarri nagusia; beste aldetik, bigarren aurpegiak postmodernitatearen zenbait zantzu agertzen ditu: utopiaren kritika, gizakia anfora puskatuaren zatia dela baieztatzea... Bere garaian estetika berri baten agerbide gisa eta euskal literatura berriaren fundatzailetzat hartu zen, eta horrela konparatu da Galiziako poesia eraldatu zuen Xosé Luis Méndez Ferrínen (1938) Con pólvora e magnolia (1976) liburuarekin eta Kataluniako, beste era baten baina, Miquel Martí i Polen (1929-2003) Estimada Marta (1978) arrakasta izugarria lortu zuen lanarekin. Baina, gaurko ikuspegitik ikusita, agian, estetika bat bukatzera zetorren liburu bat zen, eta bere hermetismoan, zailtasunean, surrealismoak utzitako zentzu sinbolikoan estetikaren azken pausoak ematen ari zen bidearen oihartzunak entzuten dira bertan. Egileak berak bigarren argitalpen bat egin zuen 1983. urtean eta ez du berriro, osorik behintzat, argitaratzeko baimenik eman.

Urduritasunaren aroa zela hura esan dugu. Intuizio eta asmo berri asko sortu ziren, literaturara hurbiltzen zen jendea eta argitaletxeak eta aldizkariak sortzen zituena joera militantez aritzen zen, ez arrazoi ekonomikoengatik, nahiz eta laster merkatuaren legeak agintzen hasi. Edozein literatura txikitan gertatzen den bezala, asko izan ziren literaturara hurbildu zirenak. Asko, gainera, poesiara, arrazoi bigatik: laburtasunagatik eta beraz alderdi ekonomikoaren aldetik errazagoa zelako genero horren argitalpena, eta hizkuntza arrazoiengatik, poesia norberaren hizkeran oinarritzen baita, eta nobela, aldiz, gizartearenean, eta errazagoa da lehena moldatzea eta paperean jartzea bigarrena baino.

Literatura txikietan gertatzen den bezala, baina literatura hurbilduriko asko liburu bakar batekin geratu ziren, traiektoriarik gabe, eta ez zuten gerora idazten jarraitu. Gainera, idazle askok generoz edo lanbidez aldatu zuten. Euskarak gizartearen esparru asko hartu behar zituenean (eskolak, ikastetxeak, unibertsitatea, musika, kazetaritza, gidoigintza, telebista, zinema, argitaletxeak eta abar) normala zen euskarak lehen-lehenik literaturaren alorra betetzea eta ondoren beste esparru batzuk. Garaiko idazlearen irudia, oro har, euskara irakaslearena zen, baina laster agertuko zen kazetaritzan arituz idazle bihurtzen zen egilea.

Ezinegon eta moldapen desberdineko literatura horretan hizkerarena ez zen arazo txikia. Garai hartan, hizkeraren normalkuntzarako bidea egiten ari bazen ere, oraindik bazegoen filologizaziorako joera deitzen den moldea idazleen artean. Bazegoen formen aldetik aberatsa zen moldea, eta ahal izanez gero, hitz eta molde zaharren aldekoa. Dena dela, euskara literarioaren zabalkunde eta erabilera maila oraindik urria eta saiatu gabea zenez, baziren prosaren erritmoaren arazoak zenbait idazlerengan.

Baina sistema literarioak eragin iraunkorrak ere ekartzen ditu berekin. Idazleen traiektoriak bermatzea, adibidez, kanonizaziorako joerarekin batera.

1983. urtea ipuingintzaren urtea izan zen. Garai hartan poesia nagusi bazen ere, batez ere argitalpenen aldetik, eta nobelak bere tokia mantentzen bazuen ere, genero laburraren eztanda gertatu zen 1983. urtean. 10 ipuin liburu argitaratu ziren urte hartako Durangoko azokarako. Batzuk aipatzearren, hauek izan ziren urte hartan plazaratu ziren zenbait liburu:

Joseba Sarrionandiaren Narrazioak (Elkarrek Euskal Literatura Sailari hasiera emateko aukeratua), Mikel Hernadez Abaituaren (1959) Panpinen erreinua (Hordago), Joxemari Iturralderen (1951) Dudular (Erein); Laura Mintegiren (1955) Ilusioaren ordaina (Erein). Gainera, zenbait idazle beteranok ere argitaratu zituzten beren ipuin liburuak, hala nola Arantxa Urretabizkaiak bere Aspaldian espero zintudalako ez nago bakarrik (Erein), edo Mario Onaindiak (1948-2003) Gau ipuinak izeneko liburua. Eta, gainera, izan ziren bakarka nahiz taldean eginiko beste liburu batzuk ere.

Denborak ematen duen ikusmiran Joseba Sarrionandiaren ipuingintzak sona handia hartu du. Bere lan narratiboan ezagunak dira bere testuetan ageri diren zenbait ezaugarri. Lehenik, gai aldetiko batasunik gabeko ipuin bildumak egiteko, bere ustetan badago ipuinetan "it", "zera" deitu dezakeguna eta "zera" horrek ematen dio batasuna bildumari, nahiz eta gai aldetik oso desberdinak izan han agertzen diren ipuinak; haren kasuan, tonu nostalgikoan aurkitu beharko litzateke "it" hori. Bigarrenik, bide beretik, euskaraz lehenago aurkitzen ez ziren gaiak eta moldeak eman nahi zituen bere lanetan: gai arturiko gaurkotua, edo anakronikoa, marinelen historiak, Herman Melvilleren (1819-1891) antzera, ipuin errealistak, ipuin guztiz hautsiak, fantastikoak, eta era berean mitikoak. Joseba Sarrionandiaren ipuingintzak mila zertzelada desberdin ditu beti, baina espresioaren duintasunean egongo litzateke bere tasun poetiko nagusia, idazteko orduan Jon Miranderen bidetik jo zuen heinean, sinbolismoaren urratsei jarraiki. Hirugarrenik, Joseba Sarrionandiarekin nabari da garaiko idazlearen biblioteka, esan nahi da idazleek irakurtzen zutena aldatzen ari zela. Frantziarekiko miresmena nabari bazen aurreko idazleengan, ingelesarekiko zaletasuna hasi zen zabaltzen, Jorge Luis Borgesen (1899-1986) eragina ipuin liburuaren izenburuan ere nabari zelarik.

Ipuingintza modernoaren generoa zabalduz joan zen, nahiz eta eztabaidarik ez zen falta izan. Alvaro Rabellik (2011) honela laburbildu ditu ipuingintzaren arrakastarako izan ziren alderdi soziokulturalak:

"Ipuingintzaren arrakastaren zenbait gako ditugu:

· Idazleek hartutako generoarekiko kontzientzia.
· Nazioartean ere ipuingintzak arrakasta eta ospe handia lortzea.
· Narrazio lehiaketak ugaritzea.
· Euskal eskolatik testu txikien eskaera handitzea.
· Literatura aldizkarien generoaren aldeko lana.
· Argitaletxeen apustua. Merkatua hobetzen duen testuen eskariari idazle gazteen bildumak argitaratuz erantzuten diote.
· Zenbait libururen arrakasta sonatuak irakurleengan piztutako ipuinekiko arreta.

Ondorioz, ikusi bezala, 1983. urtea mugarria izan zen euskal ipuingintza garaikidean".

Urte haietan bizi izan zen giro horrek batez ere aldizkarien ugaritasuna bultzatu zuen. Eta une horretan ezagutu zen euskal literaturaren gertaera garrantzitsu bat: Bernardo Atxagaren Obabakoak lanaren argitalpena 1988. urtean. Baina urte horretara heldu aurretik, izan ziren beste joera batzuk euskal literaturan.

Ipuingintzarekin batera, beste genero batzuk ere ezagupen handia lortu zuten euskal irakurleriaren artean, hala nola nobelak. Anjel Lertxundik (1948) , ipuingintzan hasi bazuen ere bere ibilbide literarioa, 1983. urtean argitaratu zuen Hamaseigarren aidanez garai artako Jon Mirande Saria, esan nahi da, Euskadiko Gobernuak ematen zuen Saria irabazi zuena; ikaragarrizko arrakasta lortuko zuen liburu horren bidez. Ondorengo urteetan, eta Obabakoak lanak izan zuen itzalaren ostean, nobela errealista utzi eta abangoardia kutsuko nobela idatziko zuen, eta lan hauek argitaratu: Carla (1989), Kapitain Frakasa (1991), horren ondoren beste aldaketa bat emateko bere nobelagintzari. Beste nobelagintza sendo baten adibide zehatza da Joan Mari Irigoien (1948). Euskal historiaren joera gatazkatsuan oinarriturik, esanahiaren aldetik kontrarioen batasuna lortu nahi zuen nobelak egituran erabili ohi zuen joera hori, batzuk -karlistak- eta besteak -liberalak- jarraitu kapitulu desberdinetan, eta gizonezko zein emakumezkoen txirikordatzea osatu, familien historien bidez Euskal Herriko ibilbide historikoa (Poliedroaren hostoak, 1983) edo egoera garaikidea nahas-mahasekoa (Udazkenaren balkoitik, 1987) aztertu nahi izan zuen.

Poesiaren ibilbidea ere indartsua izan zen. Askotan errepikatzen den bezala, sistema literario baten eragina da belaunaldi desberdineko idazleak plaza berean jartzea. Eta horrela Bitoriano Gandiagak (1928-2001) bere sorkuntza literarioko lan berezi bi eman zituen argitara. Bere ahots poetiko propioaren indartze eta eraberritzea izango zen Denbora galdu alde (1985), eta askoz ere pribatuagoa zen Gabon dut anuntzio (1986). Xabier Letek (1944-2010) Urrats desbideratuak argitaratu zuen 1981.ean. Joxanton Artzek (1939) , ordea, erlijio naturalista baten alde eginez Ortzia lorez, lurra izarrez berezia utzi zigun gure irakurketaren plazererako, bide berria zabalduz bere sorkuntza literarioan.

Juan Mari Lekuonak lan sinbolistak eta gero eta indartsuagoagoak edo estetizistagoak eman zituen argitara hamarkada bukatzen ari zenean: Mimodramak eta ikonoak (1990). Garai horretan eman zuen bere poesiaren uztarik oparoena Joxe Austin Arrietak (1949) ere.

Garai horretan gertatzen da Joseba Sarrionandiaren (1958) poesiaren agerpena ere: 1981koa da Izuen gordelekuetan barrena, eta 1987koa, zeharo desberdina den eta gerora agertuko duen estetikaren berri ematen duen , Marinel zaharrak. Esperientzia poesiatik hurbil kokatzen dira Felipe Juaristi (1957), Juan Kruz Igerabide (1956) eta Amaia Iturbide (1961), ikusten denez laurak lau urteren buruan jaiotakoak. Tere Irastortzak (1961) bide berezia egin du gure poesiaren alorrean, eta traiektoria luzeko poeta dugu. Bere ondoan jarri beharko litzateke Itxaro Bordaren (1959), nahiz eta honek esperimentalismoa nahiago duen. Ikusi dugunez, 1983. urtean hasi zen argitaratzen Susa argitaletxea Xabier Montoiaren (1955) Anfetamiña lanaren bidez. Esperimentalismoa maite duten poetak dira Iñigo Aranbarri (1963) eta Jose Luis Otamendi (1959). Beraz, adin desberdinetako taldeak ari ziren lanean euskal poesiaren alorrean.

Sistemaren panorama, baina, aldatzera dator Obabakoak liburuaren argitalpenarekin eta kanpoan lortzen duen sonarekin. Bernardo Atxagaren lan horrek 1989. urtean Espainiako Narratibako Sari Nazionala eskuratu zuen eta ordu arte euskal literaturak amestu ezin zukeen zabalkundea lortu zuen Euskal Herritik kanpo.

Lanaren arrakastak eragin nagusi bi izan zituen:

  1. Alde batetik, soziala: euskal egoera politikoaren ispilua bihurtu zen literatura. Nahi bada, eta nahiz eta hori izan ez egilearen asmo nabarmen eta lehena, zalantzarik ez, euskal autonomiak zeraman ibilbidearen ispilua zen literatura indartsua egin izanaren froga. Literatura Sistemaren indarra, neurri batean, behintzat, sistema politikoaren eragina ere bazen, literatura laguntzeko eta sustatzeko jarri ziren laguntzen eragina, zeharkakoa bazen ere.
  2. Bestetik, literarioa zen eragina. Ordu arte, euskal literatura literatura txiki bat zen, orain literatura handien ezaugarri bat behintzat lortuko zuen: beste literatura batzuetan eragina izateko ahalmena, beste literatura batzuek jakingo zuten bazela euskal literatura, baina gainera, bazen modurik haietan eragin literarioa izateko. Ez zen soilik euskal literaturak ikusgarri izatea (bisibilitatea) lortzea, baizik eta literatura handien pareko egiten zela zenbait aldetan, eraginenetan adibidez.

Orduan ikusi ez ziren beste eragin batzuk ere ekarri zituen Sari horrek. Ez da txikienetako bat kanpoko eraginek barnean duten eragina kontuan izatea. Eztabaida hainbat urte beranduago sortu zen eta Sari Nazionalek sistemaren barnean duten eraginez aritu izan dira. Egia bada ere Sari Nazionala lortu duten euskal lanek, (kasu gehienetan behintzat) lehenik euskal sistema literarioan izan dutela arrakasta, ez da zalantzarik sariaren ostean sarituen oihartzuna handiagoa izan dela, euskal sistemaren barnean ere bai.

Obra horrek euskal literatura sistema eratu eta definitu egin zuen. Gauzak, sistema literarioa, nondik nora zihoazen definitu zuen, eta neurri batean, "arautu".

Anjel Lertxundik adierazi zuen bezala, Obabakoak-en ondoren tradizionala ez den, esan nahi da argumentuari, kontakizunari atxikia ez den beste narratiba mota bat egin behar zen. Berak esperimentazio narratiboaren bidea aukeratu zuen. Beste idazle batzuek, ordea, epe luzeak emango dituzte argitaratu gabe, kasu batzuetan ez Bernardo Atxagaren lanagatik; agian, krisia lehenagotik zetorren: Ramon Saizarbitoriak, adibidez, 1976. urtetik 1995. urte arte izan zen isilik, Koldo Izagirreren (1953) poesiak (Sari Nazionala plazaratzen zen urte berean argitaratu zuen utopiaren alde egiten duen Balizko erroten erresuman, 1989) isilik iraun zuen 1989. urtetik 1997. urte arte, Non dago Basques' harbour poema liburua plazaratu arte.

Obakakoak lanak euskal sistema literarioa berdefinitu egin zuen. Geroztik egoerak ez ziren berak izango. Narratibaren nagusitasuna gero eta argiagoa geratu zen. Poesiak zailago izango zuen argitalpena, merkatura gero eta zorrotzago begiratuko zuen industria kulturalaren menpe.

1992. urterako Europako ekonomiak krisialdian sartuak ziren. Espainian atzeratu egin zen, Alderdi Sozialistak sortu zituen ekintza nagusiei esker: Bartzelonako Olinpiadek (1992) eta Sevillako Mundu arteko Erakusketak ezkutatu egin zuten laster eztanda egin zuen krisialdi ekonomikoa.

Euskal Herrian krisiak beste erantzun batzuk izan zituen: ontziola nagusiak desegin egin ziren eta, neurri berean, industria nagusien pisua jaisten joan zen, industria ahaztu gabe zerbitzuak eta turismoa ere kontuan izango zuen ekonomia indartzen zelarik. Ez da ahaztu behar, dena dela, euskal ekonomiaren zenbait alor pisutsuk oraindik bizirik zirautela, hala nola banketxeak; Bizkaia eta Bilbao Bankuak 1988. urtean batu ziren. Iberdrolak bere indarra erakusten jarraitu zuen, 1992. urtean sortu zelarik, elektrika desberdinak batuz. Krisi ekonomikoak bere indarra erakusten zuen unean agertu ziren, neurri berean, etorkizunari aurre egiteko modu desberdinak.

Kultura arloan, Bilbon Guggenheim Bilbao Museoa eraikitzeko asmoak 1991. urtean hasi ziren eta 1992. urtean Frank Gehry arkitektoa eta Museoa eraikitzeko lurrak erabaki ziren.

Une hartan, erabakiak ikaragarrizko eztabaidak sortu zituen eta erabili izan zen argumentu batek euskal kultura laguntzarik gabe (diru-laguntzarik gabe) geratuko zela esan zuen. Ez zen horrelakorik gertatu eta Museoak Bilbo munduko mapan jarri du.

Museoak ondorio bi izan ditu euskal kulturan: alde batetik, elkarrizketa anitz jarri ditu martxan arte munduan, eta, beste alde batetik, postmodernitate arkitektonikoaren agerpenaren enblema bihurtu zen. Agian, arte postmoderno baten ikono nagusia izan genuen begi aurrean. Eztabaida guztien ondoren, euskal kultura kolonizatzera zetorren erakundea zela Guggenheim ahaztu gabe, euskal kulturaren amerikanizazioa gertatzen zela, Guggenheim Museoak Euskal Herrian egiten den kulturaren eraberritzea ekarri du. Une horretan jarraipena/haustura eztabaida politiko nagusia bazen, ordutik aurrera beste batzuk izango ziren kulturaren erronkak: kanpoaldetiko begirada edo barne identitatearen defentsa.

Kontuan hartu behar da 1980. hamarkada "berunezko" aroa izan zela, euskal gizartean ETAk eta ETAren aurkako taldeek sortu zuten borroka gupidagabearengatik. Museoa gizarte eta kultura egoera ikusteko beste modu baten sinbolo bihurtu zen, eta, azken paradoxa gisa, egin zuen arkitektoari atsegina egin ez zitzaion gizartearen irudia sortu arte.

Gugenheim Bilbao Museoak postmodernitatea begien aurrean jarri zuen, eta euskal literaturan beste gertaera batzuk eman zioten indarra euskaraz egindako sorkuntza literarioari.

Gertaera bi izango ditugu kontutan: nobelaren aro nagusia eta postmodernitatearen agerpena. Iñaki Aldekoak (2004, 259-269) ikusi duenez, 1993-1995 urteen bitartean hiru nobela nagusi argitaratu ziren euskal literaturan.

1991. urtean hitzaldi sonatu batean bere estetikari aldaketa nagusia eman ondoren, Bernardo Atxagak Gizona bere bakardadean argitaratu zuen. Donostiako Udako Ikastaroetan emandako hitzaldian egileak Obabakoak lanean aukeraturiko estetika sinbolista eta fantastikoa alde batera utziko zuela agertu zuen. Bide estetiko berriaren agerbideak bi izango ziren, alde batetik, errealismorako bidaia eta beste alde batetik, irakurtzeko errazagoa izango zen testu baten aldeko apustua. Errealismora egindako bidaia horretan, gazteentzako idatzitako Behi euskaldun baten memoria (1991) aurrekaria izan zen. Baina lan horretan gertatzen ez zen bezala, Gizona bere bakardadean lana Euskal herriko azken historia jasotzeko eta interpretatzeko ahalegin nagusia dugu. Bernardo Atxagak gure herrian, bere herrian, gertatzen ari denaren irakurketa sinbolikoa egin nahi du eta neurri batean, bere nobela historiaren kontaketa sinbolikoa bihurtuko da. Gorago aipatu dugu 80ko hamarkada gure "berunezko aroa" izan genuela, eta gizarteak sufritu zuen guztiaren erroetara joateko ahalegin estetikoa egin zuen Bernardo Atxagak. Terrorismoaren gaia tratatzeko ahalegin sendoa egin zuen Asteasuko idazleak bere trilogia osatu arte. Aipatzen dugun nobelarekin batera hona ekarri beharko genituzke Zeru horiek (1995) eta gure muga kronologikotik kanpo geratzen den Soinujolearen semea (2003). Hiruretan Euskal Herriak azken urteotan ibili izan duen bidea agertu nahi izan du Atxagak. Fabulatik Historiara doan bidean ez du izan gustuko errealismo hitza aipatzea, nahigo baitu "gaurkotasunaz" hitz egin. Desberdinak dira planteamenduz Gizona bere bakardadean eta Zeru horiek. Lehenak, genero poliziakotik hurbil egonik, Espainiako Futbol Mundu Txapelketa du denbora muga gisa. Gaurkotasuna lortzeko asmoz, errealitatea eta fikzioa nahasten ditu egileak. Bartzelonako hotel batean bizi dira Euskal Herritik joandako eta ETAkoak izandako pertsonaia talde bat. Haien artean Carlos, okina, eta taldea guztiz ahaztu ez duena. Hotelera datozen beste militante batzuk gordeko ditu, ahalik eta polizia gerturatzen den arte, eta nobelak tragedia kutsuarekin bukatu arte. Hari sinboliko asko bildu ditu egileak nobela horretan. Ageriko batzuk aipatzeko: gure euskal gizartean gertatzen den afektibitatearen eta ideologiaren arteko borroka, bakartasunaren indarra eta tragedia, gizartea alde batera utziz gero, materialismoaren garrantzia; mugimendu iraultzaileekiko agerturiko desilusioa...

Carlosen nortasunaren azterketa egiten bazen nobela horretan, Zeru horiek nobelako protagonista den Ireneren izaera izango da nobelaren gakoa. Kartzelatik irten berri da Irene, eta garbi utzi du Barne Ministerioaren politikari esker irten duela kartzelatik, beraz herriratzen denean ingurukoen mesprezua jasan beharko du. Pertsonaia nagusiaren erretratu osoa egin du Atxagak, soziala, politikoa eta literarioa uztartuz. Etorkizuna aurrean duela agertzen da Irene, eta galderez datorkion bere bizitzako aro berriaren aurrean bakarrik izango du pertsonaia marjinatuen babesa: monja bi, emazte gaixo bat, eta kartzelan utzitako adiskideen oroimena.

Anjel Lertxundik 1994. urtean eman zuen argitara klasiko gisa onartu zitzaion Otto Pette nobela. Anjel Lertxundi esperimentazio garai batetik zetorren, eta aldi horretakoak dira Carla (1989) eta Kapitain Frakasa (1991). Azken horren bidea jarraiturik Otto Pette nobelak ere identitate prozesu baten ibilbidea kontatuko du. Erdi Aro asmatu batean kokaturik, azken egunetan den pertsonaiak bere bizitzaren berri emango du, iraganaren bideetan bere izaeraren aztarnak aurkitu nahirik. Esperimentazio ezpalak leundu zituen Lertxundik nobela horretan, eta euskara aberatsaren aldeko apustua indartu. Otto Pettek bere bizitzaren errepasoa egiten duen neurrian alegoriako joera nabarmentzen du, ahalmenaren eta boterearen krudeltasunaz ariko da uneoro. Bizitza gogoratzen duen neurrian infernurako bidaia deskribatzen du. Aba Yakue eta eragotzi zioten izurritearen errua, Grazibelen heriotza. Erdi Aroko zenbait topoi literario erabiliz, Anjel Lertxundik bizitzaz eta heriotzaz, botereaz eta krudelkeriaz, gai unibertsalei buruzko ikuspegi aberatsa eman zuen Otto Pette nobelan.

Horren ostean, Ifrentzuak proiektua plazaratu zuen. Euskal ahozko zenbait legenda eta Europa osoko literaturan ezagutzen diren zenbait mito eman zituen argitara lau aletan. Piztiaren izena (1995) ipuin bildumak Fausto eta deabruaren mitoak izan zituen kontagai. Azkenaz beste (1996) betiko ihesean eta heriotza ezagutu gabe bizi behar duen judu errariaren mitoan oinarriturik dago. Argizarien egunak (1998) lanak hiru gai aztertzen ditu: idazkera, zoramena, heriotza, eta Herioren Dantza du sostengu nagusi. Letrak kale kantoitik (1996) nobelen ziklotik aparte dagoen liburua litzateke, baina euskal tradizioko zenbait esaldi eta esaeren glosen bidez osaturiko liburua da. Horrela proiektuarekin hamarkada osoa osatu zuen Anjel Lertxundiren kontagintzak. Bere lana eta beste nobelagile handien lana argitaratzearekin batera sortu zen 90. hamarkada nobelaren hamarkada zelako iritzia, juxtu oso zehatza ez zena.

Piztiaren izena eta Zeru horiek lanak agertu ziren urte berean eman zuen plazara, urteetan isilik egon ondoren, Ramon Saizarbitoriak Hamaika pauso, bere lan erraldoia, eta sinbolismoz osatua. Jon Juaristiren ustetan belaunaldi oso baten nobela delarik, Ramon Saizarbitoria Frankismoak fusilaturiko azken pertsonaiagan oinarriturik, batez ere Angel Otaegiren pertsonaian, nobela haratago doa. Errealitatea eta fikzioa tartekatuz, nobelak Hamaika pauso deitzen den -baina irakurtzen ari garena ez den- nobela idazten ari den Iñaki Abaituaren historia du gai nagusitzat. Daniel Zabalegiren eraginpean jausiko da nobelagile hori eta ezetz esaten ez jakin arren bere buruaz beste eginaz bukatzen du, Émile Durkheim-en El suicidio lanaren itzala estali gabea delarik nobela osoan. Hamaika pauso-k Ramon Saizarbitoriaren bizitza pertsonala eta kulturala hartzen du kontutan, hor dira bere belaunaldikoen agerpenak (batez ere, baina ez bakarrik Ibon Sarasolarenak) ahalegin kulturalak, zalantza politiko eta bitalak, eztabaidak bizitzari eta modernitateari buruz. Baina garai bateko erretratu hori maisu era batez adierazi zaigu, oroimena "plater hautsi" bat dela gogoratuz, berez, bada, oroimena ere galdu eta berreskuratu egin den tresna izanik. Badira Ramon Saizarbitoriaren prosaren zenbait ezaugarri: esaldiaren errepikazko egitura, detaileen egiatasuna eta horiei emandako garrantzi ia patologikoa, badago historia eta fikzioa nahasteko gogoa eta fikzioaren barnean maila desberdinak osatzeko borondatea, egia zein den benetan ezkutatu arte.

1996. urtean Bihotz bi. Gerrako kronikak nobela eman zuen argitara, hori ere nobela mardula eta aberatsa. Denbora maila desberdin bitan kokaturik dago nobela, eta era berean, kontakizun maila desberdinetan. Gaur eguneko maila narratiboak James Joyceren nobelaren eraginak ditu eta Saizarbitoriarengan geroago eta sendoagoa den gaia ageri da, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko komunikazioaren ezina edo zailtasuna, sexuen arteko gerra gisa deskribatu dezakeguna. Bigarren mailan, 1936ko Gerrako kronika kontatzen da Hanbre jatetxean biltzen diren gerra garaiko adiskideen bidez. Eta maila horretan kontaketa erak lotura handiagoa du memoria historikoaren kontaketarekin. Bien arteko lotura xuxena egin du egileak intzestu baten agerpenaren ezusteko batekin bukatzeko, eta maila biak biltzeko. Nobela bion plazaratzearekin Ramon Saizarbitoriak berriro hartu zuen gunearen tokia euskal literatura sisteman eta bere nobelagintzako bigarren aroa hasi zuen.

Hiru nobelagileen lana dela eta, eta lehenago adierazi dugunez, hamarkadari buruzko iritzi berezia sortu zen. 90ko hamarkada nobelaren hamarkadatzat jo zen. Baina iritzi orokor horren aurka ikusi beharko genuke ipuingintzaren agerpena ere joria izan zela.

Hamarkada horretako bigarren ezaugarri gisa aipatu dugu postmodernitatearen agerpena. Postmodernitatea gure artean noiz hasi zen zehazteko iritziak oraindik bateraturik ez badaude ere, ez da zalantzarik aldez aurretik aipaturiko zenbait obratan bazela mugimendu estetiko horren adibiderik. Adibidez, Obabakoak lanean, edo beste batzuen ustean lehenago ere bai (100 metro nobela ere aipatu izan da).

Orain arte ikusitako nobeletan baziren postmodernitatearen estetikaren zenbait ezaugarri: iraultzaren indarrarekiko ilusioa galtzea (Gizona bere bakardadean), metanarratibaren zantzuak (Argizariaren egunak), fikzioaren eta errealitatearen arteko nahasketa (Hamaika pauso), generoen hibridazioa (Zeru horiek, Hamaika pauso), konstruktibismoa, egiarekiko zalantza (Hamaika pauso, Bihotz bi. Gerrako kronikak). Dena dela, susmoa dut Ramon Saizarbitoriaren lanean ironiak duen garrantzia alde batera utziz gero, modernitateak asko agintzen duela Bernardo Atxagaren narratiban, Historia eraiki nahi duen neurrian, zein Anjel Lertxundiren nobelan, bere pisu morala eta sublimea garbi geratzen delarik.

Euskal literaturarenn alorrean bada iritzi nahiko zabaldu bat adierazten duena garai hauetako lan guztiak ez direla postmodernoak, nahiz eta garaia ala izan. Eta zuzena deritzat iritzi horri. Hain zuzen ere badira narrazio lanak erabat postmodernoak direnak, eta beste batzuk modernitatearen utopien agerpena egiten dutenak. Generoaren garapenetik hurbil da Alberdania argitaletxearen sorrera 1993. urtean. Ipuin liburu batekin eman zion -hamar urte lehenago Elkarrek bezala- bere literatura sailari hasiera, baina Ipuin antologia bat izan zen bigarrena.

Postmodernitatearen estetika zabalago agertu zen 90. hamarkadako ipuingintzan. Genero horretan egin ziren beste edozeinetan baino sakonago postmodernitatearen joera nagusiak. Batez ere hiru ezaugarri nagusi agertu zituen ipuingintzak postmodernitatearekin agerbide sendoan lotuko zutenak: arreta irakurlearengan jartzea, narrazio arinak eskaintzea, eta indibidualismoaren nagusitasuna, matazak pertsonaien harremanetan gertatzen direla batik bat.

Ipuinlarien artean aipatu beharrekoak dira Mikel Hernandez Abaituaren (1959) Bazko arrautzak (1993), Pello Lizarralderen (1956) Sargori (1994), 80.eko hamarkadan nobelagile gisa ezaguna egin zen Pako Aristiren (1963) Autoestopeko ipuinak (1994), aurretiaz aipatu dugun Piztiaren izena (1995) Anjel Lertxundirena; Arantxa Iturberen (1964) Lehenago zen berandu (1995), Xabier Montoiaren (1955) Gasteizko hondartzak (1997), Harkaitz Canoren (1975) Telefono Kaiolatua (1997), Javier Cillero (1961) egile extraterritorialaren Hollywood eta biok (1999), eta 2001. urtean Iban Zalduaren (1966) fikzioaren aldeko apustua Traizioak liburuan.

Agian haien artean, eta irakurraldi arina eginez, -1963-1964. urteetan jaiotako idazleen agerpenarekin batera, eta datua esanguratsua da, urte biotan euskal idazleen, gaur arte zergatik gertatu ote zen ez dakigun arren, baby boom handia gertatu zelako- honelako ezaugarriak agertzen dira: estetiken ugaritasuna, fikzioarekin jolasteko gogoa, ironia, azalean geratzeko gogoa, sakontasunik eza, kultura jantzia eta kultura popularra lotzeko ahalegina, mass medien agerpena, bai zinemaren bidez, bai musikaren alorra aldarrikatuz. Joera extraterritoriala ere aipatzekoa da. Badira -izan ziren neurri berean- Euskal Herritik kanpo euskaraz idazten duten idazleak, Javi Cilleroren moduan, Estatu batuetan bizi eta idatzi eta hemen argitaratzen dutenak.

Literatura sisteman narratiba gailentzen zen neurrian, poesiaren eremua urritzen joan zen urte horietan. Merkatura -eta eskolara- begira ziren argitaletxeek urritu egin zuten poesiaren argitalpena, beti bezala poesiaren alde lan eginez jarraitu zuen Susa argitaletxearen salbuespenarekin, noski. Hamarkada Juan Mari Lekuonaren Mimodramak eta ikonoak (1991) liburu miresgarriarekin hasi bazen (urte bi lehenago argitaratu zuen Koldo Izagirrek bere Balizko erroten erresuma) ikuspegi orokor batean emango luke poesiaren alorra ahuldu egin dela. Kritika eta azterketa gutxiago du, salmenta urriagoa, argitalpen eskasagoa, egileak ere gutxitu egin ziren 90. hamarkadan 80koarekin konparatuz.

Argitalpena gutxitu bada ere, lehiaketa literarioek eta poesiaren taularatzeak, poesiaren eta musikaren arteko anaitasun garbiak mantendu dute poesiaren sua bizirik. Dena dela, ez da poesiaren ahuleziaz hitz egiten duen topikoa era batean eta guztiz sinistu behar. Gutxi argitaratzen denez, argitaratzeko irizpideak zorroztu egin dira eta neurri horretan liburuen indarra mantendu egin da. Baldintza sozioekonomiko eta irakurleriaren ohituren ondotik, euskal poesiak oso aro ona ezagutu zuen 90. hamarkadan. Eta gainera postmodernitatearen ezaugarri nagusiak eta bere kezka sozialak oso forma sakonean eman dira euskal poesian.

Rikardo Arregik (1958), poeta gasteiztarrak joera klasiko zalea landu du bere liburu bietan: Hari hauskorrak (1993) eta Kartografia (1998). Bizitzaren kartografia zehatza eskaintzen du bere lan poetikoan, eta berea da agian euskal literaturan hamarkada horretan idatzi den poemarik hunkigarrienetariko bat: "66 lerro hiri situatuan", Sarajevoren hesiaz egin den elegiarik sarkorrena. Miren Agur Meaberen (1962) poesiak egunerokotasuna eta hizkuntza berria lotu nahi ditu bere Azalaren kodea (2000) liburuan. Gorputzaren hizkuntza sortu nahi duelarik, bere poesiak era argi batean tratatu du ametsen mundu onirikoa eta egunerokotasunaren arruntasuna. Juanjo Olasagarrek (1963) komunitatearen aldaketa hartu du gaitzat bere poesia liburuetan: Bizi puskak (1996), Puskak biziz (2000). Autobiografiarekin loturiko lana da berea, eta denborak nola hautsi dituen komunitate txikiko gizakiak hartzen du gai nagusitzat, nola astindu dituen, nola haizeratu, nola identitate jakina zutenak identitate ugarien bukatu duten aztertu nahi du bere poesiaren bidez. Harkaitz Canoren (1975) poesiak surrealismoaren eragina mantendu zuen bere lehen liburuan: Kea lainopean bezala (1994).

Poesia saltzen ez zela eta irakurtzen ez zelako ustea Kirmen Uribek (1970) puskatu zuen bere Bitartean heldu eskutik (2001) liburuarekin. Oso denbora laburrean 5.000 ale saldu zituen eta laster argitaratu zen liburua atzerriko hizkuntzetan: gazteleraz, frantsesez eta ingelesez Estatu Batuetan. Poesia irakurgarria egin du, guztiz pentsatua, sinplea dirudiena baina irakurlearengan eragin zuzena duena. Bera da, orain arte, euskal poesiaren azken mugarria.

  • ALDEKOA, Iñaki. Historia de la Literatura Vasca. 1. arg. Donostia: Erein, 2004.
  • DE LA GRANJA, José Luis; DE PABLO, Santiago (koor.). Historia del País Vasco y Navarra en el siglo XX. 1. arg Madrid: Biblioteca Nueva, 2002.
  • KORTAZAR, Jon. Luma eta Lurra. Euskal poesia 80ko hamarkadan. 1. arg Bilbo: Labayru-BBK Fundazioa, 1997.
  • KORTAZAR, Jon. Euskal literatura XX. mendean. 1. arg Zaragoza: Pramés, 2000.
  • KORTAZAR, Jon (arg.). Montañas en la niebla. Poesía vasca de los años 90. 1. arg. Barcelona: DVD editor, 2006.
  • KORTAZAR, Jon. Postmodernitatea euskal kontagintzan. 1. arg Donostia: Utriusque Vasconicae, 2007.
  • RABELLI, Álvaro (alearen arduraduna). Egungo euskal ipuingintzaren historia. 1. arg. Leioa: EHU-UPV Argitalpen zerbitzua, 2011.